Mahābhārata (critical edition) 12.8

वैशंपायन उवाच अथार्जुन उवाचेदम् अधिक्षिप्त इवाक्षमी अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः

vaiśaṃpāyana uvāca athārjuna uvācedam adhikṣipta ivākṣamī abhinītataraṃ vākyaṃ dṛḍhavādaparākramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शयन्न् ऐन्द्रिर् आत्मानम् उग्रम् उग्रपराक्रमः स्मयमानो महातेजाः सृक्किणी संलिहन् मुहुः

darśayann aindrir ātmānam ugram ugraparākramaḥ smayamāno mahātejāḥ sṛkkiṇī saṃlihan muhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो दुःखम् अहो कृच्छ्रम् अहो वैक्लव्यम् उत्तमम् यत् कृत्वामानुषं कर्म त्यजेथाः श्रियम् उत्तमाम्

aho duḥkham aho kṛcchram aho vaiklavyam uttamam yat kṛtvāmānuṣaṃ karma tyajethāḥ śriyam uttamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शत्रून् हत्वा महीं लब्ध्वा स्वधर्मेणोपपादिताम् हतामित्रः कथं सर्वं त्यजेथा बुद्धिलाघवात्

śatrūn hatvā mahīṃ labdhvā svadharmeṇopapāditām hatāmitraḥ kathaṃ sarvaṃ tyajethā buddhilāghavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लीबस्य हि कुतो राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनः किमर्थं च महीपालान् अवधीः क्रोधमूर्छितः

klībasya hi kuto rājyaṃ dīrghasūtrasya vā punaḥ kimarthaṃ ca mahīpālān avadhīḥ krodhamūrchitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ह्य् आजिजीविषेद् भैक्ष्यं कर्मणा नैव केन चित् समारम्भान् बुभूषेत हतस्वस्तिर् अकिंचनः सर्वलोकेषु विख्यातो न पुत्रपशुसंहितः

yo hy ājijīviṣed bhaikṣyaṃ karmaṇā naiva kena cit samārambhān bubhūṣeta hatasvastir akiṃcanaḥ sarvalokeṣu vikhyāto na putrapaśusaṃhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिम् आस्थाय जीवतः संत्यज्य राज्यम् ऋद्धं ते लोको ऽयं किं वदिष्यति

kāpālīṃ nṛpa pāpiṣṭhāṃ vṛttim āsthāya jīvataḥ saṃtyajya rājyam ṛddhaṃ te loko 'yaṃ kiṃ vadiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वारम्भान् समुत्सृज्य हतस्वस्तिर् अकिंचनः कस्माद् आशंससे भैक्ष्यं चर्तुं प्राकृतवत् प्रभो

sarvārambhān samutsṛjya hatasvastir akiṃcanaḥ kasmād āśaṃsase bhaikṣyaṃ cartuṃ prākṛtavat prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन् राजकुले जातो जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम् धर्मार्थाव् अखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात् प्रतिष्ठसे

asmin rājakule jāto jitvā kṛtsnāṃ vasuṃdharām dharmārthāv akhilau hitvā vanaṃ mauḍhyāt pratiṣṭhase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्य् असाधवः भवता विप्रहीणानि प्राप्तं त्वाम् एव किल्बिषम्

yadīmāni havīṃṣīha vimathiṣyanty asādhavaḥ bhavatā viprahīṇāni prāptaṃ tvām eva kilbiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकिंचन्यम् अनाशास्यम् इति वै नहुषो ऽब्रवीत् कृत्या नृशंसा ह्य् अधने धिग् अस्त्व् अधनताम् इह

ākiṃcanyam anāśāsyam iti vai nahuṣo 'bravīt kṛtyā nṛśaṃsā hy adhane dhig astv adhanatām iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वस्तनम् ऋषीणां हि विद्यते वेद तद् भवान् यं त्व् इमं धर्मम् इत्य् आहुर् धनाद् एष प्रवर्तते

aśvastanam ṛṣīṇāṃ hi vidyate veda tad bhavān yaṃ tv imaṃ dharmam ity āhur dhanād eṣa pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मं संहरते तस्य धनं हरति यस्य यः ह्रियमाणे धने राजन् वयं कस्य क्षमेमहि

dharmaṃ saṃharate tasya dhanaṃ harati yasya yaḥ hriyamāṇe dhane rājan vayaṃ kasya kṣamemahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिशस्तवत् प्रपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम् दारिद्र्यं पातकं लोके कस् तच् छंसितुम् अर्हति

abhiśastavat prapaśyanti daridraṃ pārśvataḥ sthitam dāridryaṃ pātakaṃ loke kas tac chaṃsitum arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतितः शोच्यते राजन् निर्धनश् चापि शोच्यते विशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च

patitaḥ śocyate rājan nirdhanaś cāpi śocyate viśeṣaṃ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस् ततस् ततः क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः

arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyas tatas tataḥ kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धाद् धर्मश् च कामश् च स्वर्गश् चैव नराधिप प्राणयात्रा हि लोकस्य विनार्थं न प्रसिध्यति

ardhād dharmaś ca kāmaś ca svargaś caiva narādhipa prāṇayātrā hi lokasya vinārthaṃ na prasidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यार्थास् तस्य मित्राणि यस्यार्थास् तस्य बान्धवाः यस्यार्थाः स पुमांल् लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः

yasyārthās tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavāḥ yasyārthāḥ sa pumāṃl loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विवित्सता अर्थैर् अर्था निबध्यन्ते गजैर् इव महागजाः

adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vivitsatā arthair arthā nibadhyante gajair iva mahāgajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मः कामश् च स्वर्गश् च हर्षः क्रोधः श्रुतं दमः अर्थाद् एतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप

dharmaḥ kāmaś ca svargaś ca harṣaḥ krodhaḥ śrutaṃ damaḥ arthād etāni sarvāṇi pravartante narādhipa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनात् कुलं प्रभवति धनाद् धर्मः प्रवर्तते नाधनस्यास्त्य् अयं लोको न परः पुरुषोत्तम

dhanāt kulaṃ prabhavati dhanād dharmaḥ pravartate nādhanasyāsty ayaṃ loko na paraḥ puruṣottama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाधनो धर्मकृत्यानि यथावद् अनुतिष्ठति धनाद् धि धर्मः स्रवति शैलाद् गिरिनदी यथा

nādhano dharmakṛtyāni yathāvad anutiṣṭhati dhanād dhi dharmaḥ sravati śailād girinadī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः कृशाश्वः कृशगवः कृशभृत्यः कृशातिथिः स वै राजन् कृशो नाम न शरीरकृशः कृशः

yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśagavaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ sa vai rājan kṛśo nāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथा राजन् किम् अन्यज् ज्ञातीनां वधाद् ऋध्यन्ति देवताः

avekṣasva yathānyāyaṃ paśya devāsuraṃ yathā rājan kim anyaj jñātīnāṃ vadhād ṛdhyanti devatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चेद् धर्तव्यम् अन्यस्य कथं तद् धर्मम् आरभेत् एतावान् एव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः

na ced dhartavyam anyasya kathaṃ tad dharmam ārabhet etāvān eva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्येतव्या त्रयी विद्या भवितव्यं विपश्चिता सर्वथा धनम् आहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः

adhyetavyā trayī vidyā bhavitavyaṃ vipaścitā sarvathā dhanam āhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रोहाद् देवैर् अवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वशः इति देवा व्यवसिता वेदवादाश् च शाश्वताः

drohād devair avāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ iti devā vyavasitā vedavādāś ca śāśvatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधीयन्ते तपस्यन्ति यजन्ते याजयन्ति च कृत्स्नं तद् एव च श्रेयो यद् अप्य् आददते ऽन्यतः

adhīyante tapasyanti yajante yājayanti ca kṛtsnaṃ tad eva ca śreyo yad apy ādadate 'nyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पश्यामो ऽनपहृतं धनं किं चित् क्व चिद् वयम् एवम् एव हि राजानो जयन्ति पृथिवीम् इमाम्

na paśyāmo 'napahṛtaṃ dhanaṃ kiṃ cit kva cid vayam evam eva hi rājāno jayanti pṛthivīm imām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जित्वा ममत्वं ब्रुवते पुत्रा इव पितुर् धने राजर्षयो जितस्वर्गा धर्मो ह्य् एषां निगद्यते

jitvā mamatvaṃ bruvate putrā iva pitur dhane rājarṣayo jitasvargā dharmo hy eṣāṃ nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव पूर्णाद् उदधेः स्यन्दन्त्य् आपो दिशो दश एवं राजकुलाद् वित्तं पृथिवीं प्रतितिष्ठति

yathaiva pūrṇād udadheḥ syandanty āpo diśo daśa evaṃ rājakulād vittaṃ pṛthivīṃ pratitiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसीद् इयं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च अम्बरीषस्य मान्धातुः पृथिवी सा त्वयि स्थिता

āsīd iyaṃ dilīpasya nṛgasya nahuṣasya ca ambarīṣasya māndhātuḥ pṛthivī sā tvayi sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्वां द्रव्यमयो यज्ञः संप्राप्तः सर्वदक्षिणः तं चेन् न यजसे राजन् प्राप्तस् त्वं देवकिल्बिषम्

sa tvāṃ dravyamayo yajñaḥ saṃprāptaḥ sarvadakṣiṇaḥ taṃ cen na yajase rājan prāptas tvaṃ devakilbiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येषां राजाश्वमेधेन यजते दक्षिणावता उपेत्य तस्यावभृथं पूताः सर्वे भवन्ति ते

yeṣāṃ rājāśvamedhena yajate dakṣiṇāvatā upetya tasyāvabhṛthaṃ pūtāḥ sarve bhavanti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वरूपो महादेवः सर्वमेधे महामखे जुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानम् आत्मना

viśvarūpo mahādevaḥ sarvamedhe mahāmakhe juhāva sarvabhūtāni tathaivātmānam ātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाश्वतो ऽयं भूतिपथो नास्यान्तम् अनुशुश्रुम महान् दाशरथः पन्था मा राजन् कापथं गमः

śāśvato 'yaṃ bhūtipatho nāsyāntam anuśuśruma mahān dāśarathaḥ panthā mā rājan kāpathaṃ gamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.