Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.86
युधिष्ठिर उवाच कथं स्विद् इह राजेन्द्र पालयन् पार्थिवः प्रजाः प्रति धर्मं विशेषेण कीर्तिम् आप्नोति शाश्वतीम्
yudhiṣṭhira uvāca kathaṃ svid iha rājendra pālayan pārthivaḥ prajāḥ prati dharmaṃ viśeṣeṇa kīrtim āpnoti śāśvatīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परः प्राप्य धर्मं च कीर्तिं च लोकाव् आप्नोत्य् उभौ शुचिः
bhīṣma uvāca vyavahāreṇa śuddhena prajāpālanatatparaḥ prāpya dharmaṃ ca kīrtiṃ ca lokāv āpnoty ubhau śuciḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच कीदृशं व्यवहारं तु कैश् च व्यवहरेन् नृपः एतत् पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद् वक्तुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca kīdṛśaṃ vyavahāraṃ tu kaiś ca vyavaharen nṛpaḥ etat pṛṣṭo mahāprājña yathāvad vaktum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये चैते पूर्वकथिता गुणास् ते पुरुषं प्रति नैकस्मिन् पुरुषे ह्य् एते विद्यन्त इति मे मतिः
ye caite pūrvakathitā guṇās te puruṣaṃ prati naikasmin puruṣe hy ete vidyanta iti me matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच एवम् एतन् महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमान् दुर्लभः पुरुषः कश् चिद् एभिर् गुणगुणैर् युतः
bhīṣma uvāca evam etan mahāprājña yathā vadasi buddhimān durlabhaḥ puruṣaḥ kaś cid ebhir guṇaguṇair yutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं तु संक्षेपतः शीलं प्रयत्ने नेह दुर्लभम् वक्ष्यामि तु यथामात्यान् यादृशांश् च करिष्यसि
kiṃ tu saṃkṣepataḥ śīlaṃ prayatne neha durlabham vakṣyāmi tu yathāmātyān yādṛśāṃś ca kariṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुरो ब्राह्मणान् वैद्यान् प्रगल्भान् सात्त्विकाञ् शुचीन् त्रींश् च शूद्रान् विनीतांश् च शुचीन् कर्मणि पूर्वके
caturo brāhmaṇān vaidyān pragalbhān sāttvikāñ śucīn trīṃś ca śūdrān vinītāṃś ca śucīn karmaṇi pūrvake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टाभिश् च गुणैर् युक्तं सूतं पौराणिकं चरेत् पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भम् अनसूयकम्
aṣṭābhiś ca guṇair yuktaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ caret pañcāśadvarṣavayasaṃ pragalbham anasūyakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शनम् कार्ये विवदमानानां शक्तम् अर्थेष्व् अलोलुपम्
matismṛtisamāyuktaṃ vinītaṃ samadarśanam kārye vivadamānānāṃ śaktam artheṣv alolupam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवर्जितानां व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर् भृशम् अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत्
vivarjitānāṃ vyasanaiḥ sughoraiḥ saptabhir bhṛśam aṣṭānāṃ mantriṇāṃ madhye mantraṃ rājopadhārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः संप्रेषयेद् राष्ट्रे राष्ट्रायाथ च दर्शयेत् अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास् ते प्रजाः सदा
tataḥ saṃpreṣayed rāṣṭre rāṣṭrāyātha ca darśayet anena vyavahāreṇa draṣṭavyās te prajāḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चापि गूढं कार्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम् कार्ये खलु विपन्ने त्वां सो ऽधर्मस् तांश् च पीडयेत्
na cāpi gūḍhaṃ kāryaṃ te grāhyaṃ kāryopaghātakam kārye khalu vipanne tvāṃ so 'dharmas tāṃś ca pīḍayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्रवेच् चैव राष्ट्रं ते श्येनात् पक्षिगणा इव परिस्रवेच् च सततं नौर् विशीर्णेव सागरे
vidravec caiva rāṣṭraṃ te śyenāt pakṣigaṇā iva parisravec ca satataṃ naur viśīrṇeva sāgare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजाः पालयतो ऽसम्यग् अधर्मेणेह भूपतेः हार्दं भयं संभवति स्वर्गश् चास्य विरुध्यते
prajāḥ pālayato 'samyag adharmeṇeha bhūpateḥ hārdaṃ bhayaṃ saṃbhavati svargaś cāsya virudhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यो ऽधर्मतः पाति राजामात्यो ऽथ वात्मजः धर्मासने नियुक्तः सन् धर्ममूलं नरर्षभ
atha yo 'dharmataḥ pāti rājāmātyo 'tha vātmajaḥ dharmāsane niyuktaḥ san dharmamūlaṃ nararṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्येष्व् अधिकृताः सम्यग् अकुर्वन्तो नृपानुगाः आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्य् अधः सहपार्थिवाः
kāryeṣv adhikṛtāḥ samyag akurvanto nṛpānugāḥ ātmānaṃ purataḥ kṛtvā yānty adhaḥ sahapārthivāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलात्कृतानां बलिभिः कृपणं बहु जल्पताम् नाथो वै भूमिपो नित्यम् अनाथानां नृणां भवेत्
balātkṛtānāṃ balibhiḥ kṛpaṇaṃ bahu jalpatām nātho vai bhūmipo nityam anāthānāṃ nṛṇāṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः साक्षिबलं साधु द्वैधे वादकृतं भवेत् असाक्षिकम् अनाथं वा परीक्ष्यं तद् विशेषतः
tataḥ sākṣibalaṃ sādhu dvaidhe vādakṛtaṃ bhavet asākṣikam anāthaṃ vā parīkṣyaṃ tad viśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु पातयेत् उद्वेजयेद् धनैर् ऋद्धान् दरिद्रान् वधबन्धनैः
aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ pāpeṣu pātayet udvejayed dhanair ṛddhān daridrān vadhabandhanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनयैर् अपि दुर्वृत्तान् प्रहारैर् अपि पार्थिवः सान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश् च परिपालयेत्
vinayair api durvṛttān prahārair api pārthivaḥ sāntvenopapradānena śiṣṭāṃś ca paripālayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञो वधं चिकीर्षेद् यस् तस्य चित्रो वधो भवेत् आजीवकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरकस्य च
rājño vadhaṃ cikīrṣed yas tasya citro vadho bhavet ājīvakasya stenasya varṇasaṃkarakasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यक् प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशां पते युक्तस्य वा नास्त्य् अधर्मो धर्म एवेह शाश्वतः
samyak praṇayato daṇḍaṃ bhūmipasya viśāṃ pate yuktasya vā nāsty adharmo dharma eveha śāśvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामकारेण दण्डं तु यः कुर्याद् अविचक्षणः स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकम् आप्नुयात्
kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryād avicakṣaṇaḥ sa ihākīrtisaṃyukto mṛto narakam āpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न परस्य श्रवाद् एव परेषां दण्डम् अर्पयेत् आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान् मोक्षयेत वा
na parasya śravād eva pareṣāṃ daṇḍam arpayet āgamānugamaṃ kṛtvā badhnīyān mokṣayeta vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु हन्यान् नृपो जातु दूतं कस्यां चिद् आपदि दूतस्य हन्ता निरयम् आविशेत् सचिवैः सह
na tu hanyān nṛpo jātu dūtaṃ kasyāṃ cid āpadi dūtasya hantā nirayam āviśet sacivaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः यो हन्यात् पितरस् तस्य भ्रूणहत्याम् अवाप्नुयुः
yathoktavādinaṃ dūtaṃ kṣatradharmarato nṛpaḥ yo hanyāt pitaras tasya bhrūṇahatyām avāpnuyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलीनः शीलसंपन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः यथोक्तवादी स्मृतिमान् दूतः स्यात् सप्तभिर् गुणैः
kulīnaḥ śīlasaṃpanno vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ yathoktavādī smṛtimān dūtaḥ syāt saptabhir guṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतैर् एव गुणैर् युक्तः प्रतीहारो ऽस्य रक्षिता शिरोरक्षश् च भवति गुणैर् एतैः समन्वितः
etair eva guṇair yuktaḥ pratīhāro 'sya rakṣitā śirorakṣaś ca bhavati guṇair etaiḥ samanvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मार्थशास्त्रतत्त्वज्ञः संधिविग्रहको भवेत् मतिमान् धृतिमान् धीमान् रहस्यविनिगूहिता
dharmārthaśāstratattvajñaḥ saṃdhivigrahako bhavet matimān dhṛtimān dhīmān rahasyavinigūhitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलीनः सत्यसंपन्नः शक्तो ऽमात्यः प्रशंसितः एतैर् एव गुणैर् युक्तस् तथा सेनापतिर् भवेत्
kulīnaḥ satyasaṃpannaḥ śakto 'mātyaḥ praśaṃsitaḥ etair eva guṇair yuktas tathā senāpatir bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यूहयन्त्रायुधीयानां तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितः वर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रवित्
vyūhayantrāyudhīyānāṃ tattvajño vikramānvitaḥ varṣaśītoṣṇavātānāṃ sahiṣṇuḥ pararandhravit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वासयेत् परांश् चैव विश्वसेन् न तु कस्य चित् पुत्रेष्व् अपि हि राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते
viśvāsayet parāṃś caiva viśvasen na tu kasya cit putreṣv api hi rājendra viśvāso na praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच् छास्त्रार्थतत्त्वं तु तवाख्यातं मयानघ अविश्वासो नरेन्द्राणां गुह्यं परमम् उच्यते
etac chāstrārthatattvaṃ tu tavākhyātaṃ mayānagha aviśvāso narendrāṇāṃ guhyaṃ paramam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.