Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.91
भीष्म उवाच यान् अङ्गिराः क्षत्रधर्मान् उतथ्यो ब्रह्मवित्तमः मान्धात्रे यौवनाश्वाय प्रीतिमान् अभ्यभाषत
bhīṣma uvāca yān aṅgirāḥ kṣatradharmān utathyo brahmavittamaḥ māndhātre yauvanāśvāya prītimān abhyabhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यथानुशशासैनम् उतथ्यो ब्रह्मवित्तमः तत् ते सर्वं प्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर
sa yathānuśaśāsainam utathyo brahmavittamaḥ tat te sarvaṃ pravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उतथ्य उवाच धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु मान्धातर् एवं जानीहि राजा लोकस्य रक्षिता
utathya uvāca dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu māndhātar evaṃ jānīhi rājā lokasya rakṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा चरति वै धर्मं देवत्वायैव गच्छति न चेद् धर्मं स चरति नरकायैव गच्छति
rājā carati vai dharmaṃ devatvāyaiva gacchati na ced dharmaṃ sa carati narakāyaiva gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठति तं राजा साधु यः शास्ति स राजा पृथिवीपतिः
dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhati taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pṛthivīpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान् पाप उच्यते देवाश् च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते
rājā paramadharmātmā lakṣmīvān pāpa ucyate devāś ca garhāṃ gacchanti dharmo nāstīti cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मे वर्तमानानाम् अर्थसिद्धिः प्रदृश्यते तद् एव मङ्गलं सर्वं लोकः समनुवर्तते
adharme vartamānānām arthasiddhiḥ pradṛśyate tad eva maṅgalaṃ sarvaṃ lokaḥ samanuvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्छिद्यते धर्मवृत्तम् अधर्मो वर्तते महान् भयम् आहुर् दिवारात्रं यदा पापो न वार्यते
ucchidyate dharmavṛttam adharmo vartate mahān bhayam āhur divārātraṃ yadā pāpo na vāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वेदान् अनुवर्तन्ति व्रतवन्तो द्विजातयः न यज्ञांस् तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते
na vedān anuvartanti vratavanto dvijātayaḥ na yajñāṃs tanvate viprā yadā pāpo na vāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वध्यानाम् इव सर्वेषां मनो भवति विह्वलम् मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते
vadhyānām iva sarveṣāṃ mano bhavati vihvalam manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpo na vāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभौ लोकाव् अभिप्रेक्ष्य राजानम् ऋषयः स्वयम् असृजन् सुमहद् भूतम् अयं धर्मो भविष्यति
ubhau lokāv abhiprekṣya rājānam ṛṣayaḥ svayam asṛjan sumahad bhūtam ayaṃ dharmo bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन् धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षते यस्मिन् विलीयते धर्मस् तं देवा वृषलं विदुः
yasmin dharmo virājeta taṃ rājānaṃ pracakṣate yasmin vilīyate dharmas taṃ devā vṛṣalaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृषो हि भगवान् धर्मो यस् तस्य कुरुते ह्य् अलम् वृषलं तं विदुर् देवास् तस्माद् धर्मं न लोपयेत्
vṛṣo hi bhagavān dharmo yas tasya kurute hy alam vṛṣalaṃ taṃ vidur devās tasmād dharmaṃ na lopayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा तस्मिन् ह्रसति हीयन्ते तस्माद् धर्मं प्रवर्धयेत्
dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā tasmin hrasati hīyante tasmād dharmaṃ pravardhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनात् स्रवति धर्मो हि धारणाद् वेति निश्चयः अकार्याणां मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः
dhanāt sravati dharmo hi dhāraṇād veti niścayaḥ akāryāṇāṃ manuṣyendra sa sīmāntakaraḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभवार्थं हि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवा तस्मात् प्रवर्धयेद् धर्मं प्रजानुग्रहकारणात्
prabhavārthaṃ hi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā tasmāt pravardhayed dharmaṃ prajānugrahakāraṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठ इति स्मृतः स राजा यः प्रजाः शास्ति साधुकृत् पुरुषर्षभः
tasmād dhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭha iti smṛtaḥ sa rājā yaḥ prajāḥ śāsti sādhukṛt puruṣarṣabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामक्रोधाव् अनादृत्य धर्मम् एवानुपालयेत् धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम
kāmakrodhāv anādṛtya dharmam evānupālayet dharmaḥ śreyaskaratamo rājñāṃ bharatasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मस्य ब्राह्मणा योनिस् तस्मात् तान् पूजयेत् सदा ब्राह्मणानां च मान्धातः कामान् कुर्याद् अमत्सरी
dharmasya brāhmaṇā yonis tasmāt tān pūjayet sadā brāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmān kuryād amatsarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां ह्य् अकामकरणाद् राज्ञः संजायते भयम् मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्रीभवन्त्य् अपि
teṣāṃ hy akāmakaraṇād rājñaḥ saṃjāyate bhayam mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrībhavanty api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणान् वै तदासूयाद् यदा वैरोचनो बलिः अथास्माच् छ्रीर् अपाक्रामद् यास्मिन्न् आसीत् प्रतापिनी
brāhmaṇān vai tadāsūyād yadā vairocano baliḥ athāsmāc chrīr apākrāmad yāsminn āsīt pratāpinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तस्माद् अपक्रम्य सागच्छत् पाकशासनम् अथ सो ऽन्वतपत् पश्चाच् छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे
tatas tasmād apakramya sāgacchat pākaśāsanam atha so 'nvatapat paścāc chriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् फलम् असूयाया अभिमानस्य चाभिभो तस्माद् बुध्यस्व मान्धातर् मा त्वा जह्यात् प्रतापिनी
etat phalam asūyāyā abhimānasya cābhibho tasmād budhyasva māndhātar mā tvā jahyāt pratāpinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्पो नाम श्रियः पुत्रो जज्ञे ऽधर्माद् इति श्रुतिः तेन देवासुरा राजन् नीताः सुबहुशो वशम्
darpo nāma śriyaḥ putro jajñe 'dharmād iti śrutiḥ tena devāsurā rājan nītāḥ subahuśo vaśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजर्षयश् च बहवस् तस्माद् बुध्यस्व पार्थिव राजा भवति तं जित्वा दासस् तेन पराजितः
rājarṣayaś ca bahavas tasmād budhyasva pārthiva rājā bhavati taṃ jitvā dāsas tena parājitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यथा दर्पसहितम् अधर्मं नानुसेवसे तथा वर्तस्व मान्धातश् चिरं चेत् स्थातुम् इच्छसि
sa yathā darpasahitam adharmaṃ nānusevase tathā vartasva māndhātaś ciraṃ cet sthātum icchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्तात् प्रमत्तात् पोगण्डाद् उन्मत्ताच् च विशेषतः तदभ्यासाद् उपावर्ताद् अहितानां च सेवनात्
mattāt pramattāt pogaṇḍād unmattāc ca viśeṣataḥ tadabhyāsād upāvartād ahitānāṃ ca sevanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निगृहीताद् अमात्याच् च स्त्रीभ्यश् चैव विशेषतः पर्वताद् विषमाद् दुर्गाद् धस्तिनो ऽश्वात् सरीसृपात्
nigṛhītād amātyāc ca strībhyaś caiva viśeṣataḥ parvatād viṣamād durgād dhastino 'śvāt sarīsṛpāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेभ्यो नित्ययत्तः स्यान् नक्तंचर्यां च वर्जयेत् अत्यायं चातिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत्
etebhyo nityayattaḥ syān naktaṃcaryāṃ ca varjayet atyāyaṃ cātimānaṃ ca dambhaṃ krodhaṃ ca varjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु च परभार्यासु कन्यासु नाचरेन् मैथुनं नृपः
avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu ca parabhāryāsu kanyāsu nācaren maithunaṃ nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात् अपुमांसो ऽङ्गहीनाश् च स्थूलजिह्वा विचेतसः
kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarāt apumāṃso 'ṅgahīnāś ca sthūlajihvā vicetasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यति तस्माद् राज्ञा विशेषेण वर्तितव्यं प्रजाहिते
ete cānye ca jāyante yadā rājā pramādyati tasmād rājñā viśeṣeṇa vartitavyaṃ prajāhite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः संजायते महान् अधर्माः संप्रवर्तन्ते प्रजासंकरकारकाः
kṣatriyasya pramattasya doṣaḥ saṃjāyate mahān adharmāḥ saṃpravartante prajāsaṃkarakārakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते अवृष्टिर् अतिवृष्टिश् च व्याधिश् चाविशति प्रजाः
aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyate avṛṣṭir ativṛṣṭiś ca vyādhiś cāviśati prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्षत्राण्य् उपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास् तथापरे उत्पाताश् चात्र दृश्यन्ते बहवो राजनाशनाः
nakṣatrāṇy upatiṣṭhanti grahā ghorās tathāpare utpātāś cātra dṛśyante bahavo rājanāśanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरक्षितात्मा यो राजा प्रजाश् चापि न रक्षति प्रजाश् च तस्य क्षीयन्ते ताश् च सो ऽनु विनश्यति
arakṣitātmā yo rājā prajāś cāpi na rakṣati prajāś ca tasya kṣīyante tāś ca so 'nu vinaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाव् आददाते ह्य् एकस्य द्वयोश् च बहवो ऽपरे कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर् नृपदूषणम्
dvāv ādadāte hy ekasya dvayoś ca bahavo 'pare kumāryaḥ saṃpralupyante tadāhur nṛpadūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ममैतद् इति नैकस्य मनुष्येष्व् अवतिष्ठते त्यक्त्वा धर्मं यदा राजा प्रमादम् अनुतिष्ठति
mamaitad iti naikasya manuṣyeṣv avatiṣṭhate tyaktvā dharmaṃ yadā rājā pramādam anutiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.