Library·Mahābhārata (critical edition)·13·13.1
युधिष्ठिर उवाच शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह न च मे हृदये शान्तिर् अस्ति कृत्वेदम् ईदृशम्
yudhiṣṭhira uvāca śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha na ca me hṛdaye śāntir asti kṛtvedam īdṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्न् अर्थे बहुविधा शान्तिर् उक्ता त्वयानघ स्वकृते का नु शान्तिः स्याच् छमाद् बहुविधाद् अपि
asminn arthe bahuvidhā śāntir uktā tvayānagha svakṛte kā nu śāntiḥ syāc chamād bahuvidhād api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शराचितशरीरं हि तीव्रव्रणम् उदीक्ष्य च शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्य् एव चिन्तयन्
śarācitaśarīraṃ hi tīvravraṇam udīkṣya ca śamaṃ nopalabhe vīra duṣkṛtāny eva cintayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम् त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्व् इवाम्बुजम्
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsv ivāmbujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत् पितामहः इमाम् अवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे तथैवान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः
ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu matkṛte yat pitāmahaḥ imām avasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire tathaivānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयं हि धार्तराष्ट्राश् च कालमन्युवशानुगाः कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप
vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāś ca kālamanyuvaśānugāḥ kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं तव ह्य् अन्तकरः सुहृद्वधकरस् तथा न शान्तिम् अधिगच्छामि पश्यंस् त्वां दुःखितं क्षितौ
ahaṃ tava hy antakaraḥ suhṛdvadhakaras tathā na śāntim adhigacchāmi paśyaṃs tvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच परतन्त्रं कथं हेतुम् आत्मानम् अनुपश्यसि कर्मण्य् अस्मिन् महाभाग सूक्ष्मं ह्य् एतद् अतीन्द्रियम्
bhīṣma uvāca paratantraṃ kathaṃ hetum ātmānam anupaśyasi karmaṇy asmin mahābhāga sūkṣmaṃ hy etad atīndriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गौतमी नाम कौन्तेय स्थविरा शमसंयुता सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रम् अपश्यद् गतचेतनम्
gautamī nāma kaunteya sthavirā śamasaṃyutā sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putram apaśyad gatacetanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पम् अमर्षितः लुब्धको ऽर्जुनको नाम गौतम्याः समुपानयत्
atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpam amarṣitaḥ lubdhako 'rjunako nāma gautamyāḥ samupānayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां चाब्रवीद् अयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः ब्रूहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना
tāṃ cābravīd ayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥ brūhi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नौ प्रक्षिप्यताम् एष च्छिद्यतां खण्डशो ऽपि वा न ह्य् अयं बालहा पापश् चिरं जीवितुम् अर्हति
agnau prakṣipyatām eṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśo 'pi vā na hy ayaṃ bālahā pāpaś ciraṃ jīvitum arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गौतम्य् उवाच विसृजैनम् अबुद्धिस् त्वं न वध्यो ऽर्जुनक त्वया को ह्य् आत्मानं गुरुं कुर्यात् प्राप्तव्ये सति चिन्तयन्
gautamy uvāca visṛjainam abuddhis tvaṃ na vadhyo 'rjunaka tvayā ko hy ātmānaṃ guruṃ kuryāt prāptavye sati cintayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्लवन्ते धर्मलघवो लोके ऽम्भसि यथा प्लवाः मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नम् इवोदके
plavante dharmalaghavo loke 'mbhasi yathā plavāḥ majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannam ivodake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चामृत्युर् भविता वै हते ऽस्मिन्; को वात्ययः स्याद् अहते ऽस्मिञ् जनस्य अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तोर्; मृत्योर् लोकं को नु गच्छेद् अनन्तम्
na cāmṛtyur bhavitā vai hate 'smin; ko vātyayaḥ syād ahate 'smiñ janasya asyotsarge prāṇayuktasya jantor; mṛtyor lokaṃ ko nu gacched anantam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धक उवाच जानाम्य् एवं नेह गुणागुणज्ञाः; सर्वे नियुक्ता गुरवो वै भवन्ति स्वस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति; तस्मात् क्षुद्रं सर्पम् एनं हनिष्ये
lubdhaka uvāca jānāmy evaṃ neha guṇāguṇajñāḥ; sarve niyuktā guravo vai bhavanti svasthasyaite tūpadeśā bhavanti; tasmāt kṣudraṃ sarpam enaṃ haniṣye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति; सद्यः शुचं त्व् अर्थविदस् त्यजन्ति श्रेयः क्षयः शोचतां नित्यशो हि; तस्मात् त्याज्यं जहि शोकं हते ऽस्मिन्
samīpsantaḥ kālayogaṃ tyajanti; sadyaḥ śucaṃ tv arthavidas tyajanti śreyaḥ kṣayaḥ śocatāṃ nityaśo hi; tasmāt tyājyaṃ jahi śokaṃ hate 'smin
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गौतम्य् उवाच न चैवार्तिर् विद्यते ऽस्मद्विधानां; धर्मारामः सततं सज्जनो हि नित्यायस्तो बालजनो न चास्ति; धर्मो ह्य् एष प्रभवाम्य् अस्य नाहम्
gautamy uvāca na caivārtir vidyate 'smadvidhānāṃ; dharmārāmaḥ satataṃ sajjano hi nityāyasto bālajano na cāsti; dharmo hy eṣa prabhavāmy asya nāham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ब्राह्मणानां कोपो ऽस्ति कुतः कोपाच् च यातना मार्दवात् क्षम्यतां साधो मुच्यताम् एष पन्नगः
na brāhmaṇānāṃ kopo 'sti kutaḥ kopāc ca yātanā mārdavāt kṣamyatāṃ sādho mucyatām eṣa pannagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धक उवाच हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययं स्यात्; सद्यो लाभो बलवद्भिः प्रशस्तः कालाल् लाभो यस् तु सद्यो भवेत; हते श्रेयः कुत्सिते त्वीदृशे स्यात्
lubdhaka uvāca hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaṃ syāt; sadyo lābho balavadbhiḥ praśastaḥ kālāl lābho yas tu sadyo bhaveta; hate śreyaḥ kutsite tvīdṛśe syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गौतम्य् उवाच कार्थप्राप्तिर् गृह्य शत्रुं निहत्य; का वा शान्तिः प्राप्य शत्रुं नमुक्त्वा कस्मात् सौम्य भुजगे न क्षमेयं; मोक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम्
gautamy uvāca kārthaprāptir gṛhya śatruṃ nihatya; kā vā śāntiḥ prāpya śatruṃ namuktvā kasmāt saumya bhujage na kṣameyaṃ; mokṣaṃ vā kiṃ kāraṇaṃ nāsya kuryām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धक उवाच अस्माद् एकस्माद् बहवो रक्षितव्या; नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः कृतागसं धर्मविदस् त्यजन्ति; सरीसृपं पापम् इमं जहि त्वम्
lubdhaka uvāca asmād ekasmād bahavo rakṣitavyā; naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ kṛtāgasaṃ dharmavidas tyajanti; sarīsṛpaṃ pāpam imaṃ jahi tvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गौतम्य् उवाच नास्मिन् हते पन्नगे पुत्रको मे; संप्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये; तस्मात् सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम्
gautamy uvāca nāsmin hate pannage putrako me; saṃprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye; tasmāt sarpaṃ lubdhaka muñca jīvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धक उवाच वृत्रं हत्वा देवराट् श्रेष्ठभाग् वै; यज्ञं हत्वा भागम् अवाप चैव शूली देवो देववृत्तं कुरु त्वं; क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूद् विशङ्का
lubdhaka uvāca vṛtraṃ hatvā devarāṭ śreṣṭhabhāg vai; yajñaṃ hatvā bhāgam avāpa caiva śūlī devo devavṛttaṃ kuru tvaṃ; kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūd viśaṅkā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच असकृत् प्रोच्यमानापि गौतमी भुजगं प्रति लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरोन् मतिम्
bhīṣma uvāca asakṛt procyamānāpi gautamī bhujagaṃ prati lubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaron matim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईषद् उच्छ्वसमानस् तु कृच्छ्रात् संस्तभ्य पन्नगः उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः
īṣad ucchvasamānas tu kṛcchrāt saṃstabhya pannagaḥ utsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को न्व् अर्जुनक दोषो ऽत्र विद्यते मम बालिश अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर् विवशं यद् अचूचुदत्
ko nv arjunaka doṣo 'tra vidyate mama bāliśa asvatantraṃ hi māṃ mṛtyur vivaśaṃ yad acūcudat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यायं वचनाद् दष्टो न कोपेन न काम्यया तस्य तत् किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम्
tasyāyaṃ vacanād daṣṭo na kopena na kāmyayā tasya tat kilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kilbiṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धक उवाच यद्य् अन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम् कारणं वै त्वम् अप्य् अत्र तस्मात् त्वम् अपि किल्बिषी
lubdhaka uvāca yady anyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham kāraṇaṃ vai tvam apy atra tasmāt tvam api kilbiṣī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथा कारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वम् अपि पन्नग
mṛtpātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathā kāraṇatve prakalpyante tathā tvam api pannaga
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग आत्मानं कारणं ह्य् अत्र त्वम् आख्यासि भुजंगम
kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga ātmānaṃ kāraṇaṃ hy atra tvam ākhyāsi bhujaṃgama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्प उवाच सर्व एते ह्य् अस्ववशा दण्डचक्रादयो यथा तथाहम् अपि तस्मान् मे नैष हेतुर् मतस् तव
sarpa uvāca sarva ete hy asvavaśā daṇḍacakrādayo yathā tathāham api tasmān me naiṣa hetur matas tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वा मतम् एतत् ते ते ऽप्य् अन्योन्यप्रयोजकाः कार्यकारणसंदेहो भवत्य् अन्योन्यचोदनात्
atha vā matam etat te te 'py anyonyaprayojakāḥ kāryakāraṇasaṃdeho bhavaty anyonyacodanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषी किल्बिषं समवाये स्यान् मन्यसे यदि किल्बिषम्
evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī kilbiṣaṃ samavāye syān manyase yadi kilbiṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धक उवाच कारणं यदि न स्याद् वै न कर्ता स्यास् त्वम् अप्य् उत विनाशे कारणं त्वं च तस्माद् वध्यो ऽसि मे मतः
lubdhaka uvāca kāraṇaṃ yadi na syād vai na kartā syās tvam apy uta vināśe kāraṇaṃ tvaṃ ca tasmād vadhyo 'si me mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असत्य् अपि कृते कार्ये नेह पन्नग लिप्यते तस्मान् नात्रैव हेतुः स्याद् वध्यः किं बहु भाषसे
asaty api kṛte kārye neha pannaga lipyate tasmān nātraiva hetuḥ syād vadhyaḥ kiṃ bahu bhāṣase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्प उवाच कार्याभावे क्रिया न स्यात् सत्य् असत्य् अपि कारणे तस्मात् त्वम् अस्मिन् हेतौ मे वाच्यो हेतुर् विशेषतः
sarpa uvāca kāryābhāve kriyā na syāt saty asaty api kāraṇe tasmāt tvam asmin hetau me vācyo hetur viśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् अहं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः अन्यः प्रयोगे स्याद् अत्र किल्बिषी जन्तुनाशने
yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धक उवाच वध्यस् त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत् भाषसे किं बहु पुनर् वध्यः सन् पन्नगाधम
lubdhaka uvāca vadhyas tvaṃ mama durbuddhe bālaghātī nṛśaṃsakṛt bhāṣase kiṃ bahu punar vadhyaḥ san pannagādhama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्प उवाच यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः न फलं प्राप्नुवन्त्य् अत्र परलोके तथा ह्य् अहम्
sarpa uvāca yathā havīṃṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥ na phalaṃ prāpnuvanty atra paraloke tathā hy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच तथा ब्रुवति तस्मिंस् तु पन्नगे मृत्युचोदिते आजगाम ततो मृत्युः पन्नगं चाब्रवीद् इदम्
bhīṣma uvāca tathā bruvati tasmiṃs tu pannage mṛtyucodite ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīd idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालेनाहं प्रणुदितः पन्नग त्वाम् अचूचुदम् विनाशहेतुर् नास्य त्वम् अहं वा प्राणिनः शिशोः
kālenāhaṃ praṇuditaḥ pannaga tvām acūcudam vināśahetur nāsya tvam ahaṃ vā prāṇinaḥ śiśoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वायुर् जलधरान् विकर्षति ततस् ततः तद्वज् जलदवत् सर्प कालस्याहं वशानुगः
yathā vāyur jaladharān vikarṣati tatas tataḥ tadvaj jaladavat sarpa kālasyāhaṃ vaśānugaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात्त्विका राजसाश् चैव तामसा ये च के चन भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्ते हि जन्तुषु
sāttvikā rājasāś caiva tāmasā ye ca ke cana bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartante hi jantuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जङ्गमाः स्थावराश् चैव दिवि वा यदि वा भुवि सर्वे कालात्मकाः सर्प कालात्मकम् इदं जगत्
jaṅgamāḥ sthāvarāś caiva divi vā yadi vā bhuvi sarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakam idaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवृत्तयश् च या लोके तथैव च निवृत्तयः तासां विकृतयो याश् च सर्वं कालात्मकं स्मृतम्
pravṛttayaś ca yā loke tathaiva ca nivṛttayaḥ tāsāṃ vikṛtayo yāś ca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्यश् चन्द्रमा विष्णुर् आपो वायुः शतक्रतुः अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यो वसवस् तथा
ādityaś candramā viṣṇur āpo vāyuḥ śatakratuḥ agniḥ khaṃ pṛthivī mitra oṣadhyo vasavas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरितः सागराश् चैव भावाभावौ च पन्नग सर्वे कालेन सृज्यन्ते ह्रियन्ते च तथा पुनः
saritaḥ sāgarāś caiva bhāvābhāvau ca pannaga sarve kālena sṛjyante hriyante ca tathā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं ज्ञात्वा कथं मां त्वं सदोषं सर्प मन्यसे अथ चैवंगते दोषो मयि त्वम् अपि दोषवान्
evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ tvaṃ sadoṣaṃ sarpa manyase atha caivaṃgate doṣo mayi tvam api doṣavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्प उवाच निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वा मृत्यो ब्रवीम्य् अहम् त्वयाहं चोदित इति ब्रवीम्य् एतावद् एव तु
sarpa uvāca nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvā mṛtyo bravīmy aham tvayāhaṃ codita iti bravīmy etāvad eva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि काले तु दोषो ऽस्ति यदि तत्रापि नेष्यते दोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्य् अत्राधिकृता वयम्
yadi kāle tu doṣo 'sti yadi tatrāpi neṣyate doṣo naiva parīkṣyo me na hy atrādhikṛtā vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्मोक्षस् त्व् अस्य दोषस्य मया कार्यो यथा तथा मृत्यो विदोषः स्याम् एव यथा तन् मे प्रयोजनम्
nirmokṣas tv asya doṣasya mayā kāryo yathā tathā mṛtyo vidoṣaḥ syām eva yathā tan me prayojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच सर्पो ऽथार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम् नानागसं मां पाशेन संतापयितुम् अर्हसि
bhīṣma uvāca sarpo 'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitam nānāgasaṃ māṃ pāśena saṃtāpayitum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धक उवाच मृत्योः श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजंगम नैव तावद् विदोषत्वं भवति त्वयि पन्नग
lubdhaka uvāca mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṃgama naiva tāvad vidoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्युस् त्वं चैव हेतुर् हि जन्तोर् अस्य विनाशने उभयं कारणं मन्ये न कारणम् अकारणम्
mṛtyus tvaṃ caiva hetur hi jantor asya vināśane ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇam akāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धिङ् मृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दुःखकरं सताम् त्वां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम्
dhiṅ mṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satām tvāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi pāpaṃ pāpasya kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्युर् उवाच विवशौ कालवशगाव् आवां तद् दिष्टकारिणौ नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक् प्रपश्यसि
mṛtyur uvāca vivaśau kālavaśagāv āvāṃ tad diṣṭakāriṇau nāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyak prapaśyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धक उवाच युवाम् उभौ कालवशौ यदि वै मृत्युपन्नगौ हर्षक्रोधौ कथं स्याताम् एतद् इच्छामि वेदितुम्
lubdhaka uvāca yuvām ubhau kālavaśau yadi vai mṛtyupannagau harṣakrodhau kathaṃ syātām etad icchāmi veditum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्युर् उवाच याः काश् चिद् इह चेष्टाः स्युः सर्वाः कालप्रचोदिताः पूर्वम् एवैतद् उक्तं हि मया लुब्धक कालतः
mṛtyur uvāca yāḥ kāś cid iha ceṣṭāḥ syuḥ sarvāḥ kālapracoditāḥ pūrvam evaitad uktaṃ hi mayā lubdhaka kālataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् उभौ कालवशाव् आवां तद् दिष्टकारिणौ नावां दोषेण गन्तव्यौ त्वया लुब्धक कर्हि चित्
tasmād ubhau kālavaśāv āvāṃ tad diṣṭakāriṇau nāvāṃ doṣeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhi cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच अथोपगम्य कालस् तु तस्मिन् धर्मार्थसंशये अब्रवीत् पन्नगं मृत्युं लुब्धम् अर्जुनकं च तम्
bhīṣma uvāca athopagamya kālas tu tasmin dharmārthasaṃśaye abravīt pannagaṃ mṛtyuṃ lubdham arjunakaṃ ca tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काल उवाच नैवाहं नाप्य् अयं मृत्युर् नायं लुब्धक पन्नगः किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजकाः
kāla uvāca naivāhaṃ nāpy ayaṃ mṛtyur nāyaṃ lubdhaka pannagaḥ kilbiṣī jantumaraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकरोद् यद् अयं कर्म तन् नो ऽर्जुनक चोदकम् प्रणाशहेतुर् नान्यो ऽस्य वध्यते ऽयं स्वकर्मणा
akarod yad ayaṃ karma tan no 'rjunaka codakam praṇāśahetur nānyo 'sya vadhyate 'yaṃ svakarmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् अनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम्
yad anena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मदायादवांल् लोकः कर्मसंबन्धलक्षणः कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथा वयम्
karmadāyādavāṃl lokaḥ karmasaṃbandhalakṣaṇaḥ karmāṇi codayantīha yathānyonyaṃ tathā vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद् यद् इच्छति एवम् आत्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते
yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yad yad icchati evam ātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ निरन्तरम् तथा कर्म च कर्ता च संबद्धाव् आत्मकर्मभिः
yathā chāyātapau nityaṃ susaṃbaddhau nirantaram tathā karma ca kartā ca saṃbaddhāv ātmakarmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं नाहं न वै मृत्युर् न सर्पो न तथा भवान् न चेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुर् एवात्र कारणम्
evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyur na sarpo na tathā bhavān na ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśur evātra kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिंस् तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृप स्वकर्मप्रत्ययांल् लोकान् मत्वार्जुनकम् अब्रवीत्
tasmiṃs tathā bruvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpa svakarmapratyayāṃl lokān matvārjunakam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव कालो न भुजगो न मृत्युर् इह कारणम् स्वकर्मभिर् अयं बालः कालेन निधनं गतः
naiva kālo na bhujago na mṛtyur iha kāraṇam svakarmabhir ayaṃ bālaḥ kālena nidhanaṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मया च तत् कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः यातु कालस् तथा मृत्युर् मुञ्चार्जुनक पन्नगम्
mayā ca tat kṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ yātu kālas tathā mṛtyur muñcārjunaka pannagam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच ततो यथागतं जग्मुर् मृत्युः कालो ऽथ पन्नगः अभूद् विरोषो ऽर्जुनको विशोका चैव गौतमी
bhīṣma uvāca tato yathāgataṃ jagmur mṛtyuḥ kālo 'tha pannagaḥ abhūd viroṣo 'rjunako viśokā caiva gautamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच् छ्रुत्वा शमं गच्छ मा भूश् चिन्तापरो नृप स्वकर्मप्रत्ययांल् लोकांस् त्रीन् विद्धि मनुजर्षभ
etac chrutvā śamaṃ gaccha mā bhūś cintāparo nṛpa svakarmapratyayāṃl lokāṃs trīn viddhi manujarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु त्वया कृतं पार्थ नापि दुर्योधनेन वै कालेन तत् कृतं विद्धि विहता येन पार्थिवाः
na tu tvayā kṛtaṃ pārtha nāpi duryodhanena vai kālena tat kṛtaṃ viddhi vihatā yena pārthivāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच इत्य् एतद् वचनं श्रुत्वा बभूव विगतज्वरः युधिष्ठिरो महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित्
vaiśaṃpāyana uvāca ity etad vacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ yudhiṣṭhiro mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.