Library·Mahābhārata (critical edition)·13·13.134
महेश्वर उवाच परावरज्ञे धर्मज्ञे तपोवननिवासिनि साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे
maheśvara uvāca parāvarajñe dharmajñe tapovananivāsini sādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षे शमदमोपेते निर्ममे धर्मचारिणि पृच्छामि त्वां वरारोहे पृष्टा वद ममेप्सितम्
dakṣe śamadamopete nirmame dharmacāriṇi pṛcchāmi tvāṃ varārohe pṛṣṭā vada mamepsitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सावित्री ब्रह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सती मार्तण्डजस्य धूमोर्णा ऋद्धिर् वैश्रवणस्य च
sāvitrī brahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satī mārtaṇḍajasya dhūmorṇā ṛddhir vaiśravaṇasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरुणस्य ततो गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला रोहिणी शशिनः साध्वी स्वाहा चैव विभावसोः
varuṇasya tato gaurī sūryasya ca suvarcalā rohiṇī śaśinaḥ sādhvī svāhā caiva vibhāvasoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास् ताः पतिदेवताः पृष्टाश् चोपासिताश् चैव तास् त्वया देवि नित्यशः
aditiḥ kaśyapasyātha sarvās tāḥ patidevatāḥ pṛṣṭāś copāsitāś caiva tās tvayā devi nityaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन त्वां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि स्त्रीधर्मं श्रोतुम् इच्छामि त्वयोदाहृतम् आदितः
tena tvāṃ paripṛcchāmi dharmajñe dharmavādini strīdharmaṃ śrotum icchāmi tvayodāhṛtam āditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहधर्मचरी मे त्वं समशीला समव्रता समानसारवीर्या च तपस् तीव्रं कृतं च ते त्वया ह्य् उक्तो विशेषेण प्रमाणत्वम् उपैष्यति
sahadharmacarī me tvaṃ samaśīlā samavratā samānasāravīryā ca tapas tīvraṃ kṛtaṃ ca te tvayā hy ukto viśeṣeṇa pramāṇatvam upaiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रियश् चैव विशेषेण स्त्रीजनस्य गतिः सदा गौर् गां गच्छति सुश्रोणि लोकेष्व् एषा स्थितिः सदा
striyaś caiva viśeṣeṇa strījanasya gatiḥ sadā gaur gāṃ gacchati suśroṇi lokeṣv eṣā sthitiḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद् विनिःसृता सुरकार्यकरी च त्वं लोकसंतानकारिणी
mama cārdhaṃ śarīrasya mama cārdhād viniḥsṛtā surakāryakarī ca tvaṃ lokasaṃtānakāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तव सर्वः सुविदितः स्त्रीधर्मः शाश्वतः शुभे तस्माद् अशेषतो ब्रूहि स्त्रीधर्मं विस्तरेण मे
tava sarvaḥ suviditaḥ strīdharmaḥ śāśvataḥ śubhe tasmād aśeṣato brūhi strīdharmaṃ vistareṇa me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उमोवाच भगवन् सर्वभूतेश भूतभव्यभवोद्भव त्वत्प्रभावाद् इयं देव वाक् चैव प्रतिभाति मे
umovāca bhagavan sarvabhūteśa bhūtabhavyabhavodbhava tvatprabhāvād iyaṃ deva vāk caiva pratibhāti me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमास् तु नद्यो देवेश सर्वतीर्थोदकैर् युताः उपस्पर्शनहेतोस् त्वा समीपस्था उपासते
imās tu nadyo deveśa sarvatīrthodakair yutāḥ upasparśanahetos tvā samīpasthā upāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एताभिः सह संमन्त्र्य प्रवक्ष्याम्य् अनुपूर्वशः प्रभवन् यो ऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते
etābhiḥ saha saṃmantrya pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ prabhavan yo 'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्री च भूतेश सततं स्त्रियम् एवानुधावति मया संमानिताश् चैव भविष्यन्ति सरिद्वराः
strī ca bhūteśa satataṃ striyam evānudhāvati mayā saṃmānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा सरस्वती पुण्या नदीनाम् उत्तमा नदी प्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी
eṣā sarasvatī puṇyā nadīnām uttamā nadī prathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती शतद्रुर् देविका सिन्धुः कौशिकी गोमती तथा
vipāśā ca vitastā ca candrabhāgā irāvatī śatadrur devikā sindhuḥ kauśikī gomatī tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा देवनदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता गगनाद् गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा
tathā devanadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtā gaganād gāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा स्मितपूर्वम् इवाभाष्य सर्वास् ताः सरितस् तदा
ity uktvā devadevasya patnī dharmabhṛtāṃ varā smitapūrvam ivābhāṣya sarvās tāḥ saritas tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपृच्छद् देवमहिषी स्त्रीधर्मं धर्मवत्सला स्त्रीधर्मकुशलास् ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः
apṛcchad devamahiṣī strīdharmaṃ dharmavatsalā strīdharmakuśalās tā vai gaṅgādyāḥ saritāṃ varāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं भगवता दत्तः प्रश्नः स्त्रीधर्मसंश्रितः तं तु संमन्त्र्य युष्माभिर् वक्तुम् इच्छामि शंकरे
ayaṃ bhagavatā dattaḥ praśnaḥ strīdharmasaṃśritaḥ taṃ tu saṃmantrya yuṣmābhir vaktum icchāmi śaṃkare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्य चित् दिवि वा सागरगमास् तेन वो मानयाम्य् अहम्
na caikasādhyaṃ paśyāmi vijñānaṃ bhuvi kasya cit divi vā sāgaragamās tena vo mānayāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाः ततो देवनदी गङ्गा नियुक्ता प्रतिपूज्य ताम्
bhīṣma uvāca evaṃ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pṛṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥ tato devanadī gaṅgā niyuktā pratipūjya tām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बह्वीभिर् बुद्धिभिः स्फीता स्त्रीधर्मज्ञा शुचिस्मिता शैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम्
bahvībhir buddhibhiḥ sphītā strīdharmajñā śucismitā śailarājasutāṃ devīṃ puṇyā pāpāpahāṃ śivām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्ध्या विनयसंपन्ना सर्वज्ञानविशारदा सस्मितं बहुबुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनम् अब्रवीत्
buddhyā vinayasaṃpannā sarvajñānaviśāradā sasmitaṃ bahubuddhyāḍhyā gaṅgā vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धन्याः स्मो ऽनुगृहीताः स्मो देवि धर्मपरायणा या त्वं सर्वजगन्मान्या नदीर् मानयसे ऽनघे
dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smo devi dharmaparāyaṇā yā tvaṃ sarvajaganmānyā nadīr mānayase 'naghe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभवन् पृच्छते यो हि संमानयति वा पुनः नूनं जनम् अदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति
prabhavan pṛcchate yo hi saṃmānayati vā punaḥ nūnaṃ janam aduṣṭātmā paṇḍitākhyāṃ sa gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानविज्ञानसंपन्नान् ऊहापोहविशारदान् प्रवक्तॄन् पृच्छते यो ऽन्यान् स वै ना पदम् अर्च्छति
jñānavijñānasaṃpannān ūhāpohaviśāradān pravaktṝn pṛcchate yo 'nyān sa vai nā padam arcchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा बहुबुद्ध्याढ्यो वाक्यं वदति संसदि अन्यथैव ह्य् अहंमानी दुर्बलं वदते वचः
anyathā bahubuddhyāḍhyo vākyaṃ vadati saṃsadi anyathaiva hy ahaṃmānī durbalaṃ vadate vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्यज्ञाने दिवि श्रेष्ठे दिव्यपुण्ये सदोत्थिते त्वम् एवार्हसि नो देवि स्त्रीधर्मम् अनुशासितुम्
divyajñāne divi śreṣṭhe divyapuṇye sadotthite tvam evārhasi no devi strīdharmam anuśāsitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर् गुणैः प्राह सर्वम् अशेषेण स्त्रीधर्मं सुरसुन्दरी
bhīṣma uvāca tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhir guṇaiḥ prāha sarvam aśeṣeṇa strīdharmaṃ surasundarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीधर्मो मां प्रति यथा प्रतिभाति यथाविधि तम् अहं कीर्तयिष्यामि तथैव प्रथितो भवेत्
strīdharmo māṃ prati yathā pratibhāti yathāvidhi tam ahaṃ kīrtayiṣyāmi tathaiva prathito bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीधर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतः सहधर्मचरी भर्तुर् भवत्य् अग्निसमीपतः
strīdharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥ sahadharmacarī bhartur bhavaty agnisamīpataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शना अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी
susvabhāvā suvacanā suvṛttā sukhadarśanā ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा भवेद् धर्मपरमा सा भवेद् धर्मभागिनी देववत् सततं साध्वी या भर्तारं प्रपश्यति
sā bhaved dharmaparamā sā bhaved dharmabhāginī devavat satataṃ sādhvī yā bhartāraṃ prapaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुश्रूषां परिचारं च देववद् या करोति च नान्यभावा ह्य् अविमनाः सुव्रता सुखदर्शना
śuśrūṣāṃ paricāraṃ ca devavad yā karoti ca nānyabhāvā hy avimanāḥ suvratā sukhadarśanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रवक्त्रम् इवाभीक्ष्णं भर्तुर् वदनम् ईक्षते या साध्वी नियताचारा सा भवेद् धर्मचारिणी
putravaktram ivābhīkṣṇaṃ bhartur vadanam īkṣate yā sādhvī niyatācārā sā bhaved dharmacāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वा दंपतिधर्मं वै सहधर्मकृतं शुभम् अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी
śrutvā daṃpatidharmaṃ vai sahadharmakṛtaṃ śubham ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परुषाण्य् अपि चोक्ता या दृष्टा वा क्रूरचक्षुषा सुप्रसन्नमुखी भर्तुर् या नारी सा पतिव्रता
paruṣāṇy api coktā yā dṛṣṭā vā krūracakṣuṣā suprasannamukhī bhartur yā nārī sā pativratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चन्द्रसूर्यौ न तरुं पुंनाम्नो या निरीक्षते भर्तृवर्जं वरारोहा सा भवेद् धर्मचारिणी
na candrasūryau na taruṃ puṃnāmno yā nirīkṣate bhartṛvarjaṃ varārohā sā bhaved dharmacāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दरिद्रं व्याधितं दीनम् अध्वना परिकर्शितम् पतिं पुत्रम् इवोपास्ते सा नारी धर्मभागिनी
daridraṃ vyādhitaṃ dīnam adhvanā parikarśitam patiṃ putram ivopāste sā nārī dharmabhāginī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या नारी प्रयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत् पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी
yā nārī prayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhavet patipriyā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुश्रूषां परिचर्यां च करोत्य् अविमनाः सदा सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी
śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca karoty avimanāḥ sadā supratītā vinītā ca sā nārī dharmabhāginī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कामेषु न भोगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा स्पृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी
na kāmeṣu na bhogeṣu naiśvarye na sukhe tathā spṛhā yasyā yathā patyau sā nārī dharmabhāginī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्योत्थानरता नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता सुसंमृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना
kalyotthānaratā nityaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā susaṃmṛṣṭakṣayā caiva gośakṛtkṛtalepanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलिप्रदा देवतातिथिभृत्यानां निरुप्य पतिना सह
agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabalipradā devatātithibhṛtyānāṃ nirupya patinā saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषान्नम् उपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि तुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते
śeṣānnam upabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhi tuṣṭapuṣṭajanā nityaṃ nārī dharmeṇa yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ तोषयन्ती गुणान्विता मातापितृपरा नित्यं या नारी सा तपोधना
śvaśrūśvaśurayoḥ pādau toṣayantī guṇānvitā mātāpitṛparā nityaṃ yā nārī sā tapodhanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणान् दुर्बलानाथान् दीनान्धकृपणांस् तथा बिभर्त्य् अन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी
brāhmaṇān durbalānāthān dīnāndhakṛpaṇāṃs tathā bibharty annena yā nārī sā pativratabhāginī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रतं चरति या नित्यं दुश्चरं लघुसत्त्वया पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी
vrataṃ carati yā nityaṃ duścaraṃ laghusattvayā paticittā patihitā sā pativratabhāginī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्यम् एतत् तपश् चैव स्वर्गश् चैष सनातनः या नारी भर्तृपरमा भवेद् भर्तृव्रता शिवा
puṇyam etat tapaś caiva svargaś caiṣa sanātanaḥ yā nārī bhartṛparamā bhaved bhartṛvratā śivā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतिर् हि देवो नारीणां पतिर् बन्धुः पतिर् गतिः पत्या समा गतिर् नास्ति दैवतं वा यथा पतिः
patir hi devo nārīṇāṃ patir bandhuḥ patir gatiḥ patyā samā gatir nāsti daivataṃ vā yathā patiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतिप्रसादः स्वर्गो वा तुल्यो नार्या न वा भवेत् अहं स्वर्गं न हीच्छेयं त्वय्य् अप्रीते महेश्वर
patiprasādaḥ svargo vā tulyo nāryā na vā bhavet ahaṃ svargaṃ na hīccheyaṃ tvayy aprīte maheśvara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् अकार्यम् अधर्मं वा यदि वा प्राणनाशनम् पतिर् ब्रूयाद् दरिद्रो वा व्याधितो वा कथं चन
yady akāryam adharmaṃ vā yadi vā prāṇanāśanam patir brūyād daridro vā vyādhito vā kathaṃ cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपन्नो रिपुसंस्थो वा ब्रह्मशापार्दितो ऽपि वा आपद्धर्मान् अनुप्रेक्ष्य तत् कार्यम् अविशङ्कया
āpanno ripusaṃstho vā brahmaśāpārdito 'pi vā āpaddharmān anuprekṣya tat kāryam aviśaṅkayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष देव मया प्रोक्तः स्त्रीधर्मो वचनात् तव या त्व् एवंभाविनी नारी सा भवेद् धर्मभागिनी
eṣa deva mayā proktaḥ strīdharmo vacanāt tava yā tv evaṃbhāvinī nārī sā bhaved dharmabhāginī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच इत्य् उक्तः स तु देवेशः प्रतिपूज्य गिरेः सुताम् लोकान् विसर्जयाम् आस सर्वैर् अनुचरैः सह
bhīṣma uvāca ity uktaḥ sa tu deveśaḥ pratipūjya gireḥ sutām lokān visarjayām āsa sarvair anucaraiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ययुर् भूतगणाः सरितश् च यथागतम् गन्धर्वाप्सरसश् चैव प्रणम्य शिरसा भवम्
tato yayur bhūtagaṇāḥ saritaś ca yathāgatam gandharvāpsarasaś caiva praṇamya śirasā bhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.