Library·Mahābhārata (critical edition)·13·13.49
युधिष्ठिर उवाच ब्रूहि पुत्रान् कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक् पृथक् कीदृश्यां कीदृशाश् चापि पुत्राः कस्य च के च ते
yudhiṣṭhira uvāca brūhi putrān kuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthak pṛthak kīdṛśyāṃ kīdṛśāś cāpi putrāḥ kasya ca ke ca te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्रवादाः सुबहुशः श्रूयन्ते पुत्रकारिताः अत्र नो मुह्यतां राजन् संशयं छेत्तुम् अर्हसि
vipravādāḥ subahuśaḥ śrūyante putrakāritāḥ atra no muhyatāṃ rājan saṃśayaṃ chettum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच आत्मा पुत्रस् तु विज्ञेयस् तस्यानन्तरजश् च यः नियुक्तजश् च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस् तथा
bhīṣma uvāca ātmā putras tu vijñeyas tasyānantarajaś ca yaḥ niyuktajaś ca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतितस्य च भार्यायां भर्त्रा सुसमवेतया तथा दत्तकृतौ पुत्राव् अध्यूढश् च तथापरः
patitasya ca bhāryāyāṃ bhartrā susamavetayā tathā dattakṛtau putrāv adhyūḍhaś ca tathāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड् अपध्वंसजाश् चापि कानीनापसदास् तथा इत्य् एते ते समाख्यातास् तान् विजानीहि भारत
ṣaḍ apadhvaṃsajāś cāpi kānīnāpasadās tathā ity ete te samākhyātās tān vijānīhi bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच षड् अपध्वंसजाः के स्युः के वाप्य् अपसदास् तथा एतत् सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca ṣaḍ apadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vāpy apasadās tathā etat sarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvam arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर वर्णयोश् च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत
bhīṣma uvāca triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira varṇayoś ca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको द्विवर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षितः षड् अपध्वंसजास् ते हि तथैवापसदाञ् शृणु
eko dvivarṇa evātha tathātraivopalakṣitaḥ ṣaḍ apadhvaṃsajās te hi tathaivāpasadāñ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चण्डालो व्रात्यवेनौ च ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्ते ऽपसदास् त्रयः
caṇḍālo vrātyavenau ca brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu ca vaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyante 'pasadās trayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मागधो वामकश् चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु
māgadho vāmakaś caiva dvau vaiśyasyopalakṣitau brāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्य् एते ऽपसदाः स्मृताः पुत्ररेतो न शक्यं हि मिथ्या कर्तुं नराधिप
brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ity ete 'pasadāḥ smṛtāḥ putrareto na śakyaṃ hi mithyā kartuṃ narādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच क्षेत्रजं के चिद् एवाहुः सुतं के चित् तु शुक्रजम् तुल्याव् एतौ सुतौ कस्य तन् मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca kṣetrajaṃ ke cid evāhuḥ sutaṃ ke cit tu śukrajam tulyāv etau sutau kasya tan me brūhi pitāmaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच रेतजो वा भवेत् पुत्रस् त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् अध्यूढः समयं भित्त्वेत्य् एतद् एव निबोध मे
bhīṣma uvāca retajo vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvety etad eva nibodha me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच रेतोजं विद्म वै पुत्रं क्षेत्रजस्यागमः कथम् अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम्
yudhiṣṭhira uvāca retojaṃ vidma vai putraṃ kṣetrajasyāgamaḥ katham adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ hitvā ca samayaṃ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच आत्मजं पुत्रम् उत्पाद्य यस् त्यजेत् कारणान्तरे न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्
bhīṣma uvāca ātmajaṃ putram utpādya yas tyajet kāraṇāntare na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पते तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान् न वै तत्रात्मजः सुतः
putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāṃ pate tatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syān na vai tatrātmajaḥ sutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ न ह्य् आत्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्य् असौ
anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha na hy ātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hy asau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश् चिच् च कृतकः पुत्रः संग्रहाद् एव लक्ष्यते न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद् युधिष्ठिर
kaś cic ca kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate na tatra retaḥ kṣetraṃ vā pramāṇaṃ syād yudhiṣṭhira
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच कीदृशः कृतकः पुत्रः संग्रहाद् एव लक्ष्यते शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्येत भारत
yudhiṣṭhira uvāca kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate śukraṃ kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyeta bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच मातापितृभ्यां संत्यक्तं पथि यं तु प्रलक्षयेत् न चास्य मातापितरौ ज्ञायेते स हि कृत्रिमः
bhīṣma uvāca mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaṃ pathi yaṃ tu pralakṣayet na cāsya mātāpitarau jñāyete sa hi kṛtrimaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन् संप्रतिलक्षयेत् सवर्णस् तं च पोषेत सवर्णस् तस्य जायते
asvāmikasya svāmitvaṃ yasmin saṃpratilakṣayet savarṇas taṃ ca poṣeta savarṇas tasya jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच कथम् अस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम् देया कन्या कथं चेति तन् मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca katham asya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā katham deyā kanyā kathaṃ ceti tan me brūhi pitāmaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच आत्मवत् तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत् तथा
bhīṣma uvāca ātmavat tasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivat tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते तद् गोत्रवर्णतस् तस्य कुर्यात् संस्कारम् अच्युत
tyakto mātāpitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyate tad gotravarṇatas tasya kuryāt saṃskāram acyuta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ देया तु कन्या स्यात् तद्वर्णेन युधिष्ठिर संस्कर्तुं मातृगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये
atha deyā tu kanyā syāt tadvarṇena yudhiṣṭhira saṃskartuṃ mātṛgotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कानीनाध्यूढजौ चापि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ ताव् अपि स्वाव् इव सुतौ संस्कार्याव् इति निश्चयः
kānīnādhyūḍhajau cāpi vijñeyau putrakilbiṣau tāv api svāv iva sutau saṃskāryāv iti niścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षेत्रजो वाप्य् अपसदो ये ऽध्यूढास् तेषु चाप्य् अथ आत्मवद् वै प्रयुञ्जीरन् संस्कारं ब्राह्मणादयः
kṣetrajo vāpy apasado ye 'dhyūḍhās teṣu cāpy atha ātmavad vai prayuñjīran saṃskāraṃ brāhmaṇādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयो ऽयं प्रदृश्यते एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo 'yaṃ pradṛśyate etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.