Library·Mahābhārata (critical edition)·13·13.83
युधिष्ठिर उवाच उक्तं पितामहेनेदं गवां दानम् अनुत्तमम् विशेषेण नरेन्द्राणाम् इति धर्मम् अवेक्षताम्
yudhiṣṭhira uvāca uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānam anuttamam viśeṣeṇa narendrāṇām iti dharmam avekṣatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्यं हि सततं दुःखम् आश्रमाश् च सुदुर्विदाः परिवारेण वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिः भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः
rājyaṃ hi satataṃ duḥkham āśramāś ca sudurvidāḥ parivāreṇa vai duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥ bhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूयन्ते ते ऽत्र नियतं प्रयच्छन्तो वसुंधराम् पूर्वं च कथिता धर्मास् त्वया मे कुरुनन्दन
pūyante te 'tra niyataṃ prayacchanto vasuṃdharām pūrvaṃ ca kathitā dharmās tvayā me kurunandana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एव गवाम् उक्तं प्रदानं ते नृगेण ह ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वम् एव निदर्शितम्
evam eva gavām uktaṃ pradānaṃ te nṛgeṇa ha ṛṣiṇā nāciketena pūrvam eva nidarśitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणा सर्वक्रतुषु चोद्दिष्टं भूमिर् गावो ऽथ काञ्चनम्
vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇā sarvakratuṣu coddiṣṭaṃ bhūmir gāvo 'tha kāñcanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र श्रुतिस् तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वै एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं पितामह यथातथम्
tatra śrutis tu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vai etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ pitāmaha yathātatham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन् काले किम् आत्मकम् किं दानं किं फलं चैव कस्माच् च परम् उच्यते
kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasmin kāle kim ātmakam kiṃ dānaṃ kiṃ phalaṃ caiva kasmāc ca param ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्माद् दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणः कस्माच् च दक्षिणार्थं तद् यज्ञकर्मसु शस्यते
kasmād dānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ kasmāc ca dakṣiṇārthaṃ tad yajñakarmasu śasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्माच् च पावनं श्रेष्ठं भूमेर् गोभ्यश् च काञ्चनम् परमं दक्षिणार्थे च तद् ब्रवीहि पितामह
kasmāc ca pāvanaṃ śreṣṭhaṃ bhūmer gobhyaś ca kāñcanam paramaṃ dakṣiṇārthe ca tad bravīhi pitāmaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच शृणु राजन्न् अवहितो बहुकारणविस्तरम् जातरूपसमुत्पत्तिम् अनुभूतं च यन् मया
bhīṣma uvāca śṛṇu rājann avahito bahukāraṇavistaram jātarūpasamutpattim anubhūtaṃ ca yan mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिता मम महातेजाः शंतनुर् निधनं गतः तस्य दित्सुर् अहं श्राद्धं गङ्गाद्वारम् उपागमम्
pitā mama mahātejāḥ śaṃtanur nidhanaṃ gataḥ tasya ditsur ahaṃ śrāddhaṃ gaṅgādvāram upāgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रागम्य पितुः पुत्र श्राद्धकर्म समारभम् माता मे जाह्नवी चैव साहाय्यम् अकरोत् तदा
tatrāgamya pituḥ putra śrāddhakarma samārabham mātā me jāhnavī caiva sāhāyyam akarot tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽग्रतस् तपःसिद्धान् उपवेश्य बहून् ऋषीन् तोयप्रदानात् प्रभृति कार्याण्य् अहम् अथारभम्
tato 'gratas tapaḥsiddhān upaveśya bahūn ṛṣīn toyapradānāt prabhṛti kāryāṇy aham athārabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् समाप्य यथोद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितः दातुं निर्वपणं सम्यग् यथावद् अहम् आरभम्
tat samāpya yathoddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥ dātuṃ nirvapaṇaṃ samyag yathāvad aham ārabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदः प्रलम्बाभरणो बाहुर् उदतिष्ठद् विशां पते
tatas taṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥ pralambābharaṇo bāhur udatiṣṭhad viśāṃ pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् उत्थितम् अहं दृष्ट्वा परं विस्मयम् आगमम् प्रतिग्रहीता साक्षान् मे पितेति भरतर्षभ
tam utthitam ahaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgamam pratigrahītā sākṣān me piteti bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो मे पुनर् एवासीत् संज्ञा संचिन्त्य शास्त्रतः नायं वेदेषु विहितो विधिर् हस्त इति प्रभो पिण्डो देयो नरेणेह ततो मतिर् अभून् मम
tato me punar evāsīt saṃjñā saṃcintya śāstrataḥ nāyaṃ vedeṣu vihito vidhir hasta iti prabho piṇḍo deyo nareṇeha tato matir abhūn mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षान् नेह मनुष्यस्य पितरो ऽन्तर्हिताः क्व चित् गृह्णन्ति विहितं त्व् एवं पिण्डो देयः कुशेष्व् इति
sākṣān neha manuṣyasya pitaro 'ntarhitāḥ kva cit gṛhṇanti vihitaṃ tv evaṃ piṇḍo deyaḥ kuśeṣv iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽहं तद् अनादृत्य पितुर् हस्तनिदर्शनम् शास्त्रप्रमाणात् सूक्ष्मं तु विधिं पार्थिव संस्मरन्
tato 'haṃ tad anādṛtya pitur hastanidarśanam śāstrapramāṇāt sūkṣmaṃ tu vidhiṃ pārthiva saṃsmaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दर्भेषु तत् सर्वम् अददं भरतर्षभ शास्त्रमार्गानुसारेण तद् विद्धि मनुजर्षभ
tato darbheṣu tat sarvam adadaṃ bharatarṣabha śāstramārgānusāreṇa tad viddhi manujarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सो ऽन्तर्हितो बाहुः पितुर् मम नराधिप ततो मां दर्शयाम् आसुः स्वप्नान्ते पितरस् तदा
tataḥ so 'ntarhito bāhuḥ pitur mama narādhipa tato māṃ darśayām āsuḥ svapnānte pitaras tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रीयमाणास् तु माम् ऊचुः प्रीताः स्म भरतर्षभ विज्ञानेन तवानेन यन् न मुह्यसि धर्मतः
prīyamāṇās tu mām ūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabha vijñānena tavānena yan na muhyasi dharmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वया हि कुर्वता शास्त्रं प्रमाणम् इह पार्थिव आत्मा धर्मः श्रुतं वेदाः पितरश् च महर्षिभिः
tvayā hi kurvatā śāstraṃ pramāṇam iha pārthiva ātmā dharmaḥ śrutaṃ vedāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षात् पितामहो ब्रह्मा गुरवो ऽथ प्रजापतिः प्रमाणम् उपनीता वै स्थितिश् च न विचालिता
sākṣāt pitāmaho brahmā guravo 'tha prajāpatiḥ pramāṇam upanītā vai sthitiś ca na vicālitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् इदं सम्यग् आरब्धं त्वयाद्य भरतर्षभ किं तु भूमेर् गवां चार्थे सुवर्णं दीयताम् इति
tad idaṃ samyag ārabdhaṃ tvayādya bharatarṣabha kiṃ tu bhūmer gavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatām iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं वयं च धर्मश् च सर्वे चास्मत्पितामहाः पाविता वै भविष्यन्ति पावनं परमं हि तत्
evaṃ vayaṃ ca dharmaś ca sarve cāsmatpitāmahāḥ pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ paramaṃ hi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दश पूर्वान् दश परांस् तथा संतारयन्ति ते सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति एवं मे पितरो ऽब्रुवन्
daśa pūrvān daśa parāṃs tathā saṃtārayanti te suvarṇaṃ ye prayacchanti evaṃ me pitaro 'bruvan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽहं विस्मितो राजन् प्रतिबुद्धो विशां पते सुवर्णदाने ऽकरवं मतिं भरतसत्तम
tato 'haṃ vismito rājan pratibuddho viśāṃ pate suvarṇadāne 'karavaṃ matiṃ bharatasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतिहासम् इमं चापि शृणु राजन् पुरातनम् जामदग्न्यं प्रति विभो धन्यम् आयुष्यम् एव च
itihāsam imaṃ cāpi śṛṇu rājan purātanam jāmadagnyaṃ prati vibho dhanyam āyuṣyam eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जामदग्न्येन रामेण तीव्ररोषान्वितेन वै त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा
jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vai triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो जित्वा महीं कृत्स्नां रामो राजीवलोचनः आजहार क्रतुं वीरो ब्रह्मक्षत्रेण पूजितम्
tato jitvā mahīṃ kṛtsnāṃ rāmo rājīvalocanaḥ ājahāra kratuṃ vīro brahmakṣatreṇa pūjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम् पावनं सर्वभूतानां तेजोद्युतिविवर्धनम्
vājimedhaṃ mahārāja sarvakāmasamanvitam pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ tejodyutivivardhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपाप्मापि स तेजस्वी तेन क्रतुफलेन वै नैवात्मनो ऽथ लघुतां जामदग्न्यो ऽभ्यगच्छत
vipāpmāpi sa tejasvī tena kratuphalena vai naivātmano 'tha laghutāṃ jāmadagnyo 'bhyagacchata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तु क्रतुवरेणेष्ट्वा महात्मा दक्षिणावता पप्रच्छागमसंपन्नान् ऋषीन् देवांश् च भार्गवः
sa tu kratuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatā papracchāgamasaṃpannān ṛṣīn devāṃś ca bhārgavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पावनं यत् परं नॄणाम् उग्रे कर्मणि वर्तताम् तद् उच्यतां महाभागा इति जातघृणो ऽब्रवीत्
pāvanaṃ yat paraṃ nṝṇām ugre karmaṇi vartatām tad ucyatāṃ mahābhāgā iti jātaghṛṇo 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसिष्ठ उवाच देवतास् ते प्रयच्छन्ति सुवर्णं ये ददत्य् उत अग्निर् हि देवताः सर्वाः सुवर्णं च तद् आत्मकम्
vasiṣṭha uvāca devatās te prayacchanti suvarṇaṃ ye dadaty uta agnir hi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ ca tad ātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् सुवर्णं ददता दत्ताः सर्वाश् च देवताः भवन्ति पुरुषव्याघ्र न ह्य् अतः परमं विदुः
tasmāt suvarṇaṃ dadatā dattāḥ sarvāś ca devatāḥ bhavanti puruṣavyāghra na hy ataḥ paramaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूय एव च माहात्म्यं सुवर्णस्य निबोध मे गदतो मम विप्रर्षे सर्वशस्त्रभृतां वर
bhūya eva ca māhātmyaṃ suvarṇasya nibodha me gadato mama viprarṣe sarvaśastrabhṛtāṃ vara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मया श्रुतम् इदं पूर्वं पुराणे भृगुनन्दन प्रजापतेः कथयतो मनोः स्वायंभुवस्य वै
mayā śrutam idaṃ pūrvaṃ purāṇe bhṛgunandana prajāpateḥ kathayato manoḥ svāyaṃbhuvasya vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूलपाणेर् भगवतो रुद्रस्य च महात्मनः गिरौ हिमवति श्रेष्ठे तदा भृगुकुलोद्वह
śūlapāṇer bhagavato rudrasya ca mahātmanaḥ girau himavati śreṣṭhe tadā bhṛgukulodvaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देव्या विवाहे निर्वृत्ते रुद्राण्या भृगुनन्दन समागमे भगवतो देव्या सह महात्मनः ततः सर्वे समुद्विग्ना भगवन्तम् उपागमन्
devyā vivāhe nirvṛtte rudrāṇyā bhṛgunandana samāgame bhagavato devyā saha mahātmanaḥ tataḥ sarve samudvignā bhagavantam upāgaman
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते महादेवम् आसीनं देवीं च वरदाम् उमाम् प्रसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रम् ऊचुर् भृगूद्वह
te mahādevam āsīnaṃ devīṃ ca varadām umām prasādya śirasā sarve rudram ūcur bhṛgūdvaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं समागमो देव देव्या सह तवानघ तपस्विनस् तपस्विन्या तेजस्विन्यातितेजसः अमोघतेजास् त्वं देव देवी चेयम् उमा तथा
ayaṃ samāgamo deva devyā saha tavānagha tapasvinas tapasvinyā tejasvinyātitejasaḥ amoghatejās tvaṃ deva devī ceyam umā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपत्यं युवयोर् देव बलवद् भविता प्रभो तन् नूनं त्रिषु लोकेषु न किं चिच् छेषयिष्यति
apatyaṃ yuvayor deva balavad bhavitā prabho tan nūnaṃ triṣu lokeṣu na kiṃ cic cheṣayiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एभ्यः प्रणतेभ्यस् त्वं देवेभ्यः पृथुलोचन वरं प्रयच्छ लोकेश त्रैलोक्यहितकाम्यया अपत्यार्थं निगृह्णीष्व तेजो ज्वलितम् उत्तमम्
tad ebhyaḥ praṇatebhyas tvaṃ devebhyaḥ pṛthulocana varaṃ prayaccha lokeśa trailokyahitakāmyayā apatyārthaṃ nigṛhṇīṣva tejo jvalitam uttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति तेषां कथयतां भगवान् गोवृषध्वजः एवम् अस्त्व् इति देवांस् तान् विप्रर्षे प्रत्यभाषत
iti teṣāṃ kathayatāṃ bhagavān govṛṣadhvajaḥ evam astv iti devāṃs tān viprarṣe pratyabhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा चोर्ध्वम् अनयत् तद् रेतो वृषवाहनः ऊर्ध्वरेताः समभवत् ततःप्रभृति चापि सः
ity uktvā cordhvam anayat tad reto vṛṣavāhanaḥ ūrdhvaretāḥ samabhavat tataḥprabhṛti cāpi saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्राणी तु ततः क्रुद्धा प्रजोच्छेदे तथा कृते देवान् अथाब्रवीत् तत्र स्त्रीभावात् परुषं वचः
rudrāṇī tu tataḥ kruddhā prajocchede tathā kṛte devān athābravīt tatra strībhāvāt paruṣaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद् अपत्यकामो वै भर्ता मे विनिवर्तितः तस्मात् सर्वे सुरा यूयम् अनपत्या भविष्यथ
yasmād apatyakāmo vai bhartā me vinivartitaḥ tasmāt sarve surā yūyam anapatyā bhaviṣyatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजोच्छेदो मम कृतो यस्माद् युष्माभिर् अद्य वै तस्मात् प्रजा वः खगमाः सर्वेषां न भविष्यति
prajocchedo mama kṛto yasmād yuṣmābhir adya vai tasmāt prajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṃ na bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पावकस् तु न तत्रासीच् छापकाले भृगूद्वह देवा देव्यास् तथा शापाद् अनपत्यास् तदाभवन्
pāvakas tu na tatrāsīc chāpakāle bhṛgūdvaha devā devyās tathā śāpād anapatyās tadābhavan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्रस् तु तेजो ऽप्रतिमं धारयाम् आस तत् तदा प्रस्कन्नं तु ततस् तस्मात् किं चित् तत्रापतद् भुवि
rudras tu tejo 'pratimaṃ dhārayām āsa tat tadā praskannaṃ tu tatas tasmāt kiṃ cit tatrāpatad bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् पपात तदा चाग्नौ ववृधे चाद्भुतोपमम् तेजस् तेजसि संपृक्तम् एकयोनित्वम् आगतम्
tat papāta tadā cāgnau vavṛdhe cādbhutopamam tejas tejasi saṃpṛktam ekayonitvam āgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्मिन्न् एव काले तु देवाः शक्रपुरोगमाः असुरस् तारको नाम तेन संतापिता भृशम्
etasminn eva kāle tu devāḥ śakrapurogamāḥ asuras tārako nāma tena saṃtāpitā bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतो ऽथाश्विनाव् अपि साध्याश् च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात्
ādityā vasavo rudrā maruto 'thāśvināv api sādhyāś ca sarve saṃtrastā daiteyasya parākramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानानि देवतानां हि विमानानि पुराणि च ऋषीणाम् आश्रमाश् चैव बभूवुर् असुरैर् हृताः
sthānāni devatānāṃ hi vimānāni purāṇi ca ṛṣīṇām āśramāś caiva babhūvur asurair hṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते दीनमनसः सर्वे देवाश् च ऋषयश् च ह प्रजग्मुः शरणं देवं ब्रह्माणम् अजरं प्रभुम्
te dīnamanasaḥ sarve devāś ca ṛṣayaś ca ha prajagmuḥ śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇam ajaraṃ prabhum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.