Mahābhārata (critical edition) 14.21

ब्राह्मण उवाच अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् निबोध दशहोतॄणां विधानम् इह यादृशम्

brāhmaṇa uvāca atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् एवात्र विज्ञेयं चित्तं ज्ञानम् अवेक्षते रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत्

sarvam evātra vijñeyaṃ cittaṃ jñānam avekṣate retaḥ śarīrabhṛtkāye vijñātā tu śarīrabhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरभृद् गार्हपत्यस् तस्माद् अन्यः प्रणीयते ततश् चाहवनीयस् तु तस्मिन् संक्षिप्यते हविः

śarīrabhṛd gārhapatyas tasmād anyaḥ praṇīyate tataś cāhavanīyas tu tasmin saṃkṣipyate haviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वाचस्पतिर् जज्ञे समानः पर्यवेक्षते रूपं भवति वै व्यक्तं तद् अनुद्रवते मनः

tato vācaspatir jajñe samānaḥ paryavekṣate rūpaṃ bhavati vai vyaktaṃ tad anudravate manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मण्य् उवाच कस्माद् वाग् अभवत् पूर्वं कस्मात् पश्चान् मनो ऽभवत् मनसा चिन्तितं वाक्यं यदा समभिपद्यते

brāhmaṇy uvāca kasmād vāg abhavat pūrvaṃ kasmāt paścān mano 'bhavat manasā cintitaṃ vākyaṃ yadā samabhipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन विज्ञानयोगेन मतिश् चित्तं समास्थिता समुन्नीता नाध्यगच्छत् को वैनां प्रतिषेधति

kena vijñānayogena matiś cittaṃ samāsthitā samunnītā nādhyagacchat ko vaināṃ pratiṣedhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मण उवाच ताम् अपानः पतिर् भूत्वा तस्मात् प्रेष्यत्य् अपानताम् तां मतिं मनसः प्राहुर् मनस् तस्माद् अवेक्षते

brāhmaṇa uvāca tām apānaḥ patir bhūtvā tasmāt preṣyaty apānatām tāṃ matiṃ manasaḥ prāhur manas tasmād avekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्नं तु वाङ्मनसोर् मां यस्मात् त्वम् अनुपृच्छसि तस्मात् ते वर्तयिष्यामि तयोर् एव समाह्वयम्

praśnaṃ tu vāṅmanasor māṃ yasmāt tvam anupṛcchasi tasmāt te vartayiṣyāmi tayor eva samāhvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानम् अपृच्छताम् आवयोः श्रेष्ठम् आचक्ष्व छिन्धि नौ संशयं विभो

ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānam apṛcchatām āvayoḥ śreṣṭham ācakṣva chindhi nau saṃśayaṃ vibho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन इत्य् एव भगवांस् तदा प्राह सरस्वतीम् अहं वै कामधुक् तुभ्यम् इति तं प्राह वाग् अथ

mana ity eva bhagavāṃs tadā prāha sarasvatīm ahaṃ vai kāmadhuk tubhyam iti taṃ prāha vāg atha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्य् उभे मनसी मम स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhy ubhe manasī mama sthāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु ते विषयं गच्छेन् मन्त्रो वर्णः स्वरो ऽपि वा तन् मनो जङ्गमं नाम तस्माद् असि गरीयसी

yas tu te viṣayaṃ gacchen mantro varṇaḥ svaro 'pi vā tan mano jaṅgamaṃ nāma tasmād asi garīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् असि च मा वोचः स्वयम् अभ्येत्य शोभने तस्माद् उच्छ्वासम् आसाद्य न वक्ष्यसि सरस्वति

yasmād asi ca mā vocaḥ svayam abhyetya śobhane tasmād ucchvāsam āsādya na vakṣyasi sarasvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणापानान्तरे देवी वाग् वै नित्यं स्म तिष्ठति प्रेर्यमाणा महाभागे विना प्राणम् अपानती प्रजापतिम् उपाधावत् प्रसीद भगवन्न् इति

prāṇāpānāntare devī vāg vai nityaṃ sma tiṣṭhati preryamāṇā mahābhāge vinā prāṇam apānatī prajāpatim upādhāvat prasīda bhagavann iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्राणः प्रादुरभूद् वाचम् आप्याययन् पुनः तस्माद् उच्छ्वासम् आसाद्य न वाग् वदति कर्हि चित्

tataḥ prāṇaḥ prādurabhūd vācam āpyāyayan punaḥ tasmād ucchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यम् एव प्रवर्तते तयोर् अपि च घोषिण्योर् निर्घोषैव गरीयसी

ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityam eva pravartate tayor api ca ghoṣiṇyor nirghoṣaiva garīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौर् इव प्रस्रवत्य् एषा रसम् उत्तमशालिनी सततं स्यन्दते ह्य् एषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी

gaur iva prasravaty eṣā rasam uttamaśālinī satataṃ syandate hy eṣā śāśvataṃ brahmavādinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते एतयोर् अन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्यन्दमानयोः

divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismite etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया किं नु पूर्वं ततो देवी व्याजहार सरस्वती

anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayā kiṃ nu pūrvaṃ tato devī vyājahāra sarasvatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणेन या संभवते शरीरे; प्राणाद् अपानं प्रतिपद्यते च उदानभूता च विसृज्य देहं; व्यानेन सर्वं दिवम् आवृणोति

prāṇena yā saṃbhavate śarīre; prāṇād apānaṃ pratipadyate ca udānabhūtā ca visṛjya dehaṃ; vyānena sarvaṃ divam āvṛṇoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः समाने प्रतितिष्ठतीह; इत्य् एव पूर्वं प्रजजल्प चापि तस्मान् मनः स्थावरत्वाद् विशिष्टं; तथा देवी जङ्गमत्वाद् विशिष्टा

tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha; ity eva pūrvaṃ prajajalpa cāpi tasmān manaḥ sthāvaratvād viśiṣṭaṃ; tathā devī jaṅgamatvād viśiṣṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.