Library·Mahābhārata (critical edition)·14·14.35
अर्जुन उवाच ब्रह्म यत् परमं वेद्यं तन् मे व्याख्यातुम् अर्हसि भवतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः
arjuna uvāca brahma yat paramaṃ vedyaṃ tan me vyākhyātum arhasi bhavato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेव उवाच अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह
vāsudeva uvāca atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश् चिद् ब्राह्मणम् आसीनम् आचार्यं संशितव्रतम् शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किं स्विच् छ्रेयः परंतप
kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryaṃ saṃśitavratam śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃ svic chreyaḥ paraṃtapa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवन्तं प्रपन्नो ऽहं निःश्रेयसपरायणः याचे त्वां शिरसा विप्र यद् ब्रूयां तद् विचक्ष्व मे
bhagavantaṃ prapanno 'haṃ niḥśreyasaparāyaṇaḥ yāce tvāṃ śirasā vipra yad brūyāṃ tad vicakṣva me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् एवंवादिनं पार्थ शिष्यं गुरुर् उवाच ह कथयस्व प्रवक्ष्यामि यत्र ते संशयो द्विज
tam evaṃvādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gurur uvāca ha kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः प्राञ्जलिः परिपप्रच्छ यत् तच् छृणु महामते
ity uktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ prāñjaliḥ paripapraccha yat tac chṛṇu mahāmate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्य उवाच कुतश् चाहं कुतश् च त्वं तत् सत्यं ब्रूहि यत् परम् कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
śiṣya uvāca kutaś cāhaṃ kutaś ca tvaṃ tat satyaṃ brūhi yat param kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केन जीवन्ति भूतानि तेषाम् आयुः किम् आत्मकम् किं सत्यं किं तपो विप्र के गुणाः सद्भिर् ईरिताः के पन्थानः शिवाः सन्ति किं सुखं किं च दुष्कृतम्
kena jīvanti bhūtāni teṣām āyuḥ kim ātmakam kiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhir īritāḥ ke panthānaḥ śivāḥ santi kiṃ sukhaṃ kiṃ ca duṣkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतान् मे भगवन् प्रश्नान् याथातथ्येन सत्तम वक्तुम् अर्हसि विप्रर्षे यथावद् इह तत्त्वतः
etān me bhagavan praśnān yāthātathyena sattama vaktum arhasi viprarṣe yathāvad iha tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेव उवाच तस्मै संप्रतिपन्नाय यथावत् परिपृच्छते शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिने छायाभूताय दान्ताय यतये ब्रह्मचारिणे
vāsudeva uvāca tasmai saṃpratipannāya yathāvat paripṛcchate śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine chāyābhūtāya dāntāya yataye brahmacāriṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् प्रश्नान् अब्रवीत् पार्थ मेधावी स धृतव्रतः गुरुः कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक् सर्वान् अरिंदम
tān praśnān abravīt pārtha medhāvī sa dhṛtavrataḥ guruḥ kurukulaśreṣṭha samyak sarvān ariṃdama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मप्रोक्तम् इदं धर्मम् ऋषिप्रवरसेवितम् वेदविद्यासमावाप्यं तत्त्वभूतार्थभावनम्
brahmaproktam idaṃ dharmam ṛṣipravarasevitam vedavidyāsamāvāpyaṃ tattvabhūtārthabhāvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतभव्यभविष्यादिधर्मकामार्थनिश्चयम् सिद्धसंघपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम्
bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayam siddhasaṃghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवक्ष्ये ऽहं महाप्राज्ञ पदम् उत्तमम् अद्य ते बुद्ध्वा यद् इह संसिद्धा भवन्तीह मनीषिणः
pravakṣye 'haṃ mahāprājña padam uttamam adya te buddhvā yad iha saṃsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम् बृहस्पतिभरद्वाजौ गौतमो भार्गवस् तथा
upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparam bṛhaspatibharadvājau gautamo bhārgavas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसिष्ठः काश्यपश् चैव विश्वामित्रो ऽत्रिर् एव च मार्गान् सर्वान् परिक्रम्य परिश्रान्ताः स्वकर्मभिः
vasiṣṭhaḥ kāśyapaś caiva viśvāmitro 'trir eva ca mārgān sarvān parikramya pariśrāntāḥ svakarmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषिम् आङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते द्विजाः ददृशुर् ब्रह्मभवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम्
ṛṣim āṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥ dadṛśur brahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं प्रणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः पप्रच्छुर् विनयोपेता निःश्रेयसम् इदं परम्
taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ papracchur vinayopetā niḥśreyasam idaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं कर्म क्रियात् साधु कथं मुच्येत किल्बिषात् के नो मार्गाः शिवाश् च स्युः किं सत्यं किं च दुष्कृतम्
kathaṃ karma kriyāt sādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāt ke no mārgāḥ śivāś ca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केनोभौ कर्मपन्थानौ महत्त्वं केन विन्दति प्रलयं चापवर्गं च भूतानां प्रभवाप्ययौ
kenobhau karmapanthānau mahattvaṃ kena vindati pralayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तः स मुनिश्रेष्ठैर् यद् आह प्रपितामहः तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु शिष्य यथागमम्
ity uktaḥ sa muniśreṣṭhair yad āha prapitāmahaḥ tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu śiṣya yathāgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मोवाच सत्याद् भूतानि जातानि स्थावराणि चराणि च तपसा तानि जीवन्ति इति तद् वित्त सुव्रताः
brahmovāca satyād bhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca tapasā tāni jīvanti iti tad vitta suvratāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वां योनिं पुनर् आगम्य वर्तन्ते स्वेन कर्मणा सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्चलक्षणम्
svāṃ yoniṃ punar āgamya vartante svena karmaṇā satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañcalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्म सत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव प्रजापतिः सत्याद् भूतानि जातानि भूतं सत्यमयं महत्
brahma satyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥ satyād bhūtāni jātāni bhūtaṃ satyamayaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् सत्याश्रया विप्रा नित्यं योगपरायणाः अतीतक्रोधसंतापा नियता धर्मसेतवः
tasmāt satyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥ atītakrodhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्यनियतान् वैद्यान् धर्मसेतुप्रवर्तकान् तान् अहं संप्रवक्ष्यामि शाश्वतान् लोकभावनान्
anyonyaniyatān vaidyān dharmasetupravartakān tān ahaṃ saṃpravakṣyāmi śāśvatān lokabhāvanān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चातुर्विद्यं तथा वर्णांश् चतुरश् चाश्रमान् पृथक् धर्मम् एकं चतुष्पादं नित्यम् आहुर् मनीषिणः
cāturvidyaṃ tathā varṇāṃś caturaś cāśramān pṛthak dharmam ekaṃ catuṣpādaṃ nityam āhur manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पन्थानं वः प्रवक्ष्यामि शिवं क्षेमकरं द्विजाः नियतं ब्रह्मभावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः
panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥ niyataṃ brahmabhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गदतस् तं ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परम् निबोधत महाभागा निखिलेन परं पदम्
gadatas taṃ mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ param nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मचारिकम् एवाहुर् आश्रमं प्रथमं पदम् गार्हस्थ्यं तु द्वितीयं स्याद् वानप्रस्थम् अतः परम् ततः परं तु विज्ञेयम् अध्यात्मं परमं पदम्
brahmacārikam evāhur āśramaṃ prathamaṃ padam gārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syād vānaprastham ataḥ param tataḥ paraṃ tu vijñeyam adhyātmaṃ paramaṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्योतिर् आकाशम् आदित्यो वायुर् इन्द्रः प्रजापतिः नोपैति यावद् अध्यात्मं तावद् एतान् न पश्यति तस्योपायं प्रवक्ष्यामि पुरस्तात् तं निबोधत
jyotir ākāśam ādityo vāyur indraḥ prajāpatiḥ nopaiti yāvad adhyātmaṃ tāvad etān na paśyati tasyopāyaṃ pravakṣyāmi purastāt taṃ nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलमूलानिलभुजां मुनीनां वसतां वने वानप्रस्थं द्विजातीनां त्रयाणाम् उपदिश्यते
phalamūlānilabhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vane vānaprasthaṃ dvijātīnāṃ trayāṇām upadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषाम् एव वर्णानां गार्हस्थ्यं तद् विधीयते श्रद्धालक्षणम् इत्य् एवं धर्मं धीराः प्रचक्षते
sarveṣām eva varṇānāṃ gārhasthyaṃ tad vidhīyate śraddhālakṣaṇam ity evaṃ dharmaṃ dhīrāḥ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एते देवयाना वः पन्थानः परिकीर्तिताः सद्भिर् अध्यासिता धीरैः कर्मभिर् धर्मसेतवः
ity ete devayānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ sadbhir adhyāsitā dhīraiḥ karmabhir dharmasetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेषां पृथग् अध्यास्ते यो धर्मं संशितव्रतः कालात् पश्यति भूतानां सदैव प्रभवाप्ययौ
eteṣāṃ pṛthag adhyāste yo dharmaṃ saṃśitavrataḥ kālāt paśyati bhūtānāṃ sadaiva prabhavāpyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतस् तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुना विषयस्थानि सर्वाणि वर्तमानानि भागशः
atas tattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā viṣayasthāni sarvāṇi vartamānāni bhāgaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महान् आत्मा तथाव्यक्तम् अहंकारस् तथैव च इन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च
mahān ātmā tathāvyaktam ahaṃkāras tathaiva ca indriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषाः पञ्चभूतानाम् इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः चतुर्विंशतिर् एषा वस् तत्त्वानां संप्रकीर्तिता
viśeṣāḥ pañcabhūtānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ caturviṃśatir eṣā vas tattvānāṃ saṃprakīrtitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वानाम् अथ यो वेद सर्वेषां प्रभवाप्ययौ स धीरः सर्वभूतेषु न मोहम् अधिगच्छति
tattvānām atha yo veda sarveṣāṃ prabhavāpyayau sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na moham adhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वानि यो वेदयते यथातथं; गुणांश् च सर्वान् अखिलाश् च देवताः विधूतपाप्मा प्रविमुच्य बन्धनं; स सर्वलोकान् अमलान् समश्नुते
tattvāni yo vedayate yathātathaṃ; guṇāṃś ca sarvān akhilāś ca devatāḥ vidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṃ; sa sarvalokān amalān samaśnute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.