Library·Mahābhārata (critical edition)·14·14.42
ब्रह्मोवाच अहंकारात् प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम्
brahmovāca ahaṃkārāt prasūtāni mahābhūtāni pañca vai pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च
teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasu śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते सर्वप्राणभृतां धीरा महद् उत्पद्यते भयम्
mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahad utpadyate bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् अस्माज् जायते भूतं तत्र तत् प्रविलीयते लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम्
yady asmāj jāyate bhūtaṃ tatra tat pravilīyate līyante pratilomāni jāyante cottarottaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रलीने सर्वस्मिन् भूते स्थावरजङ्गमे स्मृतिमन्तस् तदा धीरा न लीयन्ते कदा चन
tataḥ pralīne sarvasmin bhūte sthāvarajaṅgame smṛtimantas tadā dhīrā na līyante kadā cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दः स्पर्शस् तथा रूपं रसो गन्धश् च पञ्चमः क्रियाकारणयुक्ताः स्युर् अनित्या मोहसंज्ञिताः
śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ raso gandhaś ca pañcamaḥ kriyākāraṇayuktāḥ syur anityā mohasaṃjñitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोभप्रजनसंयुक्ता निर्विशेषा ह्य् अकिंचनाः मांसशोणितसंघाता अन्योन्यस्योपजीविनः
lobhaprajanasaṃyuktā nirviśeṣā hy akiṃcanāḥ māṃsaśoṇitasaṃghātā anyonyasyopajīvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहिर् आत्मान इत्य् एते दीनाः कृपणवृत्तयः प्राणापानाव् उदानश् च समानो व्यान एव च
bahir ātmāna ity ete dīnāḥ kṛpaṇavṛttayaḥ prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तरात्मेति चाप्य् एते नियताः पञ्च वायवः वाङ्मनोबुद्धिर् इत्य् एभिः सार्धम् अष्टात्मकं जगत्
antarātmeti cāpy ete niyatāḥ pañca vāyavaḥ vāṅmanobuddhir ity ebhiḥ sārdham aṣṭātmakaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसनं वाक् च संयता विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश् चाव्यभिचारिणी
tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanaṃ vāk ca saṃyatā viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiś cāvyabhicāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टौ यस्याग्नयो ह्य् एते न दहन्ते मनः सदा स तद् ब्रह्म शुभं याति यस्माद् भूयो न विद्यते
aṣṭau yasyāgnayo hy ete na dahante manaḥ sadā sa tad brahma śubhaṃ yāti yasmād bhūyo na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकादश च यान्य् आहुर् इन्द्रियाणि विशेषतः अहंकारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्य् अहं द्विजाः
ekādaśa ca yāny āhur indriyāṇi viśeṣataḥ ahaṃkāraprasūtāni tāni vakṣyāmy ahaṃ dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी पादौ पायुर् उपस्थं च हस्तौ वाग् दशमी भवेत्
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī pādau pāyur upasthaṃ ca hastau vāg daśamī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियग्राम इत्य् एष मन एकादशं भवेत् एतं ग्रामं जयेत् पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते
indriyagrāma ity eṣa mana ekādaśaṃ bhavet etaṃ grāmaṃ jayet pūrvaṃ tato brahma prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च श्रोत्रादीन्य् अपि पञ्चाहुर् बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः
buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca śrotrādīny api pañcāhur buddhiyuktāni tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि तानि तु उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिर् द्वादशमी भवेत्
aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni tāni tu ubhayatra mano jñeyaṃ buddhir dvādaśamī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तानीन्द्रियाणीमान्य् एकादश मया क्रमात् मन्यन्ते कृतम् इत्य् एव विदित्वैतानि पण्डिताः
ity uktānīndriyāṇīmāny ekādaśa mayā kramāt manyante kṛtam ity eva viditvaitāni paṇḍitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते स्थलम् आपस् तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम्
trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate sthalam āpas tathākāśaṃ janma cāpi caturvidham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजम् अथापि च चतुर्धा जन्म इत्य् एतद् भूतग्रामस्य लक्ष्यते
aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujam athāpi ca caturdhā janma ity etad bhūtagrāmasya lakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचराण्य् अपि भूतानि खेचराणि तथैव च अण्डजानि विजानीयात् सर्वांश् चैव सरीसृपान्
acarāṇy api bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca aṇḍajāni vijānīyāt sarvāṃś caiva sarīsṛpān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्वेदाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश् च तथाविधाः जन्म द्वितीयम् इत्य् एतज् जघन्यतरम् उच्यते
saṃsvedāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaś ca tathāvidhāḥ janma dvitīyam ity etaj jaghanyataram ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् उद्भिज्जानीति तान्य् आहुर् भूतानि द्विजसत्तमाः
bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt udbhijjānīti tāny āhur bhūtāni dvijasattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च जरायुजानि भूतानि वित्त तान्य् अपि सत्तमाः
dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca jarāyujāni bhūtāni vitta tāny api sattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विविधापीह विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना तपः कर्म च यत् पुण्यम् इत्य् एष विदुषां नयः
dvividhāpīha vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā tapaḥ karma ca yat puṇyam ity eṣa viduṣāṃ nayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विविधं कर्म विज्ञेयम् इज्या दानं च यन् मखे जातस्याध्ययनं पुण्यम् इति वृद्धानुशासनम्
dvividhaṃ karma vijñeyam ijyā dānaṃ ca yan makhe jātasyādhyayanaṃ puṇyam iti vṛddhānuśāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् यो वेद विधिवत् स मुक्तः स्याद् द्विजर्षभाः विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत
etad yo veda vidhivat sa muktaḥ syād dvijarṣabhāḥ vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रम् अध्यात्मम् उच्यते अधिभूतं तथा शब्दो दिशस् तत्राधिदैवतम्
ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotram adhyātmam ucyate adhibhūtaṃ tathā śabdo diśas tatrādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयं मारुतो भूतं त्वग् अध्यात्मं च विश्रुतम् स्प्रष्टव्यम् अधिभूतं च विद्युत् तत्राधिदैवतम्
dvitīyaṃ māruto bhūtaṃ tvag adhyātmaṃ ca viśrutam spraṣṭavyam adhibhūtaṃ ca vidyut tatrādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीयं ज्योतिर् इत्य् आहुश् चक्षुर् अध्यात्मम् उच्यते अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस् तत्राधिदैवतम्
tṛtīyaṃ jyotir ity āhuś cakṣur adhyātmam ucyate adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryas tatrādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थम् आपो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्मम् इष्यते अधिभूतं रसश् चात्र सोमस् तत्राधिदैवतम्
caturtham āpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmam iṣyate adhibhūtaṃ rasaś cātra somas tatrādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश् चाध्यात्मम् इष्यते अधिभूतं तथा गन्धो वायुस् तत्राधिदैवतम्
pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaś cādhyātmam iṣyate adhibhūtaṃ tathā gandho vāyus tatrādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधम् इन्द्रियम्
eṣa pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smṛtaḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividham indriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादाव् अध्यात्मम् इत्य् आहुर् ब्राह्मणास् तत्त्वदर्शिनः अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस् तत्राधिदैवतम्
pādāv adhyātmam ity āhur brāhmaṇās tattvadarśinaḥ adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇus tatrādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवाग्गतिर् अपानश् च पायुर् अध्यात्मम् इष्यते अधिभूतं विसर्गश् च मित्रस् तत्राधिदैवतम्
avāggatir apānaś ca pāyur adhyātmam iṣyate adhibhūtaṃ visargaś ca mitras tatrādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजनः सर्वभूतानाम् उपस्थो ऽध्यात्मम् उच्यते अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः
prajanaḥ sarvabhūtānām upastho 'dhyātmam ucyate adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्ताव् अध्यात्मम् इत्य् आहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः अधिभूतं तु कर्माणि शक्रस् तत्राधिदैवतम्
hastāv adhyātmam ity āhur adhyātmaviduṣo janāḥ adhibhūtaṃ tu karmāṇi śakras tatrādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैश्वदेवी मनःपूर्वा वाग् अध्यात्मम् इहोच्यते वक्तव्यम् अधिभूतं च वह्निस् तत्राधिदैवतम्
vaiśvadevī manaḥpūrvā vāg adhyātmam ihocyate vaktavyam adhibhūtaṃ ca vahnis tatrādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्यात्मं मन इत्य् आहुः पञ्चभूतानुचारकम् अधिभूतं च मन्तव्यं चन्द्रमाश् चाधिदैवतम्
adhyātmaṃ mana ity āhuḥ pañcabhūtānucārakam adhibhūtaṃ ca mantavyaṃ candramāś cādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्यात्मं बुद्धिर् इत्य् आहुः षडिन्द्रियविचारिणी अधिभूतं तु विज्ञेयं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम्
adhyātmaṃ buddhir ity āhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇī adhibhūtaṃ tu vijñeyaṃ brahmā tatrādhidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथावद् अध्यात्मविधिर् एष वः कीर्तितो मया ज्ञानम् अस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं बुद्धिमताम् इह
yathāvad adhyātmavidhir eṣa vaḥ kīrtito mayā jñānam asya hi dharmajñāḥ prāptaṃ buddhimatām iha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च महाभूतानि पञ्च च सर्वाण्य् एतानि संधाय मनसा संप्रधारयेत्
indriyāṇīndriyārthāś ca mahābhūtāni pañca ca sarvāṇy etāni saṃdhāya manasā saṃpradhārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीणे मनसि सर्वस्मिन् न जन्मसुखम् इष्यते ज्ञानसंपन्नसत्त्वानां तत् सुखं विदुषां मतम्
kṣīṇe manasi sarvasmin na janmasukham iṣyate jñānasaṃpannasattvānāṃ tat sukhaṃ viduṣāṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivām nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणागुणम् अनासङ्गम् एकचर्यम् अनन्तरम् एतद् ब्राह्मणतो वृत्तम् आहुर् एकपदं सुखम्
guṇāguṇam anāsaṅgam ekacaryam anantaram etad brāhmaṇato vṛttam āhur ekapadaṃ sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्वान् कूर्म इवाङ्गानि कामान् संहृत्य सर्वशः विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा
vidvān kūrma ivāṅgāni kāmān saṃhṛtya sarvaśaḥ virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामान् आत्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः सर्वभूतसुहृन् मैत्रो ब्रह्मभूयं स गच्छति
kāmān ātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ sarvabhūtasuhṛn maitro brahmabhūyaṃ sa gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् मुनेर् जनपदत्यागाद् अध्यात्माग्निः समिध्यते
indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇām muner janapadatyāgād adhyātmāgniḥ samidhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाग्निर् इन्धनैर् इद्धो महाज्योतिः प्रकाशते तथेन्द्रियनिरोधेन महान् आत्मा प्रकाशते
yathāgnir indhanair iddho mahājyotiḥ prakāśate tathendriyanirodhena mahān ātmā prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्मात्मनो हृदि स्वयंयोनिस् तदा सूक्ष्मात् सूक्ष्मम् आप्नोत्य् अनुत्तमम्
yadā paśyati bhūtāni prasannātmātmano hṛdi svayaṃyonis tadā sūkṣmāt sūkṣmam āpnoty anuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नी रूपं पयः स्रोतो वायुः स्पर्शनम् एव च मही पङ्कधरं घोरम् आकाशं श्रवणं तथा
agnī rūpaṃ payaḥ sroto vāyuḥ sparśanam eva ca mahī paṅkadharaṃ ghoram ākāśaṃ śravaṇaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम् पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम्
rāgaśokasamāviṣṭaṃ pañcasrotaḥsamāvṛtam pañcabhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजस्वलम् अथादृश्यं त्रिगुणं च त्रिधातुकम् संसर्गाभिरतं मूढं शरीरम् इति धारणा
rajasvalam athādṛśyaṃ triguṇaṃ ca tridhātukam saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīram iti dhāraṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुश्चरं जीवलोके ऽस्मिन् सत्त्वं प्रति समाश्रितम् एतद् एव हि लोके ऽस्मिन् कालचक्रं प्रवर्तते
duścaraṃ jīvaloke 'smin sattvaṃ prati samāśritam etad eva hi loke 'smin kālacakraṃ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतन् महार्णवं घोरम् अगाधं मोहसंज्ञितम् विसृजेत् संक्षिपेच् चैव बोधयेत् सामरं जगत्
etan mahārṇavaṃ ghoram agādhaṃ mohasaṃjñitam visṛjet saṃkṣipec caiva bodhayet sāmaraṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामक्रोधौ भयं मोहम् अभिद्रोहम् अथानृतम् इन्द्रियाणां निरोधेन स तांस् त्यजति दुस्त्यजान्
kāmakrodhau bhayaṃ moham abhidroham athānṛtam indriyāṇāṃ nirodhena sa tāṃs tyajati dustyajān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्च धातवः व्योम्नि तस्य परं स्थानम् अनन्तम् अथ लक्ष्यते
yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañca dhātavaḥ vyomni tasya paraṃ sthānam anantam atha lakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामकूलाम् अपारान्तां मनःस्रोतोभयावहाम् नदीं दुर्गह्रदां तीर्णः कामक्रोधाव् उभौ जयेत्
kāmakūlām apārāntāṃ manaḥsrotobhayāvahām nadīṃ durgahradāṃ tīrṇaḥ kāmakrodhāv ubhau jayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सर्वदोषनिर्मुक्तस् ततः पश्यति यत् परम् मनो मनसि संधाय पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
sa sarvadoṣanirmuktas tataḥ paśyati yat param mano manasi saṃdhāya paśyaty ātmānam ātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्ववित् सर्वभूतेषु वीक्षत्य् आत्मानम् आत्मनि एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस् ततस् ततः
sarvavit sarvabhūteṣu vīkṣaty ātmānam ātmani ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇas tatas tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद् दीपशतं यथा स वै विष्णुश् च मित्रश् च वरुणो ऽग्निः प्रजापतिः
dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpād dīpaśataṃ yathā sa vai viṣṇuś ca mitraś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः हृदयं सर्वभूतानां महान् आत्मा प्रकाशते
sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥ hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahān ātmā prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं विप्रसंघाश् च सुरासुराश् च; यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि रक्षोगणा भूतगणाश् च सर्वे; महर्षयश् चैव सदा स्तुवन्ति
taṃ viprasaṃghāś ca surāsurāś ca; yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca sarve; maharṣayaś caiva sadā stuvanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.