Library·Mahābhārata (critical edition)·17
जनमेजय उवाच एवं वृष्ण्यन्धककुले श्रुत्वा मौसलम् आहवम् पाण्डवाः किम् अकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते
janamejaya uvāca evaṃ vṛṣṇyandhakakule śrutvā mausalam āhavam pāṇḍavāḥ kim akurvanta tathā kṛṣṇe divaṃ gate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच श्रुत्वैव कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत् प्रस्थाने मतिम् आधाय वाक्यम् अर्जुनम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca śrutvaiva kauravo rājā vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat prasthāne matim ādhāya vākyam arjunam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एव महामते कर्मन्यासम् अहं मन्ये त्वम् अपि द्रष्टुम् अर्हसि
kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy eva mahāmate karmanyāsam ahaṃ manye tvam api draṣṭum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति ब्रुवन् अन्वपद्यत तद् वाक्यं भ्रातुर् ज्येष्ठस्य वीर्यवान्
ity uktaḥ sa tu kaunteyaḥ kālaḥ kāla iti bruvan anvapadyata tad vākyaṃ bhrātur jyeṣṭhasya vīryavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमौ तथा अन्वपद्यन्त तद् वाक्यं यद् उक्तं सव्यसाचिना
arjunasya mataṃ jñātvā bhīmaseno yamau tathā anvapadyanta tad vākyaṃ yad uktaṃ savyasācinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो युयुत्सुम् आनाय्य प्रव्रजन् धर्मकाम्यया राज्यं परिददौ सर्वं वैश्यापुत्रे युधिष्ठिरः
tato yuyutsum ānāyya pravrajan dharmakāmyayā rājyaṃ paridadau sarvaṃ vaiśyāputre yudhiṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिषिच्य स्वराज्ये तु तं राजानं परिक्षितम् दुःखार्तश् चाब्रवीद् राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रजः
abhiṣicya svarājye tu taṃ rājānaṃ parikṣitam duḥkhārtaś cābravīd rājā subhadrāṃ pāṇḍavāgrajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष पुत्रस्य ते पुत्रः कुरुराजो भविष्यति यदूनां परिशेषश् च वज्रो राजा कृतश् च ह
eṣa putrasya te putraḥ kururājo bhaviṣyati yadūnāṃ pariśeṣaś ca vajro rājā kṛtaś ca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिक्षिद् धास्तिनपुरे शक्रप्रस्थे तु यादवः वज्रो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मनः कृथाः
parikṣid dhāstinapure śakraprasthe tu yādavaḥ vajro rājā tvayā rakṣyo mā cādharme manaḥ kṛthāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा धर्मराजः स वासुदेवस्य धीमतः मातुलस्य च वृद्धस्य रामादीनां तथैव च
ity uktvā dharmarājaḥ sa vāsudevasya dhīmataḥ mātulasya ca vṛddhasya rāmādīnāṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातृभिः सह धर्मात्मा कृत्वोदकम् अतन्द्रितः श्राद्धान्य् उद्दिश्य सर्वेषां चकार विधिवत् तदा
mātṛbhiḥ saha dharmātmā kṛtvodakam atandritaḥ śrāddhāny uddiśya sarveṣāṃ cakāra vidhivat tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ददौ रत्नानि वासांसि ग्रामान् अश्वान् रथान् अपि स्त्रियश् च द्विजमुख्येभ्यो गवां शतसहस्रशः
dadau ratnāni vāsāṃsi grāmān aśvān rathān api striyaś ca dvijamukhyebhyo gavāṃ śatasahasraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृपम् अभ्यर्च्य च गुरुम् अर्थमानपुरस्कृतम् शिष्यं परिक्षितं तस्मै ददौ भरतसत्तमः
kṛpam abhyarcya ca gurum arthamānapuraskṛtam śiṣyaṃ parikṣitaṃ tasmai dadau bharatasattamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तु प्रकृतीः सर्वाः समानाय्य युधिष्ठिरः सर्वम् आचष्ट राजर्षिश् चिकीर्षितम् अथात्मनः
tatas tu prakṛtīḥ sarvāḥ samānāyya yudhiṣṭhiraḥ sarvam ācaṣṭa rājarṣiś cikīrṣitam athātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते श्रुत्वैव वचस् तस्य पौरजानपदा जनाः भृशम् उद्विग्नमनसो नाभ्यनन्दन्त तद् वचः
te śrutvaiva vacas tasya paurajānapadā janāḥ bhṛśam udvignamanaso nābhyanandanta tad vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैवं कर्तव्यम् इति ते तदोचुस् ते नराधिपम् न च राजा तथाकार्षीत् कालपर्यायधर्मवित्
naivaṃ kartavyam iti te tadocus te narādhipam na ca rājā tathākārṣīt kālaparyāyadharmavit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽनुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम् गमनाय मतिं चक्रे भ्रातरश् चास्य ते तदा
tato 'numānya dharmātmā paurajānapadaṃ janam gamanāya matiṃ cakre bhrātaraś cāsya te tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स राजा कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः उत्सृज्याभरणान्य् अङ्गाज् जगृहे वल्कलान्य् उत
tataḥ sa rājā kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ utsṛjyābharaṇāny aṅgāj jagṛhe valkalāny uta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीमार्जुनौ यमौ चैव द्रौपदी च यशस्विनी तथैव सर्वे जगृहुर् वल्कलानि जनाधिप
bhīmārjunau yamau caiva draupadī ca yaśasvinī tathaiva sarve jagṛhur valkalāni janādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधिवत् कारयित्वेष्टिं नैष्ठिकीं भरतर्षभ समुत्सृज्याप्सु सर्वे ऽग्नीन् प्रतस्थुर् नरपुंगवाः
vidhivat kārayitveṣṭiṃ naiṣṭhikīṃ bharatarṣabha samutsṛjyāpsu sarve 'gnīn pratasthur narapuṃgavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्ररुरुदुः सर्वाः स्त्रियो दृष्ट्वा नरर्षभान् प्रस्थितान् द्रौपदीषष्ठान् पुरा द्यूतजितान् यथा
tataḥ praruruduḥ sarvāḥ striyo dṛṣṭvā nararṣabhān prasthitān draupadīṣaṣṭhān purā dyūtajitān yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षो ऽभवच् च सर्वेषां भ्रातॄणां गमनं प्रति युधिष्ठिरमतं ज्ञात्वा वृष्णिक्षयम् अवेक्ष्य च
harṣo 'bhavac ca sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ gamanaṃ prati yudhiṣṭhiramataṃ jñātvā vṛṣṇikṣayam avekṣya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रातरः पञ्च कृष्णा च षष्ठी श्वा चैव सप्तमः आत्मना सप्तमो राजा निर्ययौ गजसाह्वयात् पौरैर् अनुगतो दूरं सर्वैर् अन्तःपुरैस् तथा
bhrātaraḥ pañca kṛṣṇā ca ṣaṣṭhī śvā caiva saptamaḥ ātmanā saptamo rājā niryayau gajasāhvayāt paurair anugato dūraṃ sarvair antaḥpurais tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैनम् अशकत् कश् चिन् निवर्तस्वेति भाषितुम् न्यवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिनः
na cainam aśakat kaś cin nivartasveti bhāṣitum nyavartanta tataḥ sarve narā nagaravāsinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृपप्रभृतयश् चैव युयुत्सुं पर्यवारयन् विवेश गङ्गां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा
kṛpaprabhṛtayaś caiva yuyutsuṃ paryavārayan viveśa gaṅgāṃ kauravya ulūpī bhujagātmajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्राङ्गदा ययौ चापि मणिपूरपुरं प्रति शिष्टाः परिक्षितं त्व् अन्या मातरः पर्यवारयन्
citrāṅgadā yayau cāpi maṇipūrapuraṃ prati śiṣṭāḥ parikṣitaṃ tv anyā mātaraḥ paryavārayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाण्डवाश् च महात्मानो द्रौपदी च यशस्विनी कृतोपवासाः कौरव्य प्रययुः प्राङ्मुखास् ततः
pāṇḍavāś ca mahātmāno draupadī ca yaśasvinī kṛtopavāsāḥ kauravya prayayuḥ prāṅmukhās tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगयुक्ता महात्मानस् त्यागधर्मम् उपेयुषः अभिजग्मुर् बहून् देशान् सरितः पर्वतांस् तथा
yogayuktā mahātmānas tyāgadharmam upeyuṣaḥ abhijagmur bahūn deśān saritaḥ parvatāṃs tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिरो ययाव् अग्रे भीमस् तु तदनन्तरम् अर्जुनस् तस्य चान्व् एव यमौ चैव यथाक्रमम्
yudhiṣṭhiro yayāv agre bhīmas tu tadanantaram arjunas tasya cānv eva yamau caiva yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्ठतस् तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणा द्रौपदी योषितां श्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम
pṛṣṭhatas tu varārohā śyāmā padmadalekṣaṇā draupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yayau bharatasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वा चैवानुययाव् एकः पाण्डवान् प्रस्थितान् वने क्रमेण ते ययुर् वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम्
śvā caivānuyayāv ekaḥ pāṇḍavān prasthitān vane krameṇa te yayur vīrā lauhityaṃ salilārṇavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गाण्डीवं च धनुर् दिव्यं न मुमोच धनंजयः रत्नलोभान् महाराज तौ चाक्षय्यौ महेषुधी
gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyaṃ na mumoca dhanaṃjayaḥ ratnalobhān mahārāja tau cākṣayyau maheṣudhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निं ते ददृशुस् तत्र स्थितं शैलम् इवाग्रतः मार्गम् आवृत्य तिष्ठन्तं साक्षात् पुरुषविग्रहम्
agniṃ te dadṛśus tatra sthitaṃ śailam ivāgrataḥ mārgam āvṛtya tiṣṭhantaṃ sākṣāt puruṣavigraham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो देवः स सप्तार्चिः पाण्डवान् इदम् अब्रवीत् भो भो पाण्डुसुता वीराः पावकं मां विबोधत
tato devaḥ sa saptārciḥ pāṇḍavān idam abravīt bho bho pāṇḍusutā vīrāḥ pāvakaṃ māṃ vibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतप अर्जुनाश्विसुतौ वीरौ निबोधत वचो मम
yudhiṣṭhira mahābāho bhīmasena paraṃtapa arjunāśvisutau vīrau nibodhata vaco mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहम् अग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम् अर्जुनस्य प्रभावेण तथा नारायणस्य च
aham agniḥ kuruśreṣṭhā mayā dagdhaṃ ca khāṇḍavam arjunasya prabhāveṇa tathā nārāyaṇasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं वः फल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम् परित्यज्य वनं यातु नानेनार्थो ऽस्ति कश् चन
ayaṃ vaḥ phalguno bhrātā gāṇḍīvaṃ paramāyudham parityajya vanaṃ yātu nānenārtho 'sti kaś cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्ररत्नं तु यत् कृष्णे स्थितम् आसीन् महात्मनि गतं तच् च पुनर् हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह
cakraratnaṃ tu yat kṛṣṇe sthitam āsīn mahātmani gataṃ tac ca punar haste kālenaiṣyati tasya ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरुणाद् आहृतं पूर्वं मयैतत् पार्थकारणात् गाण्डीवं कार्मुकश्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम्
varuṇād āhṛtaṃ pūrvaṃ mayaitat pārthakāraṇāt gāṇḍīvaṃ kārmukaśreṣṭhaṃ varuṇāyaiva dīyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् ते भ्रातरः सर्वे धनंजयम् अचोदयन् स जले प्राक्षिपत् तत् तु तथाक्षय्यौ महेषुधी
tatas te bhrātaraḥ sarve dhanaṃjayam acodayan sa jale prākṣipat tat tu tathākṣayyau maheṣudhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽग्निर् भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत ययुश् च पाण्डवा वीरास् ततस् ते दक्षिणामुखाः
tato 'gnir bharataśreṣṭha tatraivāntaradhīyata yayuś ca pāṇḍavā vīrās tatas te dakṣiṇāmukhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणाम्भसः जग्मुर् भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमम्
tatas te tūttareṇaiva tīreṇa lavaṇāmbhasaḥ jagmur bharataśārdūla diśaṃ dakṣiṇapaścimam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशम् एव ते ददृशुर् द्वारकां चापि सागरेण परिप्लुताम्
tataḥ punaḥ samāvṛttāḥ paścimāṃ diśam eva te dadṛśur dvārakāṃ cāpi sāgareṇa pariplutām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदीचीं पुनर् आवृत्त्य ययुर् भरतसत्तमाः प्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या योगधर्मिणः
udīcīṃ punar āvṛttya yayur bharatasattamāḥ prādakṣiṇyaṃ cikīrṣantaḥ pṛthivyā yogadharmiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच ततस् ते नियतात्मान उदीचीं दिशम् आस्थिताः ददृशुर् योगयुक्ताश् च हिमवन्तं महागिरिम्
vaiśaṃpāyana uvāca tatas te niyatātmāna udīcīṃ diśam āsthitāḥ dadṛśur yogayuktāś ca himavantaṃ mahāgirim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं चाप्य् अतिक्रमन्तस् ते ददृशुर् वालुकार्णवम् अवैक्षन्त महाशैलं मेरुं शिखरिणां वरम्
taṃ cāpy atikramantas te dadṛśur vālukārṇavam avaikṣanta mahāśailaṃ meruṃ śikhariṇāṃ varam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां तु गच्छतां शीघ्रं सर्वेषां योगधर्मिणाम् याज्ञसेनी भ्रष्टयोगा निपपात महीतले
teṣāṃ tu gacchatāṃ śīghraṃ sarveṣāṃ yogadharmiṇām yājñasenī bhraṣṭayogā nipapāta mahītale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां तु प्रपतितां दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः उवाच धर्मराजानं याज्ञसेनीम् अवेक्ष्य ह
tāṃ tu prapatitāṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ uvāca dharmarājānaṃ yājñasenīm avekṣya ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाधर्मश् चरितः कश् चिद् राजपुत्र्या परंतप कारणं किं नु तद् राजन् यत् कृष्णा पतिता भुवि
nādharmaś caritaḥ kaś cid rājaputryā paraṃtapa kāraṇaṃ kiṃ nu tad rājan yat kṛṣṇā patitā bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच पक्षपातो महान् अस्या विशेषेण धनंजये तस्यैतत् फलम् अद्यैषा भुङ्क्ते पुरुषसत्तम
yudhiṣṭhira uvāca pakṣapāto mahān asyā viśeṣeṇa dhanaṃjaye tasyaitat phalam adyaiṣā bhuṅkte puruṣasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच एवम् उक्त्वानवेक्ष्यैनां ययौ धर्मसुतो नृपः समाधाय मनो धीमान् धर्मात्मा पुरुषर्षभः
vaiśaṃpāyana uvāca evam uktvānavekṣyaināṃ yayau dharmasuto nṛpaḥ samādhāya mano dhīmān dharmātmā puruṣarṣabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहदेवस् ततो धीमान् निपपात महीतले तं चापि पतितं दृष्ट्वा भीमो राजानम् अब्रवीत्
sahadevas tato dhīmān nipapāta mahītale taṃ cāpi patitaṃ dṛṣṭvā bhīmo rājānam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽयम् अस्मासु सर्वेषु शुश्रूषुर् अनहंकृतः सो ऽयं माद्रवतीपुत्रः कस्मान् निपतितो भुवि
yo 'yam asmāsu sarveṣu śuśrūṣur anahaṃkṛtaḥ so 'yaṃ mādravatīputraḥ kasmān nipatito bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच आत्मनः सदृशं प्राज्ञं नैषो ऽमन्यत कं चन तेन दोषेण पतितस् तस्माद् एष नृपात्मजः
yudhiṣṭhira uvāca ātmanaḥ sadṛśaṃ prājñaṃ naiṣo 'manyata kaṃ cana tena doṣeṇa patitas tasmād eṣa nṛpātmajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच इत्य् उक्त्वा तु समुत्सृज्य सहदेवं ययौ तदा भ्रातृभिः सह कौन्तेयः शुना चैव युधिष्ठिरः
vaiśaṃpāyana uvāca ity uktvā tu samutsṛjya sahadevaṃ yayau tadā bhrātṛbhiḥ saha kaunteyaḥ śunā caiva yudhiṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णां निपतितां दृष्ट्वा सहदेवं च पाण्डवम् आर्तो बन्धुप्रियः शूरो नकुलो निपपात ह
kṛṣṇāṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā sahadevaṃ ca pāṇḍavam ārto bandhupriyaḥ śūro nakulo nipapāta ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् निपतिते वीरे नकुले चारुदर्शने पुनर् एव तदा भीमो राजानम् इदम् अब्रवीत्
tasmin nipatite vīre nakule cārudarśane punar eva tadā bhīmo rājānam idam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽयम् अक्षतधर्मात्मा भ्राता वचनकारकः रूपेणाप्रतिमो लोके नकुलः पतितो भुवि
yo 'yam akṣatadharmātmā bhrātā vacanakārakaḥ rūpeṇāpratimo loke nakulaḥ patito bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तो भीमसेनेन प्रत्युवाच युधिष्ठिरः नकुलं प्रति धर्मात्मा सर्वबुद्धिमतां वरः
ity ukto bhīmasenena pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ nakulaṃ prati dharmātmā sarvabuddhimatāṃ varaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपेण मत्समो नास्ति कश् चिद् इत्य् अस्य दर्शनम् अधिकश् चाहम् एवैक इत्य् अस्य मनसि स्थितम्
rūpeṇa matsamo nāsti kaś cid ity asya darśanam adhikaś cāham evaika ity asya manasi sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नकुलः पतितस् तस्माद् आगच्छ त्वं वृकोदर यस्य यद् विहितं वीर सो ऽवश्यं तद् उपाश्नुते
nakulaḥ patitas tasmād āgaccha tvaṃ vṛkodara yasya yad vihitaṃ vīra so 'vaśyaṃ tad upāśnute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तांस् तु प्रपतितान् दृष्ट्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः पपात शोकसंतप्तस् ततो ऽनु परवीरहा
tāṃs tu prapatitān dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ papāta śokasaṃtaptas tato 'nu paravīrahā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिंस् तु पुरुषव्याघ्रे पतिते शक्रतेजसि म्रियमाणे दुराधर्षे भीमो राजानम् अब्रवीत्
tasmiṃs tu puruṣavyāghre patite śakratejasi mriyamāṇe durādharṣe bhīmo rājānam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनृतं न स्मराम्य् अस्य स्वैरेष्व् अपि महात्मनः अथ कस्य विकारो ऽयं येनायं पतितो भुवि
anṛtaṃ na smarāmy asya svaireṣv api mahātmanaḥ atha kasya vikāro 'yaṃ yenāyaṃ patito bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच एकाह्ना निर्दहेयं वै शत्रून् इत्य् अर्जुनो ऽब्रवीत् न च तत् कृतवान् एष शूरमानी ततो ऽपतत्
yudhiṣṭhira uvāca ekāhnā nirdaheyaṃ vai śatrūn ity arjuno 'bravīt na ca tat kṛtavān eṣa śūramānī tato 'patat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवमेने धनुर् ग्राहान् एष सर्वांश् च फल्गुनः यथा चोक्तं तथा चैव कर्तव्यं भूतिम् इच्छता
avamene dhanur grāhān eṣa sarvāṃś ca phalgunaḥ yathā coktaṃ tathā caiva kartavyaṃ bhūtim icchatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच इत्य् उक्त्वा प्रस्थितो राजा भीमो ऽथ निपपात ह पतितश् चाब्रवीद् भीमो धर्मराजं युधिष्ठिरम्
vaiśaṃpāyana uvāca ity uktvā prasthito rājā bhīmo 'tha nipapāta ha patitaś cābravīd bhīmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भो भो राजन्न् अवेक्षस्व पतितो ऽहं प्रियस् तव किंनिमित्तं च पतनं ब्रूहि मे यदि वेत्थ ह
bho bho rājann avekṣasva patito 'haṃ priyas tava kiṃnimittaṃ ca patanaṃ brūhi me yadi vettha ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच अतिभुक्तं च भवता प्राणेन च विकत्थसे अनवेक्ष्य परं पार्थ तेनासि पतितः क्षितौ
yudhiṣṭhira uvāca atibhuktaṃ ca bhavatā prāṇena ca vikatthase anavekṣya paraṃ pārtha tenāsi patitaḥ kṣitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच इत्य् उक्त्वा तं महाबाहुर् जगामानवलोकयन् श्वा त्व् एको ऽनुययौ यस् ते बहुशः कीर्तितो मया
vaiśaṃpāyana uvāca ity uktvā taṃ mahābāhur jagāmānavalokayan śvā tv eko 'nuyayau yas te bahuśaḥ kīrtito mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच ततः संनादयञ् शक्रो दिवं भूमिं च सर्वशः रथेनोपययौ पार्थम् आरोहेत्य् अब्रवीच् च तम्
vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ saṃnādayañ śakro divaṃ bhūmiṃ ca sarvaśaḥ rathenopayayau pārtham ārohety abravīc ca tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स भ्रातॄन् पतितान् दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः अब्रवीच् छोकसंतप्तः सहस्राक्षम् इदं वचः
sa bhrātṝn patitān dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ abravīc chokasaṃtaptaḥ sahasrākṣam idaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रातरः पतिता मे ऽत्र आगच्छेयुर् मया सह न विना भ्रातृभिः स्वर्गम् इच्छे गन्तुं सुरेश्वर
bhrātaraḥ patitā me 'tra āgaccheyur mayā saha na vinā bhrātṛbhiḥ svargam icche gantuṃ sureśvara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुकुमारी सुखार्हा च राजपुत्री पुरंदर सास्माभिः सह गच्छेत तद् भवान् अनुमन्यताम्
sukumārī sukhārhā ca rājaputrī puraṃdara sāsmābhiḥ saha gaccheta tad bhavān anumanyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्र उवाच भ्रातॄन् द्रक्ष्यसि पुत्रांस् त्वम् अग्रतस् त्रिदिवं गतान् कृष्णया सहितान् सर्वान् मा शुचो भरतर्षभ
indra uvāca bhrātṝn drakṣyasi putrāṃs tvam agratas tridivaṃ gatān kṛṣṇayā sahitān sarvān mā śuco bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निक्षिप्य मानुषं देहं गतास् ते भरतर्षभ अनेन त्वं शरीरेण स्वर्गं गन्ता न संशयः
nikṣipya mānuṣaṃ dehaṃ gatās te bharatarṣabha anena tvaṃ śarīreṇa svargaṃ gantā na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच अयं श्वा भूतभव्येश भक्तो मां नित्यम् एव ह स गच्छेत मया सार्धम् आनृशंस्या हि मे मतिः
yudhiṣṭhira uvāca ayaṃ śvā bhūtabhavyeśa bhakto māṃ nityam eva ha sa gaccheta mayā sārdham ānṛśaṃsyā hi me matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्र उवाच अमर्त्यत्वं मत्समत्वं च राजञ्; श्रियं कृत्स्नां महतीं चैव कीर्तिम् संप्राप्तो ऽद्य स्वर्गसुखानि च त्वं; त्यज श्वानं नात्र नृशंसम् अस्ति
indra uvāca amartyatvaṃ matsamatvaṃ ca rājañ; śriyaṃ kṛtsnāṃ mahatīṃ caiva kīrtim saṃprāpto 'dya svargasukhāni ca tvaṃ; tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsam asti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच अनार्यम् आर्येण सहस्रनेत्र; शक्यं कर्तुं दुष्करम् एतद् आर्य मा मे श्रिया संगमनं तयास्तु; यस्याः कृते भक्तजनं त्यजेयम्
yudhiṣṭhira uvāca anāryam āryeṇa sahasranetra; śakyaṃ kartuṃ duṣkaram etad ārya mā me śriyā saṃgamanaṃ tayāstu; yasyāḥ kṛte bhaktajanaṃ tyajeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्र उवाच स्वर्गे लोके श्ववतां नास्ति धिष्ण्यम्; इष्टापूर्तं क्रोधवशा हरन्ति ततो विचार्य क्रियतां धर्मराज; त्यज श्वानं नात्र नृशंसम् अस्ति
indra uvāca svarge loke śvavatāṃ nāsti dhiṣṇyam; iṣṭāpūrtaṃ krodhavaśā haranti tato vicārya kriyatāṃ dharmarāja; tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsam asti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच भक्तत्यागं प्राहुर् अत्यन्तपापं; तुल्यं लोके ब्रह्मवध्याकृतेन तस्मान् नाहं जातु कथं चनाद्य; त्यक्ष्याम्य् एनं स्वसुखार्थी महेन्द्र
yudhiṣṭhira uvāca bhaktatyāgaṃ prāhur atyantapāpaṃ; tulyaṃ loke brahmavadhyākṛtena tasmān nāhaṃ jātu kathaṃ canādya; tyakṣyāmy enaṃ svasukhārthī mahendra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्र उवाच शुना दृष्टं क्रोधवशा हरन्ति; यद् दत्तम् इष्टं विवृतम् अथो हुतं च तस्माच् छुनस् त्यागम् इमं कुरुष्व; शुनस् त्यागात् प्राप्स्यसे देवलोकम्
indra uvāca śunā dṛṣṭaṃ krodhavaśā haranti; yad dattam iṣṭaṃ vivṛtam atho hutaṃ ca tasmāc chunas tyāgam imaṃ kuruṣva; śunas tyāgāt prāpsyase devalokam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यक्त्वा भ्रातॄन् दयितां चापि कृष्णां; प्राप्तो लोकः कर्मणा स्वेन वीर श्वानं चैनं न त्यजसे कथं नु; त्यागं कृत्स्नं चास्थितो मुह्यसे ऽद्य
tyaktvā bhrātṝn dayitāṃ cāpi kṛṣṇāṃ; prāpto lokaḥ karmaṇā svena vīra śvānaṃ cainaṃ na tyajase kathaṃ nu; tyāgaṃ kṛtsnaṃ cāsthito muhyase 'dya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच न विद्यते संधिर् अथापि विग्रहो; मृतैर् मर्त्यैर् इति लोकेषु निष्ठा न ते मया जीवयितुं हि शक्या; तस्मात् त्यागस् तेषु कृतो न जीवताम्
yudhiṣṭhira uvāca na vidyate saṃdhir athāpi vigraho; mṛtair martyair iti lokeṣu niṣṭhā na te mayā jīvayituṃ hi śakyā; tasmāt tyāgas teṣu kṛto na jīvatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिप्रदानं शरणागतस्य; स्त्रिया वधो ब्राह्मणस्वापहारः मित्रद्रोहस् तानि चत्वारि शक्र; भक्तत्यागश् चैव समो मतो मे
pratipradānaṃ śaraṇāgatasya; striyā vadho brāhmaṇasvāpahāraḥ mitradrohas tāni catvāri śakra; bhaktatyāgaś caiva samo mato me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच तद् धर्मराजस्य वचो निशम्य; धर्मस्वरूपी भगवान् उवाच युधिष्ठिरं प्रीतियुक्तो नरेन्द्रं; श्लक्ष्णैर् वाक्यैः संस्तवसंप्रयुक्तैः
vaiśaṃpāyana uvāca tad dharmarājasya vaco niśamya; dharmasvarūpī bhagavān uvāca yudhiṣṭhiraṃ prītiyukto narendraṃ; ślakṣṇair vākyaiḥ saṃstavasaṃprayuktaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिजातो ऽसि राजेन्द्र पितुर् वृत्तेन मेधया अनुक्रोशेन चानेन सर्वभूतेषु भारत
abhijāto 'si rājendra pitur vṛttena medhayā anukrośena cānena sarvabhūteṣu bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरा द्वैतवने चासि मया पुत्र परीक्षितः पानीयार्थे पराक्रान्ता यत्र ते भ्रातरो हताः
purā dvaitavane cāsi mayā putra parīkṣitaḥ pānīyārthe parākrāntā yatra te bhrātaro hatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीमार्जुनौ परित्यज्य यत्र त्वं भ्रातराव् उभौ मात्रोः साम्यम् अभीप्सन् वै नकुलं जीवम् इच्छसि
bhīmārjunau parityajya yatra tvaṃ bhrātarāv ubhau mātroḥ sāmyam abhīpsan vai nakulaṃ jīvam icchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं श्वा भक्त इत्य् एव त्यक्तो देवरथस् त्वया तस्मात् स्वर्गे न ते तुल्यः कश् चिद् अस्ति नराधिप
ayaṃ śvā bhakta ity eva tyakto devarathas tvayā tasmāt svarge na te tulyaḥ kaś cid asti narādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतस् तवाक्षया लोकाः स्वशरीरेण भारत प्राप्तो ऽसि भरतश्रेष्ठ दिव्यां गतिम् अनुत्तमाम्
atas tavākṣayā lokāḥ svaśarīreṇa bhārata prāpto 'si bharataśreṣṭha divyāṃ gatim anuttamām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो धर्मश् च शक्रश् च मरुतश् चाश्विनाव् अपि देवा देवर्षयश् चैव रथम् आरोप्य पाण्डवम्
tato dharmaś ca śakraś ca marutaś cāśvināv api devā devarṣayaś caiva ratham āropya pāṇḍavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रययुः स्वैर् विमानैस् ते सिद्धाः कामविहारिणः सर्वे विरजसः पुण्याः पुण्यवाग्बुद्धिकर्मिणः
prayayuḥ svair vimānais te siddhāḥ kāmavihāriṇaḥ sarve virajasaḥ puṇyāḥ puṇyavāgbuddhikarmiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तं रथं समास्थाय राजा कुरुकुलोद्वहः ऊर्ध्वम् आचक्रमे शीघ्रं तेजसावृत्य रोदसी
sa taṃ rathaṃ samāsthāya rājā kurukulodvahaḥ ūrdhvam ācakrame śīghraṃ tejasāvṛtya rodasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो देवनिकायस्थो नारदः सर्वलोकवित् उवाचोच्चैस् तदा वाक्यं बृहद्वादी बृहत्तपाः
tato devanikāyastho nāradaḥ sarvalokavit uvācoccais tadā vākyaṃ bṛhadvādī bṛhattapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये ऽपि राजर्षयः सर्वे ते चापि समुपस्थिताः कीर्तिं प्रच्छाद्य तेषां वै कुरुराजो ऽधितिष्ठति
ye 'pi rājarṣayaḥ sarve te cāpi samupasthitāḥ kīrtiṃ pracchādya teṣāṃ vai kururājo 'dhitiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकान् आवृत्य यशसा तेजसा वृत्तसंपदा स्वशरीरेण संप्राप्तं नान्यं शुश्रुम पाण्डवात्
lokān āvṛtya yaśasā tejasā vṛttasaṃpadā svaśarīreṇa saṃprāptaṃ nānyaṃ śuśruma pāṇḍavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारदस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनम् अब्रवीत् देवान् आमन्त्र्य धर्मात्मा स्वपक्षांश् चैव पार्थिवान्
nāradasya vacaḥ śrutvā rājā vacanam abravīt devān āmantrya dharmātmā svapakṣāṃś caiva pārthivān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभं वा यदि वा पापं भ्रातॄणां स्थानम् अद्य मे तद् एव प्राप्तुम् इच्छामि लोकान् अन्यान् न कामये
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhrātṝṇāṃ sthānam adya me tad eva prāptum icchāmi lokān anyān na kāmaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञस् तु वचनं श्रुत्वा देवराजः पुरंदरः आनृशंस्यसमायुक्तं प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्
rājñas tu vacanaṃ śrutvā devarājaḥ puraṃdaraḥ ānṛśaṃsyasamāyuktaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थाने ऽस्मिन् वस राजेन्द्र कर्मभिर् निर्जिते शुभैः किं त्वं मानुष्यकं स्नेहम् अद्यापि परिकर्षसि
sthāne 'smin vasa rājendra karmabhir nirjite śubhaiḥ kiṃ tvaṃ mānuṣyakaṃ sneham adyāpi parikarṣasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धिं प्राप्तो ऽसि परमां यथा नान्यः पुमान् क्व चित् नैव ते भ्रातरः स्थानं संप्राप्ताः कुरुनन्दन
siddhiṃ prāpto 'si paramāṃ yathā nānyaḥ pumān kva cit naiva te bhrātaraḥ sthānaṃ saṃprāptāḥ kurunandana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्यापि मानुषो भावः स्पृशते त्वां नराधिप स्वर्गो ऽयं पश्य देवर्षीन् सिद्धांश् च त्रिदिवालयान्
adyāpi mānuṣo bhāvaḥ spṛśate tvāṃ narādhipa svargo 'yaṃ paśya devarṣīn siddhāṃś ca tridivālayān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिरस् तु देवेन्द्रम् एवंवादिनम् ईश्वरम् पुनर् एवाब्रवीद् धीमान् इदं वचनम् अर्थवत्
yudhiṣṭhiras tu devendram evaṃvādinam īśvaram punar evābravīd dhīmān idaṃ vacanam arthavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैर् विना नोत्सहे वस्तुम् इह दैत्यनिबर्हण गन्तुम् इच्छामि तत्राहं यत्र मे भ्रातरो गताः
tair vinā notsahe vastum iha daityanibarhaṇa gantum icchāmi tatrāhaṃ yatra me bhrātaro gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र सा बृहती श्यामा बुद्धिसत्त्वगुणान्विता द्रौपदी योषितां श्रेष्ठा यत्र चैव प्रिया मम
yatra sā bṛhatī śyāmā buddhisattvaguṇānvitā draupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yatra caiva priyā mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.