Library·Mahābhārata (critical edition)·2·2.16
वासुदेव उवाच जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य च या वै युक्ता मतिः सेयम् अर्जुनेन प्रदर्शिता
vāsudeva uvāca jātasya bhārate vaṃśe tathā kuntyāḥ sutasya ca yā vai yuktā matiḥ seyam arjunena pradarśitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मृत्योः समयं विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवा न चापि कं चिद् अमरम् अयुद्धेनापि शुश्रुमः
na mṛtyoḥ samayaṃ vidma rātrau vā yadi vā divā na cāpi kaṃ cid amaram ayuddhenāpi śuśrumaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावद् एव पुरुषैः कार्यं हृदयतोषणम् नयेन विधिदृष्टेन यद् उपक्रमते परान्
etāvad eva puruṣaiḥ kāryaṃ hṛdayatoṣaṇam nayena vidhidṛṣṭena yad upakramate parān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुनयस्यानपायस्य संयुगे परमः क्रमः संशयो जायते साम्ये साम्यं च न भवेद् द्वयोः
sunayasyānapāyasya saṃyuge paramaḥ kramaḥ saṃśayo jāyate sāmye sāmyaṃ ca na bhaved dvayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते वयं नयम् आस्थाय शत्रुदेहसमीपगाः कथम् अन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः पररन्ध्रे पराक्रान्ताः स्वरन्ध्रावरणे स्थिताः
te vayaṃ nayam āsthāya śatrudehasamīpagāḥ katham antaṃ na gacchema vṛkṣasyeva nadīrayāḥ pararandhre parākrāntāḥ svarandhrāvaraṇe sthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यूढानीकैर् अनुबलैर् नोपेयाद् बलवत्तरम् इति बुद्धिमतां नीतिस् तन् ममापीह रोचते
vyūḍhānīkair anubalair nopeyād balavattaram iti buddhimatāṃ nītis tan mamāpīha rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनवद्या ह्य् असंबुद्धाः प्रविष्टाः शत्रुसद्म तत् शत्रुदेहम् उपाक्रम्य तं कामं प्राप्नुयामहे
anavadyā hy asaṃbuddhāḥ praviṣṭāḥ śatrusadma tat śatrudeham upākramya taṃ kāmaṃ prāpnuyāmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको ह्य् एव श्रियं नित्यं बिभर्ति पुरुषर्षभ अन्तरात्मेव भूतानां तत्क्षये वै बलक्षयः
eko hy eva śriyaṃ nityaṃ bibharti puruṣarṣabha antarātmeva bhūtānāṃ tatkṣaye vai balakṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ चेत् तं निहत्याजौ शेषेणाभिसमागताः प्राप्नुयाम ततः स्वर्गं ज्ञातित्राणपरायणाः
atha cet taṃ nihatyājau śeṣeṇābhisamāgatāḥ prāpnuyāma tataḥ svargaṃ jñātitrāṇaparāyaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच कृष्ण को ऽयं जरासंधः किंवीर्यः किंपराक्रमः यस् त्वां स्पृष्ट्वाग्निसदृशं न दग्धः शलभो यथा
yudhiṣṭhira uvāca kṛṣṇa ko 'yaṃ jarāsaṃdhaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ yas tvāṃ spṛṣṭvāgnisadṛśaṃ na dagdhaḥ śalabho yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्ण उवाच शृणु राजञ् जरासंधो यद्वीर्यो यत्पराक्रमः यथा चोपेक्षितो ऽस्माभिर् बहुशः कृतविप्रियः
kṛṣṇa uvāca śṛṇu rājañ jarāsaṃdho yadvīryo yatparākramaḥ yathā copekṣito 'smābhir bahuśaḥ kṛtavipriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षौहिणीनां तिसृणाम् आसीत् समरदर्पितः राजा बृहद्रथो नाम मगधाधिपतिः पतिः
akṣauhiṇīnāṃ tisṛṇām āsīt samaradarpitaḥ rājā bṛhadratho nāma magadhādhipatiḥ patiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपवान् वीर्यसंपन्नः श्रीमान् अतुलविक्रमः नित्यं दीक्षाकृशतनुः शतक्रतुर् इवापरः
rūpavān vīryasaṃpannaḥ śrīmān atulavikramaḥ nityaṃ dīkṣākṛśatanuḥ śatakratur ivāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेजसा सूर्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः यमान्तकसमः कोपे श्रिया वैश्रवणोपमः
tejasā sūryasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ yamāntakasamaḥ kope śriyā vaiśravaṇopamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याभिजनसंयुक्तैर् गुणैर् भरतसत्तम व्याप्तेयं पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः
tasyābhijanasaṃyuktair guṇair bharatasattama vyāpteyaṃ pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स काशिराजस्य सुते यमजे भरतर्षभ उपयेमे महावीर्यो रूपद्रविणसंमते
sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabha upayeme mahāvīryo rūpadraviṇasaṃmate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोश् चकार समयं मिथः स पुरुषर्षभः नातिवर्तिष्य इत्य् एवं पत्नीभ्यां संनिधौ तदा
tayoś cakāra samayaṃ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥ nātivartiṣya ity evaṃ patnībhyāṃ saṃnidhau tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ताभ्यां शुशुभे राजा पत्नीभ्यां मनुजाधिप प्रियाभ्याम् अनुरूपाभ्यां करेणुभ्याम् इव द्विपः
sa tābhyāṃ śuśubhe rājā patnībhyāṃ manujādhipa priyābhyām anurūpābhyāṃ kareṇubhyām iva dvipaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर् मध्यगतश् चापि रराज वसुधाधिपः गङ्गायमुनयोर् मध्ये मूर्तिमान् इव सागरः
tayor madhyagataś cāpi rarāja vasudhādhipaḥ gaṅgāyamunayor madhye mūrtimān iva sāgaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयेषु निमग्नस्य तस्य यौवनम् अत्यगात् न च वंशकरः पुत्रस् तस्याजायत कश् चन
viṣayeṣu nimagnasya tasya yauvanam atyagāt na ca vaṃśakaraḥ putras tasyājāyata kaś cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मङ्गलैर् बहुभिर् होमैः पुत्रकामाभिर् इष्टिभिः नाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्धनम्
maṅgalair bahubhir homaiḥ putrakāmābhir iṣṭibhiḥ nāsasāda nṛpaśreṣṭhaḥ putraṃ kulavivardhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ काक्षीवतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनः शुश्राव तपसि श्रान्तम् उदारं चण्डकौशिकम्
atha kākṣīvataḥ putraṃ gautamasya mahātmanaḥ śuśrāva tapasi śrāntam udāraṃ caṇḍakauśikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदृच्छयागतं तं तु वृक्षमूलम् उपाश्रितम् पत्नीभ्यां सहितो राजा सर्वरत्नैर् अतोषयत्
yadṛcchayāgataṃ taṃ tu vṛkṣamūlam upāśritam patnībhyāṃ sahito rājā sarvaratnair atoṣayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अब्रवीत् सत्यधृतिः सत्यवाग् ऋषिसत्तमः परितुष्टो ऽस्मि ते राजन् वरं वरय सुव्रत
tam abravīt satyadhṛtiḥ satyavāg ṛṣisattamaḥ parituṣṭo 'smi te rājan varaṃ varaya suvrata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सभार्यः प्रणतस् तम् उवाच बृहद्रथः पुत्रदर्शननैराश्याद् बाष्पगद्गदया गिरा
tataḥ sabhāryaḥ praṇatas tam uvāca bṛhadrathaḥ putradarśananairāśyād bāṣpagadgadayā girā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहद्रथ उवाच भगवन् राज्यम् उत्सृज्य प्रस्थितस्य तपोवनम् किं वरेणाल्पभाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे
bṛhadratha uvāca bhagavan rājyam utsṛjya prasthitasya tapovanam kiṃ vareṇālpabhāgyasya kiṃ rājyenāprajasya me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्ण उवाच एतच् छ्रुत्वा मुनिर् ध्यानम् अगमत् क्षुभितेन्द्रियः तस्यैव चाम्रवृक्षस्य छायायां समुपाविशत्
kṛṣṇa uvāca etac chrutvā munir dhyānam agamat kṣubhitendriyaḥ tasyaiva cāmravṛkṣasya chāyāyāṃ samupāviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्योपविष्टस्य मुनेर् उत्सङ्गे निपपात ह अवातम् अशुकादष्टम् एकम् आम्रफलं किल
tasyopaviṣṭasya muner utsaṅge nipapāta ha avātam aśukādaṣṭam ekam āmraphalaṃ kila
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् प्रगृह्य मुनिश्रेष्ठो हृदयेनाभिमन्त्र्य च राज्ञे ददाव् अप्रतिमं पुत्रसंप्राप्तिकारकम्
tat pragṛhya muniśreṣṭho hṛdayenābhimantrya ca rājñe dadāv apratimaṃ putrasaṃprāptikārakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उवाच च महाप्राज्ञस् तं राजानं महामुनिः गच्छ राजन् कृतार्थो ऽसि निवर्त मनुजाधिप
uvāca ca mahāprājñas taṃ rājānaṃ mahāmuniḥ gaccha rājan kṛtārtho 'si nivarta manujādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथासमयम् आज्ञाय तदा स नृपसत्तमः द्वाभ्याम् एकं फलं प्रादात् पत्नीभ्यां भरतर्षभ
yathāsamayam ājñāya tadā sa nṛpasattamaḥ dvābhyām ekaṃ phalaṃ prādāt patnībhyāṃ bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तद् आम्रं द्विधा कृत्वा भक्षयाम् आसतुः शुभे भावित्वाद् अपि चार्थस्य सत्यवाक्यात् तथा मुनेः
te tad āmraṃ dvidhā kṛtvā bhakṣayām āsatuḥ śubhe bhāvitvād api cārthasya satyavākyāt tathā muneḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोः समभवद् गर्भः फलप्राशनसंभवः ते च दृष्ट्वा नरपतिः परां मुदम् अवाप ह
tayoḥ samabhavad garbhaḥ phalaprāśanasaṃbhavaḥ te ca dṛṣṭvā narapatiḥ parāṃ mudam avāpa ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ काले महाप्राज्ञ यथासमयम् आगते प्रजायेताम् उभे राजञ् शरीरशकले तदा
atha kāle mahāprājña yathāsamayam āgate prajāyetām ubhe rājañ śarīraśakale tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकाक्षिबाहुचरणे अर्धोदरमुखस्फिजे दृष्ट्वा शरीरशकले प्रवेपाते उभे भृशम्
ekākṣibāhucaraṇe ardhodaramukhasphije dṛṣṭvā śarīraśakale pravepāte ubhe bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्विग्ने सह संमन्त्र्य ते भगिन्यौ तदाबले सजीवे प्राणिशकले तत्यजाते सुदुःखिते
udvigne saha saṃmantrya te bhaginyau tadābale sajīve prāṇiśakale tatyajāte suduḥkhite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर् धात्र्यौ सुसंवीते कृत्वा ते गर्भसंप्लवे निर्गम्यान्तःपुरद्वारात् समुत्सृज्याशु जग्मतुः
tayor dhātryau susaṃvīte kṛtvā te garbhasaṃplave nirgamyāntaḥpuradvārāt samutsṛjyāśu jagmatuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते चतुष्पथनिक्षिप्ते जरा नामाथ राक्षसी जग्राह मनुजव्याघ्र मांसशोणितभोजना
te catuṣpathanikṣipte jarā nāmātha rākṣasī jagrāha manujavyāghra māṃsaśoṇitabhojanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तुकामा सुखवहे शकले सा तु राक्षसी संघट्टयाम् आस तदा विधानबलचोदिता
kartukāmā sukhavahe śakale sā tu rākṣasī saṃghaṭṭayām āsa tadā vidhānabalacoditā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते समानीतमात्रे तु शकले पुरुषर्षभ एकमूर्तिकृते वीरः कुमारः समपद्यत
te samānītamātre tu śakale puruṣarṣabha ekamūrtikṛte vīraḥ kumāraḥ samapadyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सा राक्षसी राजन् विस्मयोत्फुल्ललोचना न शशाक समुद्वोढुं वज्रसारमयं शिशुम्
tataḥ sā rākṣasī rājan vismayotphullalocanā na śaśāka samudvoḍhuṃ vajrasāramayaṃ śiśum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालस् ताम्रतलं मुष्टिं कृत्वा चास्ये निधाय सः प्राक्रोशद् अतिसंरम्भात् सतोय इव तोयदः
bālas tāmratalaṃ muṣṭiṃ kṛtvā cāsye nidhāya saḥ prākrośad atisaṃrambhāt satoya iva toyadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन शब्देन संभ्रान्तः सहसान्तःपुरे जनः निर्जगाम नरव्याघ्र राज्ञा सह परंतप
tena śabdena saṃbhrāntaḥ sahasāntaḥpure janaḥ nirjagāma naravyāghra rājñā saha paraṃtapa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते चाबले परिग्लाने पयःपूर्णपयोधरे निराशे पुत्रलाभाय सहसैवाभ्यगच्छताम्
te cābale pariglāne payaḥpūrṇapayodhare nirāśe putralābhāya sahasaivābhyagacchatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ दृष्ट्वा तथाभूते राजानं चेष्टसंततिम् तं च बालं सुबलिनं चिन्तयाम् आस राक्षसी
atha dṛṣṭvā tathābhūte rājānaṃ ceṣṭasaṃtatim taṃ ca bālaṃ subalinaṃ cintayām āsa rākṣasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नार्हामि विषये राज्ञो वसन्ती पुत्रगृद्धिनः बालं पुत्रम् उपादातुं मेघलेखेव भास्करम्
nārhāmi viṣaye rājño vasantī putragṛddhinaḥ bālaṃ putram upādātuṃ meghalekheva bhāskaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा कृत्वा मानुषं रूपम् उवाच मनुजाधिपम् बृहद्रथ सुतस् ते ऽयं मद्दत्तः प्रतिगृह्यताम्
sā kṛtvā mānuṣaṃ rūpam uvāca manujādhipam bṛhadratha sutas te 'yaṃ maddattaḥ pratigṛhyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तव पत्नीद्वये जातो द्विजातिवरशासनात् धात्रीजनपरित्यक्तो मयायं परिरक्षितः
tava patnīdvaye jāto dvijātivaraśāsanāt dhātrījanaparityakto mayāyaṃ parirakṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् ते भरतश्रेष्ठ काशिराजसुते शुभे तं बालम् अभिपत्याशु प्रस्नवैर् अभिषिञ्चताम्
tatas te bharataśreṣṭha kāśirājasute śubhe taṃ bālam abhipatyāśu prasnavair abhiṣiñcatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स राजा संहृष्टः सर्वं तद् उपलभ्य च अपृच्छन् नवहेमाभां राक्षसीं ताम् अराक्षसीम्
tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ sarvaṃ tad upalabhya ca apṛcchan navahemābhāṃ rākṣasīṃ tām arākṣasīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
का त्वं कमलगर्भाभे मम पुत्रप्रदायिनी कामया ब्रूहि कल्याणि देवता प्रतिभासि मे
kā tvaṃ kamalagarbhābhe mama putrapradāyinī kāmayā brūhi kalyāṇi devatā pratibhāsi me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.