Library·Mahābhārata (critical edition)·2·2.28
वैशंपायन उवाच तथैव सहदेवो ऽपि धर्मराजेन पूजितः महत्या सेनया सार्धं प्रययौ दक्षिणां दिशम्
vaiśaṃpāyana uvāca tathaiva sahadevo 'pi dharmarājena pūjitaḥ mahatyā senayā sārdhaṃ prayayau dakṣiṇāṃ diśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स शूरसेनान् कार्त्स्न्येन पूर्वम् एवाजयत् प्रभुः मत्स्यराजं च कौरव्यो वशे चक्रे बलाद् बली
sa śūrasenān kārtsnyena pūrvam evājayat prabhuḥ matsyarājaṃ ca kauravyo vaśe cakre balād balī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिराजाधिपं चैव दन्तवक्रं महाहवे जिगाय करदं चैव स्वराज्ये संन्यवेशयत्
adhirājādhipaṃ caiva dantavakraṃ mahāhave jigāya karadaṃ caiva svarājye saṃnyaveśayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम् तथैवापरमत्स्यांश् च व्यजयत् स पटच्चरान्
sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam tathaivāparamatsyāṃś ca vyajayat sa paṭaccarān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निषादभूमिं गोशृङ्गं पर्वतप्रवरं तथा तरसा व्यजयद् धीमाञ् श्रेणिमन्तं च पार्थिवम्
niṣādabhūmiṃ gośṛṅgaṃ parvatapravaraṃ tathā tarasā vyajayad dhīmāñ śreṇimantaṃ ca pārthivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवराष्ट्रं विनिर्जित्य कुन्तिभोजम् उपाद्रवत् प्रीतिपूर्वं च तस्यासौ प्रतिजग्राह शासनम्
navarāṣṭraṃ vinirjitya kuntibhojam upādravat prītipūrvaṃ ca tasyāsau pratijagrāha śāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश् चर्मण्वतीकूले जम्भकस्यात्मजं नृपम् ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा
tataś carmaṇvatīkūle jambhakasyātmajaṃ nṛpam dadarśa vāsudevena śeṣitaṃ pūrvavairiṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्रे तत्र स संग्रामं सह भोजेन भारत स तम् आजौ विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखो ययौ
cakre tatra sa saṃgrāmaṃ saha bhojena bhārata sa tam ājau vinirjitya dakṣiṇābhimukho yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करांस् तेभ्य उपादाय रत्नानि विविधानि च ततस् तैर् एव सहितो नर्मदाम् अभितो ययौ
karāṃs tebhya upādāya ratnāni vividhāni ca tatas tair eva sahito narmadām abhito yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विन्दानुविन्दाव् आवन्त्यौ सैन्येन महता वृतौ जिगाय समरे वीराव् आश्विनेयः प्रतापवान्
vindānuvindāv āvantyau sainyena mahatā vṛtau jigāya samare vīrāv āśvineyaḥ pratāpavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो रत्नान्य् उपादाय पुरीं माहिष्मतीं ययौ तत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नरर्षभः
tato ratnāny upādāya purīṃ māhiṣmatīṃ yayau tatra nīlena rājñā sa cakre yuddhaṃ nararṣabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान् ततो ऽस्य सुमहद् युद्धम् आसीद् भीरुभयंकरम्
pāṇḍavaḥ paravīraghnaḥ sahadevaḥ pratāpavān tato 'sya sumahad yuddham āsīd bhīrubhayaṃkaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैन्यक्षयकरं चैव प्राणानां संशयाय च चक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान् हव्यवाहनः
sainyakṣayakaraṃ caiva prāṇānāṃ saṃśayāya ca cakre tasya hi sāhāyyaṃ bhagavān havyavāhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो हया रथा नागाः पुरुषाः कवचानि च प्रदीप्तानि व्यदृश्यन्त सहदेवबले तदा
tato hayā rathā nāgāḥ puruṣāḥ kavacāni ca pradīptāni vyadṛśyanta sahadevabale tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सुसंभ्रान्तमना बभूव कुरुनन्दनः नोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तो ऽभूज् जनमेजय
tataḥ susaṃbhrāntamanā babhūva kurunandanaḥ nottaraṃ prativaktuṃ ca śakto 'bhūj janamejaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनमेजय उवाच किमर्थं भगवान् अग्निः प्रत्यमित्रो ऽभवद् युधि सहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै द्विज
janamejaya uvāca kimarthaṃ bhagavān agniḥ pratyamitro 'bhavad yudhi sahadevasya yajñārthaṃ ghaṭamānasya vai dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच तत्र माहिष्मतीवासी भगवान् हव्यवाहनः श्रूयते निगृहीतो वै पुरस्तात् पारदारिकः
vaiśaṃpāyana uvāca tatra māhiṣmatīvāsī bhagavān havyavāhanaḥ śrūyate nigṛhīto vai purastāt pāradārikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीलस्य राज्ञः पूर्वेषाम् उपनीतश् च सो ऽभवत् तदा ब्राह्मणरूपेण चरमाणो यदृच्छया
nīlasya rājñaḥ pūrveṣām upanītaś ca so 'bhavat tadā brāhmaṇarūpeṇa caramāṇo yadṛcchayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं तु राजा यथाशास्त्रम् अन्वशाद् धार्मिकस् तदा प्रजज्वाल ततः कोपाद् भगवान् हव्यवाहनः
taṃ tu rājā yathāśāstram anvaśād dhārmikas tadā prajajvāla tataḥ kopād bhagavān havyavāhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा जगाम शिरसा कविम् चक्रे प्रसादं च तदा तस्य राज्ञो विभावसुः
taṃ dṛṣṭvā vismito rājā jagāma śirasā kavim cakre prasādaṃ ca tadā tasya rājño vibhāvasuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरेण छन्दयाम् आस तं नृपं स्विष्टकृत्तमः अभयं च स जग्राह स्वसैन्ये वै महीपतिः
vareṇa chandayām āsa taṃ nṛpaṃ sviṣṭakṛttamaḥ abhayaṃ ca sa jagrāha svasainye vai mahīpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रभृति ये के चिद् अज्ञानात् तां पुरीं नृपाः जिगीषन्ति बलाद् राजंस् ते दह्यन्तीह वह्निना
tataḥ prabhṛti ye ke cid ajñānāt tāṃ purīṃ nṛpāḥ jigīṣanti balād rājaṃs te dahyantīha vahninā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह बभूवुर् अनभिग्राह्या योषितश् छन्दतः किल
tasyāṃ puryāṃ tadā caiva māhiṣmatyāṃ kurūdvaha babhūvur anabhigrāhyā yoṣitaś chandataḥ kila
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् अग्निर् वरं प्रादात् स्त्रीणाम् अप्रतिवारणे स्वैरिण्यस् तत्र नार्यो हि यथेष्टं प्रचरन्त्य् उत
evam agnir varaṃ prādāt strīṇām aprativāraṇe svairiṇyas tatra nāryo hi yatheṣṭaṃ pracaranty uta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्जयन्ति च राजानस् तद् राष्ट्रं पुरुषोत्तम भयाद् अग्नेर् महाराज तदा प्रभृति सर्वदा
varjayanti ca rājānas tad rāṣṭraṃ puruṣottama bhayād agner mahārāja tadā prabhṛti sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहदेवस् तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयार्दितम् परीतम् अग्निना राजन्न् आकम्पत यथा गिरिः
sahadevas tu dharmātmā sainyaṃ dṛṣṭvā bhayārditam parītam agninā rājann ākampata yathā giriḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपस्पृश्य शुचिर् भूत्वा सो ऽब्रवीत् पावकं ततः त्वदर्थो ऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मन् नमो ऽस्तु ते
upaspṛśya śucir bhūtvā so 'bravīt pāvakaṃ tataḥ tvadartho 'yaṃ samārambhaḥ kṛṣṇavartman namo 'stu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखं त्वम् असि देवानां यज्ञस् त्वम् असि पावक पावनात् पावकश् चासि वहनाद् धव्यवाहनः
mukhaṃ tvam asi devānāṃ yajñas tvam asi pāvaka pāvanāt pāvakaś cāsi vahanād dhavyavāhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदास् त्वदर्थं जाताश् च जातवेदास् ततो ह्य् असि यज्ञविघ्नम् इमं कर्तुं नार्हस् त्वं हव्यवाहन
vedās tvadarthaṃ jātāś ca jātavedās tato hy asi yajñavighnam imaṃ kartuṃ nārhas tvaṃ havyavāhana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्त्वा तु माद्रेयः कुशैर् आस्तीर्य मेदिनीम् विधिवत् पुरुषव्याघ्रः पावकं प्रत्युपाविशत्
evam uktvā tu mādreyaḥ kuśair āstīrya medinīm vidhivat puruṣavyāghraḥ pāvakaṃ pratyupāviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमुखे सर्वसैन्यस्य भीतोद्विग्नस्य भारत न चैनम् अत्यगाद् वह्निर् वेलाम् इव महोदधिः
pramukhe sarvasainyasya bhītodvignasya bhārata na cainam atyagād vahnir velām iva mahodadhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अभ्येत्य शनैर् वह्निर् उवाच कुरुनन्दनम् सहदेवं नृणां देवं सान्त्वपूर्वम् इदं वचः
tam abhyetya śanair vahnir uvāca kurunandanam sahadevaṃ nṛṇāṃ devaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कौरव्य जिज्ञासेयं कृता मया वेद्मि सर्वम् अभिप्रायं तव धर्मसुतस्य च
uttiṣṭhottiṣṭha kauravya jijñāseyaṃ kṛtā mayā vedmi sarvam abhiprāyaṃ tava dharmasutasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मया तु रक्षितव्येयं पुरी भरतसत्तम यावद् राज्ञो ऽस्य नीलस्य कुलवंशधरा इति ईप्सितं तु करिष्यामि मनसस् तव पाण्डव
mayā tu rakṣitavyeyaṃ purī bharatasattama yāvad rājño 'sya nīlasya kulavaṃśadharā iti īpsitaṃ tu kariṣyāmi manasas tava pāṇḍava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत उत्थाय हृष्टात्मा प्राञ्जलिः शिरसानतः पूजयाम् आस माद्रेयः पावकं पुरुषर्षभः
tata utthāya hṛṣṭātmā prāñjaliḥ śirasānataḥ pūjayām āsa mādreyaḥ pāvakaṃ puruṣarṣabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पावके विनिवृत्ते तु नीलो राजाभ्ययात् तदा सत्कारेण नरव्याघ्रं सहदेवं युधां पतिम्
pāvake vinivṛtte tu nīlo rājābhyayāt tadā satkāreṇa naravyāghraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिगृह्य च तां पूजां करे च विनिवेश्य तम् माद्रीसुतस् ततः प्रायाद् विजयी दक्षिणां दिशम्
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ kare ca viniveśya tam mādrīsutas tataḥ prāyād vijayī dakṣiṇāṃ diśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रैपुरं स वशे कृत्वा राजानम् अमितौजसम् निजग्राह महाबाहुस् तरसा पोतनेश्वरम्
traipuraṃ sa vaśe kṛtvā rājānam amitaujasam nijagrāha mahābāhus tarasā potaneśvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आहृतिं कौशिकाचार्यं यत्नेन महता ततः वशे चक्रे महाबाहुः सुराष्ट्राधिपतिं तथा
āhṛtiṃ kauśikācāryaṃ yatnena mahatā tataḥ vaśe cakre mahābāhuḥ surāṣṭrādhipatiṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुराष्ट्रविषयस्थश् च प्रेषयाम् आस रुक्मिणे राज्ञे भोजकटस्थाय महामात्राय धीमते
surāṣṭraviṣayasthaś ca preṣayām āsa rukmiṇe rājñe bhojakaṭasthāya mahāmātrāya dhīmate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मकाय स धर्मात्मा साक्षाद् इन्द्रसखाय वै स चास्य ससुतो राजन् प्रतिजग्राह शासनम्
bhīṣmakāya sa dharmātmā sākṣād indrasakhāya vai sa cāsya sasuto rājan pratijagrāha śāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रीतिपूर्वं महाबाहुर् वासुदेवम् अवेक्ष्य च ततः स रत्नान्य् आदाय पुनः प्रायाद् युधां पतिः
prītipūrvaṃ mahābāhur vāsudevam avekṣya ca tataḥ sa ratnāny ādāya punaḥ prāyād yudhāṃ patiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शूर्पारकं चैव गणं चोपकृताह्वयम् वशे चक्रे महातेजा दण्डकांश् च महाबलः
tataḥ śūrpārakaṃ caiva gaṇaṃ copakṛtāhvayam vaśe cakre mahātejā daṇḍakāṃś ca mahābalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सागरद्वीपवासांश् च नृपतीन् म्लेच्छयोनिजान् निषादान् पुरुषादांश् च कर्णप्रावरणान् अपि
sāgaradvīpavāsāṃś ca nṛpatīn mlecchayonijān niṣādān puruṣādāṃś ca karṇaprāvaraṇān api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये च कालमुखा नाम नरा राक्षसयोनयः कृत्स्नं कोल्लगिरिं चैव मुरचीपत्तनं तथा
ye ca kālamukhā nāma narā rākṣasayonayaḥ kṛtsnaṃ kollagiriṃ caiva muracīpattanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वीपं ताम्राह्वयं चैव पर्वतं रामकं तथा तिमिंगिलं च नृपतिं वशे चक्रे महामतिः
dvīpaṃ tāmrāhvayaṃ caiva parvataṃ rāmakaṃ tathā timiṃgilaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahāmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकपादांश् च पुरुषान् केवलान् वनवासिनः नगरीं संजयन्तीं च पिच्छण्डं करहाटकम् दूतैर् एव वशे चक्रे करं चैनान् अदापयत्
ekapādāṃś ca puruṣān kevalān vanavāsinaḥ nagarīṃ saṃjayantīṃ ca picchaṇḍaṃ karahāṭakam dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाण्ड्यांश् च द्रविडांश् चैव सहितांश् चोड्रकेरलैः अन्ध्रांस् तलवनांश् चैव कलिङ्गान् ओष्ट्रकर्णिकान्
pāṇḍyāṃś ca draviḍāṃś caiva sahitāṃś coḍrakeralaiḥ andhrāṃs talavanāṃś caiva kaliṅgān oṣṭrakarṇikān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ताखीं चैव रोमां च यवनानां पुरं तथा दूतैर् एव वशे चक्रे करं चैनान् अदापयत्
antākhīṃ caiva romāṃ ca yavanānāṃ puraṃ tathā dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरुकच्छं गतो धीमान् दूतान् माद्रवतीसुतः प्रेषयाम् आस राजेन्द्र पौलस्त्याय महात्मने विभीषणाय धर्मात्मा प्रीतिपूर्वम् अरिंदमः
bharukacchaṃ gato dhīmān dūtān mādravatīsutaḥ preṣayām āsa rājendra paulastyāya mahātmane vibhīṣaṇāya dharmātmā prītipūrvam ariṃdamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चास्य प्रतिजग्राह शासनं प्रीतिपूर्वकम् तच् च कालकृतं धीमान् अन्वमन्यत स प्रभुः
sa cāsya pratijagrāha śāsanaṃ prītipūrvakam tac ca kālakṛtaṃ dhīmān anvamanyata sa prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः संप्रेषयाम् आस रत्नानि विविधानि च चन्दनागुरुमुख्यानि दिव्यान्य् आभरणानि च
tataḥ saṃpreṣayām āsa ratnāni vividhāni ca candanāgurumukhyāni divyāny ābharaṇāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासांसि च महार्हाणि मणींश् चैव महाधनान् न्यवर्तत ततो धीमान् सहदेवः प्रतापवान्
vāsāṃsi ca mahārhāṇi maṇīṃś caiva mahādhanān nyavartata tato dhīmān sahadevaḥ pratāpavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं निर्जित्य तरसा सान्त्वेन विजयेन च करदान् पार्थिवान् कृत्वा प्रत्यागच्छद् अरिंदमः
evaṃ nirjitya tarasā sāntvena vijayena ca karadān pārthivān kṛtvā pratyāgacchad ariṃdamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मराजाय तत् सर्वं निवेद्य भरतर्षभ कृतकर्मा सुखं राजन्न् उवास जनमेजय
dharmarājāya tat sarvaṃ nivedya bharatarṣabha kṛtakarmā sukhaṃ rājann uvāsa janamejaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.