Library·Mahābhārata (critical edition)·2·2.30
वैशंपायन उवाच रक्षणाद् धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात् शत्रूणां क्षपणाच् चैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः
vaiśaṃpāyana uvāca rakṣaṇād dharmarājasya satyasya paripālanāt śatrūṇāṃ kṣapaṇāc caiva svakarmaniratāḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलीनां सम्यग् आदानाद् धर्मतश् चानुशासनात् निकामवर्षी पर्जन्यः स्फीतो जनपदो ऽभवत्
balīnāṃ samyag ādānād dharmataś cānuśāsanāt nikāmavarṣī parjanyaḥ sphīto janapado 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गोरक्षं कर्षणं वणिक् विशेषात् सर्वम् एवैतत् संजज्ञे राजकर्मणः
sarvārambhāḥ supravṛttā gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik viśeṣāt sarvam evaitat saṃjajñe rājakarmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन् प्रति परस्परम् राजवल्लभतश् चैव नाश्रूयन्त मृषा गिरः
dasyubhyo vañcakebhyo vā rājan prati parasparam rājavallabhataś caiva nāśrūyanta mṛṣā giraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवर्षं चातिवर्षं च व्याधिपावकमूर्छनम् सर्वम् एतत् तदा नासीद् धर्मनित्ये युधिष्ठिरे
avarṣaṃ cātivarṣaṃ ca vyādhipāvakamūrchanam sarvam etat tadā nāsīd dharmanitye yudhiṣṭhire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियं कर्तुम् उपस्थातुं बलिकर्म स्वभावजम् अभिहर्तुं नृपा जग्मुर् नान्यैः कार्यैः पृथक् पृथक्
priyaṃ kartum upasthātuṃ balikarma svabhāvajam abhihartuṃ nṛpā jagmur nānyaiḥ kāryaiḥ pṛthak pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्म्यैर् धनागमैस् तस्य ववृधे निचयो महान् कर्तुं यस्य न शक्येत क्षयो वर्षशतैर् अपि
dharmyair dhanāgamais tasya vavṛdhe nicayo mahān kartuṃ yasya na śakyeta kṣayo varṣaśatair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वकोशस्य परीमाणं कोष्ठस्य च महीपतिः विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे
svakośasya parīmāṇaṃ koṣṭhasya ca mahīpatiḥ vijñāya rājā kaunteyo yajñāyaiva mano dadhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुहृदश् चैव तं सर्वे पृथक् च सह चाब्रुवन् यज्ञकालस् तव विभो क्रियताम् अत्र सांप्रतम्
suhṛdaś caiva taṃ sarve pṛthak ca saha cābruvan yajñakālas tava vibho kriyatām atra sāṃpratam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैवं ब्रुवताम् एव तेषाम् अभ्याययौ हरिः ऋषिः पुराणो वेदात्मा दृश्यश् चापि विजानताम्
athaivaṃ bruvatām eva teṣām abhyāyayau hariḥ ṛṣiḥ purāṇo vedātmā dṛśyaś cāpi vijānatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगतस् तस्थुषां श्रेष्ठः प्रभवश् चाप्ययश् च ह भूतभव्यभवन्नाथः केशवः केशिसूदनः
jagatas tasthuṣāṃ śreṣṭhaḥ prabhavaś cāpyayaś ca ha bhūtabhavyabhavannāthaḥ keśavaḥ keśisūdanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकारः सर्ववृष्णीनाम् आपत्स्व् अभयदो ऽरिहा बलाधिकारे निक्षिप्य संहत्यानकदुन्दुभिम्
prākāraḥ sarvavṛṣṇīnām āpatsv abhayado 'rihā balādhikāre nikṣipya saṃhatyānakadundubhim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्चावचम् उपादाय धर्मराजाय माधवः धनौघं पुरुषव्याघ्रो बलेन महता वृतः
uccāvacam upādāya dharmarājāya mādhavaḥ dhanaughaṃ puruṣavyāghro balena mahatā vṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं धनौघम् अपर्यन्तं रत्नसागरम् अक्षयम् नादयन् रथघोषेण प्रविवेश पुरोत्तमम्
taṃ dhanaugham aparyantaṃ ratnasāgaram akṣayam nādayan rathaghoṣeṇa praviveśa purottamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असूर्यम् इव सूर्येण निवातम् इव वायुना कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम्
asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā kṛṣṇena samupetena jahṛṣe bhārataṃ puram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं मुदाभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि संपृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः
taṃ mudābhisamāgamya satkṛtya ca yathāvidhi saṃpṛṣṭvā kuśalaṃ caiva sukhāsīnaṃ yudhiṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धौम्यद्वैपायनमुखैर् ऋत्विग्भिः पुरुषर्षभः भीमार्जुनयमैश् चापि सहितः कृष्णम् अब्रवीत्
dhaumyadvaipāyanamukhair ṛtvigbhiḥ puruṣarṣabhaḥ bhīmārjunayamaiś cāpi sahitaḥ kṛṣṇam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते धनं च बहु वार्ष्णेय त्वत्प्रसादाद् उपार्जितम्
tvatkṛte pṛthivī sarvā madvaśe kṛṣṇa vartate dhanaṃ ca bahu vārṣṇeya tvatprasādād upārjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽहम् इच्छामि तत् सर्वं विधिवद् देवकीसुत उपयोक्तुं द्विजाग्र्येषु हव्यवाहे च माधव
so 'ham icchāmi tat sarvaṃ vidhivad devakīsuta upayoktuṃ dvijāgryeṣu havyavāhe ca mādhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अहं यष्टुम् इच्छामि दाशार्ह सहितस् त्वया अनुजैश् च महाबाहो तन् मानुज्ञातुम् अर्हसि
tad ahaṃ yaṣṭum icchāmi dāśārha sahitas tvayā anujaiś ca mahābāho tan mānujñātum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स दीक्षापय गोविन्द त्वम् आत्मानं महाभुज त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्य् अहम्
sa dīkṣāpaya govinda tvam ātmānaṃ mahābhuja tvayīṣṭavati dāśārha vipāpmā bhavitā hy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मां वाप्य् अभ्यनुजानीहि सहैभिर् अनुजैर् विभो अनुज्ञातस् त्वया कृष्ण प्राप्नुयां क्रतुम् उत्तमम्
māṃ vāpy abhyanujānīhi sahaibhir anujair vibho anujñātas tvayā kṛṣṇa prāpnuyāṃ kratum uttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं कृष्णः प्रत्युवाचेदं बहूक्त्वा गुणविस्तरम् त्वम् एव राजशार्दूल सम्राड् अर्हो महाक्रतुम् संप्राप्नुहि त्वया प्राप्ते कृतकृत्यास् ततो वयम्
taṃ kṛṣṇaḥ pratyuvācedaṃ bahūktvā guṇavistaram tvam eva rājaśārdūla samrāḍ arho mahākratum saṃprāpnuhi tvayā prāpte kṛtakṛtyās tato vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजस्वाभीप्सितं यज्ञं मयि श्रेयस्य् अवस्थिते नियुङ्क्ष्व चापि मां कृत्ये सर्वं कर्तास्मि ते वचः
yajasvābhīpsitaṃ yajñaṃ mayi śreyasy avasthite niyuṅkṣva cāpi māṃ kṛtye sarvaṃ kartāsmi te vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच सफलः कृष्ण संकल्पः सिद्धिश् च नियता मम यस्य मे त्वं हृषीकेश यथेप्सितम् उपस्थितः
yudhiṣṭhira uvāca saphalaḥ kṛṣṇa saṃkalpaḥ siddhiś ca niyatā mama yasya me tvaṃ hṛṣīkeśa yathepsitam upasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच अनुज्ञातस् तु कृष्णेन पाण्डवो भ्रातृभिः सह ईहितुं राजसूयाय साधनान्य् उपचक्रमे
vaiśaṃpāyana uvāca anujñātas tu kṛṣṇena pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha īhituṃ rājasūyāya sādhanāny upacakrame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत आज्ञापयाम् आस पाण्डवो ऽरिनिबर्हणः सहदेवं युधां श्रेष्ठं मन्त्रिणश् चैव सर्वशः
tata ājñāpayām āsa pāṇḍavo 'rinibarhaṇaḥ sahadevaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ mantriṇaś caiva sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन् क्रतौ यथोक्तानि यज्ञाङ्गानि द्विजातिभिः तथोपकरणं सर्वं मङ्गलानि च सर्वशः
asmin kratau yathoktāni yajñāṅgāni dvijātibhiḥ tathopakaraṇaṃ sarvaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधियज्ञांश् च संभारान् धौम्योक्तान् क्षिप्रम् एव हि समानयन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम्
adhiyajñāṃś ca saṃbhārān dhaumyoktān kṣipram eva hi samānayantu puruṣā yathāyogaṃ yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रसेनो विशोकश् च पूरुश् चार्जुनसारथिः अन्नाद्याहरणे युक्ताः सन्तु मत्प्रियकाम्यया
indraseno viśokaś ca pūruś cārjunasārathiḥ annādyāharaṇe yuktāḥ santu matpriyakāmyayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वकामाश् च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः मनोहराः प्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम
sarvakāmāś ca kāryantāṃ rasagandhasamanvitāḥ manoharāḥ prītikarā dvijānāṃ kurusattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् वाक्यसमकालं तु कृतं सर्वम् अवेदयत् सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजे महात्मनि
tad vākyasamakālaṃ tu kṛtaṃ sarvam avedayat sahadevo yudhāṃ śreṣṭho dharmarāje mahātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो द्वैपायनो राजन्न् ऋत्विजः समुपानयत् वेदान् इव महाभागान् साक्षान् मूर्तिमतो द्विजान्
tato dvaipāyano rājann ṛtvijaḥ samupānayat vedān iva mahābhāgān sākṣān mūrtimato dvijān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं ब्रह्मत्वम् अकरोत् तस्य सत्यवतीसुतः धनंजयानाम् ऋषभः सुसामा सामगो ऽभवत्
svayaṃ brahmatvam akarot tasya satyavatīsutaḥ dhanaṃjayānām ṛṣabhaḥ susāmā sāmago 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याज्ञवल्क्यो बभूवाथ ब्रह्मिष्ठो ऽध्वर्युसत्तमः पैलो होता वसोः पुत्रो धौम्येन सहितो ऽभवत्
yājñavalkyo babhūvātha brahmiṣṭho 'dhvaryusattamaḥ pailo hotā vasoḥ putro dhaumyena sahito 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेषां शिष्यवर्गाश् च पुत्राश् च भरतर्षभ बभूवुर् होत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः
eteṣāṃ śiṣyavargāś ca putrāś ca bharatarṣabha babhūvur hotragāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते वाचयित्वा पुण्याहम् ईहयित्वा च तं विधिम् शास्त्रोक्तं योजयाम् आसुस् तद् देवयजनं महत्
te vācayitvā puṇyāham īhayitvā ca taṃ vidhim śāstroktaṃ yojayām āsus tad devayajanaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र चक्रुर् अनुज्ञाताः शरणान्य् उत शिल्पिनः रत्नवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम्
tatra cakrur anujñātāḥ śaraṇāny uta śilpinaḥ ratnavanti viśālāni veśmānīva divaukasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत आज्ञापयाम् आस स राजा राजसत्तमः सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं कुरुसत्तमः
tata ājñāpayām āsa sa rājā rājasattamaḥ sahadevaṃ tadā sadyo mantriṇaṃ kurusattamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमन्त्रणार्थं दूतांस् त्वं प्रेषयस्वाशुगान् द्रुतम् उपश्रुत्य वचो राज्ञः स दूतान् प्राहिणोत् तदा
āmantraṇārthaṃ dūtāṃs tvaṃ preṣayasvāśugān drutam upaśrutya vaco rājñaḥ sa dūtān prāhiṇot tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान् भूमिपान् अपि विशश् च मान्याञ् शूद्रांश् च सर्वान् आनयतेति च
āmantrayadhvaṃ rāṣṭreṣu brāhmaṇān bhūmipān api viśaś ca mānyāñ śūdrāṃś ca sarvān ānayateti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते सर्वान् पृथिवीपालान् पाण्डवेयस्य शासनात् आमन्त्रयां बभूवुश् च प्रेषयाम् आस चापरान्
te sarvān pṛthivīpālān pāṇḍaveyasya śāsanāt āmantrayāṃ babhūvuś ca preṣayām āsa cāparān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् दीक्षयां चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत
tatas te tu yathākālaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram dīkṣayāṃ cakrire viprā rājasūyāya bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रैः सहस्रशः
dīkṣitaḥ sa tu dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ jagāma yajñāyatanaṃ vṛto vipraiḥ sahasraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रातृभिर् ज्ञातिभिश् चैव सुहृद्भिः सचिवैस् तथा क्षत्रियैश् च मनुष्येन्द्र नानादेशसमागतैः अमात्यैश् च नृपश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवान् इव
bhrātṛbhir jñātibhiś caiva suhṛdbhiḥ sacivais tathā kṣatriyaiś ca manuṣyendra nānādeśasamāgataiḥ amātyaiś ca nṛpaśreṣṭho dharmo vigrahavān iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आजग्मुर् ब्राह्मणास् तत्र विषयेभ्यस् ततस् ततः सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः
ājagmur brāhmaṇās tatra viṣayebhyas tatas tataḥ sarvavidyāsu niṣṇātā vedavedāṅgapāragāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् आवसथांश् चक्रुर् धर्मराजस्य शासनात् बह्वन्नाञ् शयनैर् युक्तान् सगणानां पृथक् पृथक् सर्वर्तुगुणसंपन्नाञ् शिल्पिनो ऽथ सहस्रशः
teṣām āvasathāṃś cakrur dharmarājasya śāsanāt bahvannāñ śayanair yuktān sagaṇānāṃ pṛthak pṛthak sarvartuguṇasaṃpannāñ śilpino 'tha sahasraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु ते न्यवसन् राजन् ब्राह्मणा भृशसत्कृताः कथयन्तः कथा बह्वीः पश्यन्तो नटनर्तकान्
teṣu te nyavasan rājan brāhmaṇā bhṛśasatkṛtāḥ kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुञ्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वनः अनिशं श्रूयते स्मात्र मुदितानां महात्मनाम्
bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ vadatāṃ ca mahāsvanaḥ aniśaṃ śrūyate smātra muditānāṃ mahātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीयतां दीयताम् एषां भुज्यतां भुज्यताम् इति एवंप्रकाराः संजल्पाः श्रूयन्ते स्मात्र नित्यशः
dīyatāṃ dīyatām eṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatām iti evaṃprakārāḥ saṃjalpāḥ śrūyante smātra nityaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत रुक्मस्य योषितां चैव धर्मराजः पृथग् ददौ
gavāṃ śatasahasrāṇi śayanānāṃ ca bhārata rukmasya yoṣitāṃ caiva dharmarājaḥ pṛthag dadau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रावर्ततैवं यज्ञः स पाण्डवस्य महात्मनः पृथिव्याम् एकवीरस्य शक्रस्येव त्रिविष्टपे
prāvartataivaṃ yajñaḥ sa pāṇḍavasya mahātmanaḥ pṛthivyām ekavīrasya śakrasyeva triviṣṭape
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रेषयाम् आस पाण्डवम् नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय भरतर्षभ
tato yudhiṣṭhiro rājā preṣayām āsa pāṇḍavam nakulaṃ hāstinapuraṃ bhīṣmāya bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च भ्रातॄणां चैव सर्वेषां ये ऽनुरक्ता युधिष्ठिरे
droṇāya dhṛtarāṣṭrāya vidurāya kṛpāya ca bhrātṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye 'nuraktā yudhiṣṭhire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.