Library·Mahābhārata (critical edition)·2·2.38
शिशुपाल उवाच विभीषिकाभिर् बह्वीभिर् भीषयन् सर्वपार्थिवान् न व्यपत्रपसे कस्माद् वृद्धः सन् कुलपांसनः
śiśupāla uvāca vibhīṣikābhir bahvībhir bhīṣayan sarvapārthivān na vyapatrapase kasmād vṛddhaḥ san kulapāṃsanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तम् एतत् तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया वक्तुं धर्माद् अपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः
yuktam etat tṛtīyāyāṃ prakṛtau vartatā tvayā vaktuṃ dharmād apetārthaṃ tvaṃ hi sarvakurūttamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नावि नौर् इव संबद्धा यथान्धो वान्धम् अन्वियात् तथाभूता हि कौरव्या भीष्म येषां त्वम् अग्रणीः
nāvi naur iva saṃbaddhā yathāndho vāndham anviyāt tathābhūtā hi kauravyā bhīṣma yeṣāṃ tvam agraṇīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्य् अस्य विशेषतः त्वया कीर्तयतास्माकं भूयः प्रच्यावितं मनः
pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇy asya viśeṣataḥ tvayā kīrtayatāsmākaṃ bhūyaḥ pracyāvitaṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवलिप्तस्य मूर्खस्य केशवं स्तोतुम् इच्छतः कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते
avaliptasya mūrkhasya keśavaṃ stotum icchataḥ kathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर् नरैः तम् इमं ज्ञानवृद्धः सन् गोपं संस्तोतुम् इच्छसि
yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarair naraiḥ tam imaṃ jñānavṛddhaḥ san gopaṃ saṃstotum icchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् अनेन हता बाल्ये शकुनिश् चित्रम् अत्र किम् तौ वाश्ववृषभौ भीष्म यौ न युद्धविशारदौ
yady anena hatā bālye śakuniś citram atra kim tau vāśvavṛṣabhau bhīṣma yau na yuddhaviśāradau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतनारहितं काष्ठं यद्य् अनेन निपातितम् पादेन शकटं भीष्म तत्र किं कृतम् अद्भुतम्
cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yady anena nipātitam pādena śakaṭaṃ bhīṣma tatra kiṃ kṛtam adbhutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्य् अनेन धृतो ऽचलः तदा गोवर्धनो भीष्म न तच् चित्रं मतं मम
valmīkamātraḥ saptāhaṃ yady anena dhṛto 'calaḥ tadā govardhano bhīṣma na tac citraṃ mataṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुक्तम् एतेन बह्व् अन्नं क्रीडता नगमूर्धनि इति ते भीष्म शृण्वानाः परं विस्मयम् आगताः
bhuktam etena bahv annaṃ krīḍatā nagamūrdhani iti te bhīṣma śṛṇvānāḥ paraṃ vismayam āgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तम् अन्नं बलीयसः स चानेन हतः कंस इत्य् एतन् न महाद्भुतम्
yasya cānena dharmajña bhuktam annaṃ balīyasaḥ sa cānena hataḥ kaṃsa ity etan na mahādbhutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ते श्रुतम् इदं भीष्म नूनं कथयतां सताम् यद् वक्ष्ये त्वाम् अधर्मज्ञ वाक्यं कुरुकुलाधम
na te śrutam idaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satām yad vakṣye tvām adharmajña vākyaṃ kurukulādhama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद् ब्राह्मणेषु च यस्य चान्नानि भुञ्जीत यश् च स्याच् छरणागतः
strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayed brāhmaṇeṣu ca yasya cānnāni bhuñjīta yaś ca syāc charaṇāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति सन्तो ऽनुशासन्ति सज्जना धर्मिणः सदा भीष्म लोके हि तत् सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते
iti santo 'nuśāsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā bhīṣma loke hi tat sarvaṃ vitathaṃ tvayi dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम अजानत इवाख्यासि संस्तुवन् कुरुसत्तम गोघ्नः स्त्रीघ्नश् च सन् भीष्म कथं संस्तवम् अर्हति
jñānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mama ajānata ivākhyāsi saṃstuvan kurusattama goghnaḥ strīghnaś ca san bhīṣma kathaṃ saṃstavam arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः संभावयति यद्य् एवं त्वद्वाक्याच् च जनार्दनः एवम् एतत् सर्वम् इति सर्वं तद् वितथं ध्रुवम्
asau matimatāṃ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥ saṃbhāvayati yady evaṃ tvadvākyāc ca janārdanaḥ evam etat sarvam iti sarvaṃ tad vitathaṃ dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न गाथा गाथिनं शास्ति बहु चेद् अपि गायति प्रकृतिं यान्ति भूतानि भूलिङ्गशकुनिर् यथा
na gāthā gāthinaṃ śāsti bahu ced api gāyati prakṛtiṃ yānti bhūtāni bhūliṅgaśakunir yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नूनं प्रकृतिर् एषा ते जघन्या नात्र संशयः अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानाम् अपीष्यते
nūnaṃ prakṛtir eṣā te jaghanyā nātra saṃśayaḥ ataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānām apīṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येषाम् अर्च्यतमः कृष्णस् त्वं च येषां प्रदर्शकः धर्मवाक् त्वम् अधर्मज्ञः सतां मार्गाद् अवप्लुतः
yeṣām arcyatamaḥ kṛṣṇas tvaṃ ca yeṣāṃ pradarśakaḥ dharmavāk tvam adharmajñaḥ satāṃ mārgād avaplutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को हि धर्मिणम् आत्मानं जानञ् ज्ञानवतां वरः कुर्याद् यथा त्वया भीष्म कृतं धर्मम् अवेक्षता
ko hi dharmiṇam ātmānaṃ jānañ jñānavatāṃ varaḥ kuryād yathā tvayā bhīṣma kṛtaṃ dharmam avekṣatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यकामा हि धर्मज्ञ कन्यका प्राज्ञमानिना अम्बा नामेति भद्रं ते कथं सापहृता त्वया
anyakāmā hi dharmajña kanyakā prājñamāninā ambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sāpahṛtā tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यां त्वयापहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान् नृपः भ्राता विचित्रवीर्यस् ते सतां वृत्तम् अनुष्ठितः
yāṃ tvayāpahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavān nṛpaḥ bhrātā vicitravīryas te satāṃ vṛttam anuṣṭhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दारयोर् यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः तव जातान्य् अपत्यानि सज्जनाचरिते पथि
dārayor yasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥ tava jātāny apatyāni sajjanācarite pathi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि धर्मो ऽस्ति ते भीष्म ब्रह्मचर्यम् इदं वृथा यद् धारयसि मोहाद् वा क्लीबत्वाद् वा न संशयः
na hi dharmo 'sti te bhīṣma brahmacaryam idaṃ vṛthā yad dhārayasi mohād vā klībatvād vā na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न त्व् अहं तव धर्मज्ञ पश्याम्य् उपचयं क्व चित् न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्मम् अब्रुवन्
na tv ahaṃ tava dharmajña paśyāmy upacayaṃ kva cit na hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmam abruvan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टं दत्तम् अधीतं च यज्ञाश् च बहुदक्षिणाः सर्वम् एतद् अपत्यस्य कलां नार्हति षोडशीम्
iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca yajñāś ca bahudakṣiṇāḥ sarvam etad apatyasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रतोपवासैर् बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत् सर्वं तद् अनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात्
vratopavāsair bahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yat sarvaṃ tad anapatyasya moghaṃ bhavati niścayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽनपत्यश् च वृद्धश् च मिथ्याधर्मानुशासनात् हंसवत् त्वम् अपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम्
so 'napatyaś ca vṛddhaś ca mithyādharmānuśāsanāt haṃsavat tvam apīdānīṃ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं हि कथयन्त्य् अन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा भीष्म यत् तद् अहं सम्यग् वक्ष्यामि तव शृण्वतः
evaṃ hi kathayanty anye narā jñānavidaḥ purā bhīṣma yat tad ahaṃ samyag vakṣyāmi tava śṛṇvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृद्धः किल समुद्रान्ते कश् चिद् धंसो ऽभवत् पुरा धर्मवाग् अन्यथावृत्तः पक्षिणः सो ऽनुशास्ति ह
vṛddhaḥ kila samudrānte kaś cid dhaṃso 'bhavat purā dharmavāg anyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ so 'nuśāsti ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मं चरत माधर्मम् इति तस्य वचः किल पक्षिणः शुश्रुवुर् भीष्म सततं धर्मवादिनः
dharmaṃ carata mādharmam iti tasya vacaḥ kila pakṣiṇaḥ śuśruvur bhīṣma satataṃ dharmavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य भक्ष्यम् आजह्रुः समुद्रजलचारिणः अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थम् इति शुश्रुम
athāsya bhakṣyam ājahruḥ samudrajalacāriṇaḥ aṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārtham iti śuśruma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य चैव समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः समुद्राम्भस्य् अमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः
tasya caiva samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥ samudrāmbhasy amodanta caranto bhīṣma pakṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् अण्डानि सर्वेषां भक्षयाम् आस पापकृत् स हंसः संप्रमत्तानाम् अप्रमत्तः स्वकर्मणि
teṣām aṇḍāni sarveṣāṃ bhakṣayām āsa pāpakṛt sa haṃsaḥ saṃpramattānām apramattaḥ svakarmaṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रक्षीयमाणेषु तेष्व् अण्डेष्व् अण्डजो ऽपरः अशङ्कत महाप्राज्ञस् तं कदा चिद् ददर्श ह
tataḥ prakṣīyamāṇeṣu teṣv aṇḍeṣv aṇḍajo 'paraḥ aśaṅkata mahāprājñas taṃ kadā cid dadarśa ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स कथयाम् आस दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम् तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम्
tataḥ sa kathayām āsa dṛṣṭvā haṃsasya kilbiṣam teṣāṃ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस् ते समागताः निजघ्नुस् तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह
tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā pakṣiṇas te samāgatāḥ nijaghnus taṃ tadā haṃsaṃ mithyāvṛttaṃ kurūdvaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते त्वां हंससधर्माणम् अपीमे वसुधाधिपाः निहन्युर् भीष्म संक्रुद्धाः पक्षिणस् तम् इवाण्डजम्
te tvāṃ haṃsasadharmāṇam apīme vasudhādhipāḥ nihanyur bhīṣma saṃkruddhāḥ pakṣiṇas tam ivāṇḍajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गाथाम् अप्य् अत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः भीष्म यां तां च ते सम्यक् कथयिष्यामि भारत
gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ bhīṣma yāṃ tāṃ ca te samyak kathayiṣyāmi bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तरात्मनि विनिहिते; रौषि पत्ररथ वितथम् अण्डभक्षणम् अशुचि ते; कर्म वाचम् अतिशयते
antarātmani vinihite; rauṣi patraratha vitatham aṇḍabhakṣaṇam aśuci te; karma vācam atiśayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.