Library·Mahābhārata (critical edition)·2·2.45
वैशंपायन उवाच अनुभूय तु राज्ञस् तं राजसूयं महाक्रतुम् युधिष्ठिरस्य नृपतेर् गान्धारीपुत्रसंयुतः
vaiśaṃpāyana uvāca anubhūya tu rājñas taṃ rājasūyaṃ mahākratum yudhiṣṭhirasya nṛpater gāndhārīputrasaṃyutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियकृन् मतम् आज्ञाय पूर्वं दुर्योधनस्य तत् प्रज्ञाचक्षुषम् आसीनं शकुनिः सौबलस् तदा
priyakṛn matam ājñāya pūrvaṃ duryodhanasya tat prajñācakṣuṣam āsīnaṃ śakuniḥ saubalas tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधनवचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम् उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर् वाक्यम् अब्रवीत्
duryodhanavacaḥ śrutvā dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam upagamya mahāprājñaṃ śakunir vākyam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशः दीनश् चिन्तापरश् चैव तद् विद्धि भरतर्षभ
duryodhano mahārāja vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ dīnaś cintāparaś caiva tad viddhi bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वै परीक्षसे सम्यग् असह्यं शत्रुसंभवम् ज्येष्ठपुत्रस्य शोकं त्वं किमर्थं नावबुध्यसे
na vai parīkṣase samyag asahyaṃ śatrusaṃbhavam jyeṣṭhaputrasya śokaṃ tvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच दुर्योधन कुतोमूलं भृशम् आर्तो ऽसि पुत्रक श्रोतव्यश् चेन् मया सो ऽर्थो ब्रूहि मे कुरुनन्दन
dhṛtarāṣṭra uvāca duryodhana kutomūlaṃ bhṛśam ārto 'si putraka śrotavyaś cen mayā so 'rtho brūhi me kurunandana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्णं हरिणं कृशम् चिन्तयंश् च न पश्यामि शोकस्य तव संभवम्
ayaṃ tvāṃ śakuniḥ prāha vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam cintayaṃś ca na paśyāmi śokasya tava saṃbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐश्वर्यं हि महत् पुत्र त्वयि सर्वं समर्पितम् भ्रातरः सुहृदश् चैव नाचरन्ति तवाप्रियम्
aiśvaryaṃ hi mahat putra tvayi sarvaṃ samarpitam bhrātaraḥ suhṛdaś caiva nācaranti tavāpriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आच्छादयसि प्रावारान् अश्नासि पिशितौदनम् आजानेया वहन्ति त्वां केनासि हरिणः कृशः
ācchādayasi prāvārān aśnāsi piśitaudanam ājāneyā vahanti tvāṃ kenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शयनानि महार्हाणि योषितश् च मनोरमाः गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश् च यथासुखम्
śayanāni mahārhāṇi yoṣitaś ca manoramāḥ guṇavanti ca veśmāni vihārāś ca yathāsukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवानाम् इव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयः स दीन इव दुर्धर्षः कस्माच् छोचसि पुत्रक
devānām iva te sarvaṃ vāci baddhaṃ na saṃśayaḥ sa dīna iva durdharṣaḥ kasmāc chocasi putraka
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधन उवाच अश्नाम्य् आच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस् तथा अमर्षं धारये चोग्रं तितिक्षन् कालपर्ययम्
duryodhana uvāca aśnāmy ācchādaye cāhaṃ yathā kupuruṣas tathā amarṣaṃ dhāraye cograṃ titikṣan kālaparyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमर्षणः स्वाः प्रकृतीर् अभिभूय परे स्थिताः क्लेशान् मुमुक्षुः परजान् स वै पुरुष उच्यते
amarṣaṇaḥ svāḥ prakṛtīr abhibhūya pare sthitāḥ kleśān mumukṣuḥ parajān sa vai puruṣa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतोषो वै श्रियं हन्ति अभिमानश् च भारत अनुक्रोशभये चोभे यैर् वृतो नाश्नुते महत्
saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti abhimānaś ca bhārata anukrośabhaye cobhe yair vṛto nāśnute mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न माम् अवति तद् भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे ज्वलन्तीम् इव कौन्तेये विवर्णकरणीं मम
na mām avati tad bhuktaṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire jvalantīm iva kaunteye vivarṇakaraṇīṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सपत्नान् ऋध्यतो ऽऽत्मानं हीयमानं निशाम्य च अदृश्याम् अपि कौन्तेये स्थितां पश्यन्न् इवोद्यताम् तस्माद् अहं विवर्णश् च दीनश् च हरिणः कृशः
sapatnān ṛdhyato ''tmānaṃ hīyamānaṃ niśāmya ca adṛśyām api kaunteye sthitāṃ paśyann ivodyatām tasmād ahaṃ vivarṇaś ca dīnaś ca hariṇaḥ kṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः त्रिंशद्दासीक एकैको यान् बिभर्ति युधिष्ठिरः
aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशान्यानि सहस्राणि नित्यं तत्रान्नम् उत्तमम् भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर् युधिष्ठिरनिवेशने
daśānyāni sahasrāṇi nityaṃ tatrānnam uttamam bhuñjate rukmapātrībhir yudhiṣṭhiraniveśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च काम्बोजः प्राहिणोत् तस्मै परार्ध्यान् अपि कम्बलान्
kadalīmṛgamokāni kṛṣṇaśyāmāruṇāni ca kāmbojaḥ prāhiṇot tasmai parārdhyān api kambalān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथयोषिद्गवाश्वस्य शतशो ऽथ सहस्रशः त्रिंशतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्य् उत
rathayoṣidgavāśvasya śataśo 'tha sahasraśaḥ triṃśataṃ coṣṭravāmīnāṃ śatāni vicaranty uta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथग्विधानि रत्नानि पार्थिवाः पृथिवीपते आहरन् क्रतुमुख्ये ऽस्मिन् कुन्तीपुत्राय भूरिशः
pṛthagvidhāni ratnāni pārthivāḥ pṛthivīpate āharan kratumukhye 'smin kuntīputrāya bhūriśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न क्व चिद् धि मया दृष्टस् तादृशो नैव च श्रुतः यादृग् धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः
na kva cid dhi mayā dṛṣṭas tādṛśo naiva ca śrutaḥ yādṛg dhanāgamo yajñe pāṇḍuputrasya dhīmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोर् अहं नृप शर्म नैवाधिगच्छामि चिन्तयानो ऽनिशं विभो
aparyantaṃ dhanaughaṃ taṃ dṛṣṭvā śatror ahaṃ nṛpa śarma naivādhigacchāmi cintayāno 'niśaṃ vibho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणा वाटधानाश् च गोमन्तः शतसंघशः त्रैखर्वं बलिम् आदाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः
brāhmaṇā vāṭadhānāś ca gomantaḥ śatasaṃghaśaḥ traikharvaṃ balim ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कमण्डलून् उपादाय जातरूपमयाञ् शुभान् एवं बलिं समादाय प्रवेशं लेभिरे ततः
kamaṇḍalūn upādāya jātarūpamayāñ śubhān evaṃ baliṃ samādāya praveśaṃ lebhire tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् नैव मधु शक्राय धारयन्त्य् अमरस्त्रियः तद् अस्मै कांस्यम् आहार्षीद् वारुणं कलशोदधिः
yan naiva madhu śakrāya dhārayanty amarastriyaḥ tad asmai kāṃsyam āhārṣīd vāruṇaṃ kalaśodadhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम् दृष्ट्वा च मम तत् सर्वं ज्वररूपम् इवाभवत्
śaikyaṃ rukmasahasrasya bahuratnavibhūṣitam dṛṣṭvā ca mama tat sarvaṃ jvararūpam ivābhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहीत्वा तत् तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ
gṛhītvā tat tu gacchanti samudrau pūrvadakṣiṇau tathaiva paścimaṃ yānti gṛhītvā bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः इदं चाद्भुतम् अत्रासीत् तन् मे निगदतः शृणु
uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ idaṃ cādbhutam atrāsīt tan me nigadataḥ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां परिविष्यताम् स्थापिता तत्र संज्ञाभूच् छङ्खो ध्मायति नित्यशः
pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ pariviṣyatām sthāpitā tatra saṃjñābhūc chaṅkho dhmāyati nityaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहुर् मुहुः प्रणदतस् तस्य शङ्खस्य भारत उत्तमं शब्दम् अश्रौषं ततो रोमाणि मे ऽहृषन्
muhur muhuḥ praṇadatas tasya śaṅkhasya bhārata uttamaṃ śabdam aśrauṣaṃ tato romāṇi me 'hṛṣan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्थिवैर् बहुभिः कीर्णम् उपस्थानं दिदृक्षुभिः सर्वरत्नान्य् उपादाय पार्थिवा वै जनेश्वर
pārthivair bahubhiḥ kīrṇam upasthānaṃ didṛkṣubhiḥ sarvaratnāny upādāya pārthivā vai janeśvara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञे तस्य महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतः वैश्या इव महीपाला द्विजातिपरिवेषकाः
yajñe tasya mahārāja pāṇḍuputrasya dhīmataḥ vaiśyā iva mahīpālā dvijātipariveṣakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न सा श्रीर् देवराजस्य यमस्य वरुणस्य वा गुह्यकाधिपतेर् वापि या श्री राजन् युधिष्ठिरे
na sā śrīr devarājasya yamasya varuṇasya vā guhyakādhipater vāpi yā śrī rājan yudhiṣṭhire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य श्रियं परमिकाम् अहम् शान्तिं न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा
tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrasya śriyaṃ paramikām aham śāntiṃ na parigacchāmi dahyamānena cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शकुनिर् उवाच याम् एताम् उत्तमां लक्ष्मीं दृष्टवान् असि पाण्डवे तस्याः प्राप्ताव् उपायं मे शृणु सत्यपराक्रम
śakunir uvāca yām etām uttamāṃ lakṣmīṃ dṛṣṭavān asi pāṇḍave tasyāḥ prāptāv upāyaṃ me śṛṇu satyaparākrama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहम् अक्षेष्व् अभिज्ञातः पृथिव्याम् अपि भारत हृदयज्ञः पणज्ञश् च विशेषज्ञश् च देवने
aham akṣeṣv abhijñātaḥ pṛthivyām api bhārata hṛdayajñaḥ paṇajñaś ca viśeṣajñaś ca devane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यूतप्रियश् च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम् आहूतश् चैष्यति व्यक्तं दीव्यावेत्य् आह्वयस्व तम्
dyūtapriyaś ca kaunteyo na ca jānāti devitum āhūtaś caiṣyati vyaktaṃ dīvyāvety āhvayasva tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच एवम् उक्तः शकुनिना राजा दुर्योधनस् तदा धृतराष्ट्रम् इदं वाक्यम् अपदान्तरम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca evam uktaḥ śakuninā rājā duryodhanas tadā dhṛtarāṣṭram idaṃ vākyam apadāntaram abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् उत्सहते राजञ् श्रियम् आहर्तुम् अक्षवित् द्यूतेन पाण्डुपुत्रस्य तद् अनुज्ञातुम् अर्हसि
ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit dyūtena pāṇḍuputrasya tad anujñātum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच क्षत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः स्थितो यस्यास्मि शासने तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम्
dhṛtarāṣṭra uvāca kṣattā mantrī mahāprājñaḥ sthito yasyāsmi śāsane tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स हि धर्मं पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम् उभयोः पक्षयोर् युक्तं वक्ष्यत्य् अर्थविनिश्चयम्
sa hi dharmaṃ puraskṛtya dīrghadarśī paraṃ hitam ubhayoḥ pakṣayor yuktaṃ vakṣyaty arthaviniścayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधन उवाच निवर्तयिष्यति त्वासौ यदि क्षत्ता समेष्यति निवृत्ते त्वयि राजेन्द्र मरिष्ये ऽहम् असंशयम्
duryodhana uvāca nivartayiṣyati tvāsau yadi kṣattā sameṣyati nivṛtte tvayi rājendra mariṣye 'ham asaṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मयि त्वं मृते राजन् विदुरेण सुखी भव भोक्ष्यसे पृथिवीं कृत्स्नां किं मया त्वं करिष्यसि
sa mayi tvaṃ mṛte rājan vidureṇa sukhī bhava bhokṣyase pṛthivīṃ kṛtsnāṃ kiṃ mayā tvaṃ kariṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच आर्तवाक्यं तु तत् तस्य प्रणयोक्तं निशम्य सः धृतराष्ट्रो ऽब्रवीत् प्रेष्यान् दुर्योधनमते स्थितः
vaiśaṃpāyana uvāca ārtavākyaṃ tu tat tasya praṇayoktaṃ niśamya saḥ dhṛtarāṣṭro 'bravīt preṣyān duryodhanamate sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थूणासहस्रैर् बृहतीं शतद्वारां सभां मम मनोरमां दर्शनीयाम् आशु कुर्वन्तु शिल्पिनः
sthūṇāsahasrair bṛhatīṃ śatadvārāṃ sabhāṃ mama manoramāṃ darśanīyām āśu kurvantu śilpinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः संस्तीर्य रत्नैस् ताम् अक्षान् आवाप्य सर्वशः सुकृतां सुप्रवेशां च निवेदयत मे शनैः
tataḥ saṃstīrya ratnais tām akṣān āvāpya sarvaśaḥ sukṛtāṃ supraveśāṃ ca nivedayata me śanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधनस्य शान्त्यर्थम् इति निश्चित्य भूमिपः धृतराष्ट्रो महाराज प्राहिणोद् विदुराय वै
duryodhanasya śāntyartham iti niścitya bhūmipaḥ dhṛtarāṣṭro mahārāja prāhiṇod vidurāya vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपृष्ट्वा विदुरं ह्य् अस्य नासीत् कश् चिद् विनिश्चयः द्यूतदोषांश् च जानन् स पुत्रस्नेहाद् अकृष्यत
apṛṣṭvā viduraṃ hy asya nāsīt kaś cid viniścayaḥ dyūtadoṣāṃś ca jānan sa putrasnehād akṛṣyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा विदुरो धीमान् कलिद्वारम् उपस्थितम् विनाशमुखम् उत्पन्नं धृतराष्ट्रम् उपाद्रवत्
tac chrutvā viduro dhīmān kalidvāram upasthitam vināśamukham utpannaṃ dhṛtarāṣṭram upādravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽभिगम्य महात्मानं भ्राता भ्रातरम् अग्रजम् मूर्ध्ना प्रणम्य चरणाव् इदं वचनम् अब्रवीत्
so 'bhigamya mahātmānaṃ bhrātā bhrātaram agrajam mūrdhnā praṇamya caraṇāv idaṃ vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाभिनन्दामि ते राजन् व्यवसायम् इमं प्रभो पुत्रैर् भेदो यथा न स्याद् द्यूतहेतोस् तथा कुरु
nābhinandāmi te rājan vyavasāyam imaṃ prabho putrair bhedo yathā na syād dyūtahetos tathā kuru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच क्षत्तः पुत्रेषु पुत्रैर् मे कलहो न भविष्यति दिवि देवाः प्रसादं नः करिष्यन्ति न संशयः
dhṛtarāṣṭra uvāca kṣattaḥ putreṣu putrair me kalaho na bhaviṣyati divi devāḥ prasādaṃ naḥ kariṣyanti na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशुभं वा शुभं वापि हितं वा यदि वाहितम् प्रवर्ततां सुहृद्द्यूतं दिष्टम् एतन् न संशयः
aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi hitaṃ vā yadi vāhitam pravartatāṃ suhṛddyūtaṃ diṣṭam etan na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयि संनिहिते चैव भीष्मे च भरतर्षभे अनयो दैवविहितो न कथं चिद् भविष्यति
mayi saṃnihite caiva bhīṣme ca bharatarṣabhe anayo daivavihito na kathaṃ cid bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छ त्वं रथम् आस्थाय हयैर् वातसमैर् जवे खाण्डवप्रस्थम् अद्यैव समानय युधिष्ठिरम्
gaccha tvaṃ ratham āsthāya hayair vātasamair jave khāṇḍavaprastham adyaiva samānaya yudhiṣṭhiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वार्यो व्यवसायो मे विदुरैतद् ब्रवीमि ते दैवम् एव परं मन्ये येनैतद् उपपद्यते
na vāryo vyavasāyo me viduraitad bravīmi te daivam eva paraṃ manye yenaitad upapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तो विदुरो धीमान् नैतद् अस्तीति चिन्तयन् आपगेयं महाप्राज्ञम् अभ्यगच्छत् सुदुःखितः
ity ukto viduro dhīmān naitad astīti cintayan āpageyaṃ mahāprājñam abhyagacchat suduḥkhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.