Mahābhārata (critical edition) 2.52

वैशंपायन उवाच ततः प्रायाद् विदुरो ऽश्वैर् उदारैर्; महाजवैर् बलिभिः साधुदान्तैः बलान् नियुक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा; मनीषिणां पाण्डवानां सकाशम्

vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ prāyād viduro 'śvair udārair; mahājavair balibhiḥ sādhudāntaiḥ balān niyukto dhṛtarāṣṭreṇa rājñā; manīṣiṇāṃ pāṇḍavānāṃ sakāśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽभिपत्य तदध्वानम् आसाद्य नृपतेः पुरम् प्रविवेश महाबुद्धिः पूज्यमानो द्विजातिभिः

so 'bhipatya tadadhvānam āsādya nṛpateḥ puram praviveśa mahābuddhiḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स राजगृहम् आसाद्य कुबेरभवनोपमम् अभ्यगच्छत धर्मात्मा धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्

sa rājagṛham āsādya kuberabhavanopamam abhyagacchata dharmātmā dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वै राजा सत्यधृतिर् महात्मा; अजातशत्रुर् विदुरं यथावत् पूजापूर्वं प्रतिगृह्याजमीढस्; ततो ऽपृच्छद् धृतराष्ट्रं सपुत्रम्

taṃ vai rājā satyadhṛtir mahātmā; ajātaśatrur viduraṃ yathāvat pūjāpūrvaṃ pratigṛhyājamīḍhas; tato 'pṛcchad dhṛtarāṣṭraṃ saputram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युधिष्ठिर उवाच विज्ञायते ते मनसो न प्रहर्षः; कच्चित् क्षत्तः कुशलेनागतो ऽसि कच्चित् पुत्राः स्थविरस्यानुलोमा; वशानुगाश् चापि विशो ऽपि कच्चित्

yudhiṣṭhira uvāca vijñāyate te manaso na praharṣaḥ; kaccit kṣattaḥ kuśalenāgato 'si kaccit putrāḥ sthavirasyānulomā; vaśānugāś cāpi viśo 'pi kaccit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदुर उवाच राजा महात्मा कुशली सपुत्र; आस्ते वृतो ज्ञातिभिर् इन्द्रकल्पैः प्रीतो राजन् पुत्रगणैर् विनीतैर्; विशोक एवात्मरतिर् दृढात्मा

vidura uvāca rājā mahātmā kuśalī saputra; āste vṛto jñātibhir indrakalpaiḥ prīto rājan putragaṇair vinītair; viśoka evātmaratir dṛḍhātmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं तु त्वां कुरुराजो ऽभ्युवाच; पूर्वं पृष्ट्वा कुशलं चाव्ययं च इयं सभा त्वत्सभातुल्यरूपा; भ्रातॄणां ते पश्य ताम् एत्य पुत्र

idaṃ tu tvāṃ kururājo 'bhyuvāca; pūrvaṃ pṛṣṭvā kuśalaṃ cāvyayaṃ ca iyaṃ sabhā tvatsabhātulyarūpā; bhrātṝṇāṃ te paśya tām etya putra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समागम्य भ्रातृभिः पार्थ तस्यां; सुहृद्द्यूतं क्रियतां रम्यतां च प्रीयामहे भवतः संगमेन; समागताः कुरवश् चैव सर्वे

samāgamya bhrātṛbhiḥ pārtha tasyāṃ; suhṛddyūtaṃ kriyatāṃ ramyatāṃ ca prīyāmahe bhavataḥ saṃgamena; samāgatāḥ kuravaś caiva sarve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुरोदरा विहिता ये तु तत्र; महात्मना धृतराष्ट्रेण राज्ञा तान् द्रक्ष्यसे कितवान् संनिविष्टान्; इत्य् आगतो ऽहं नृपते तज् जुषस्व

durodarā vihitā ye tu tatra; mahātmanā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā tān drakṣyase kitavān saṃniviṣṭān; ity āgato 'haṃ nṛpate taj juṣasva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युधिष्ठिर उवाच द्यूते क्षत्तः कलहो विद्यते नः; को वै द्यूतं रोचयेद् बुध्यमानः किं वा भवान् मन्यते युक्तरूपं; भवद्वाक्ये सर्व एव स्थिताः स्म

yudhiṣṭhira uvāca dyūte kṣattaḥ kalaho vidyate naḥ; ko vai dyūtaṃ rocayed budhyamānaḥ kiṃ vā bhavān manyate yuktarūpaṃ; bhavadvākye sarva eva sthitāḥ sma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदुर उवाच जानाम्य् अहं द्यूतम् अनर्थमूलं; कृतश् च यत्नो ऽस्य मया निवारणे राजा तु मां प्राहिणोत् त्वत्सकाशं; श्रुत्वा विद्वञ् श्रेय इहाचरस्व

vidura uvāca jānāmy ahaṃ dyūtam anarthamūlaṃ; kṛtaś ca yatno 'sya mayā nivāraṇe rājā tu māṃ prāhiṇot tvatsakāśaṃ; śrutvā vidvañ śreya ihācarasva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युधिष्ठिर उवाच के तत्रान्ये कितवा दीव्यमाना; विना राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः पृच्छामि त्वां विदुर ब्रूहि नस् तान्; यैर् दीव्यामः शतशः संनिपत्य

yudhiṣṭhira uvāca ke tatrānye kitavā dīvyamānā; vinā rājño dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ pṛcchāmi tvāṃ vidura brūhi nas tān; yair dīvyāmaḥ śataśaḥ saṃnipatya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदुर उवाच गान्धारराजः शकुनिर् विशां पते; राजातिदेवी कृतहस्तो मताक्षः विविंशतिश् चित्रसेनश् च राजा; सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयश् च

vidura uvāca gāndhārarājaḥ śakunir viśāṃ pate; rājātidevī kṛtahasto matākṣaḥ viviṃśatiś citrasenaś ca rājā; satyavrataḥ purumitro jayaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युधिष्ठिर उवाच महाभयाः कितवाः संनिविष्टा; मायोपधा देवितारो ऽत्र सन्ति धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं; नादेवनं कितवैर् अद्य तैर् मे

yudhiṣṭhira uvāca mahābhayāḥ kitavāḥ saṃniviṣṭā; māyopadhā devitāro 'tra santi dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ; nādevanaṃ kitavair adya tair me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शासनान्; न गन्तुम् इच्छामि कवे दुरोदरम् इष्टो हि पुत्रस्य पिता सदैव; तद् अस्मि कर्ता विदुरात्थ मां यथा

nāhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya śāsanān; na gantum icchāmi kave durodaram iṣṭo hi putrasya pitā sadaiva; tad asmi kartā vidurāttha māṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चाकामः शकुनिना देविताहं; न चेन् मां धृष्णुर् आह्वयिता सभायाम् आहूतो ऽहं न निवर्ते कदा चित्; तद् आहितं शाश्वतं वै व्रतं मे

na cākāmaḥ śakuninā devitāhaṃ; na cen māṃ dhṛṣṇur āhvayitā sabhāyām āhūto 'haṃ na nivarte kadā cit; tad āhitaṃ śāśvataṃ vai vrataṃ me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशंपायन उवाच एवम् उक्त्वा विदुरं धर्मराजः; प्रायात्रिकं सर्वम् आज्ञाप्य तूर्णम् प्रायाच् छ्वोभूते सगणः सानुयात्रः; सह स्त्रीभिर् द्रौपदीम् आदिकृत्वा

vaiśaṃpāyana uvāca evam uktvā viduraṃ dharmarājaḥ; prāyātrikaṃ sarvam ājñāpya tūrṇam prāyāc chvobhūte sagaṇaḥ sānuyātraḥ; saha strībhir draupadīm ādikṛtvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवं प्रज्ञां तु मुष्णाति तेजश् चक्षुर् इवापतत् धातुश् च वशम् अन्वेति पाशैर् इव नरः सितः

daivaṃ prajñāṃ tu muṣṇāti tejaś cakṣur ivāpatat dhātuś ca vaśam anveti pāśair iva naraḥ sitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त्वा प्रययौ राजा सह क्षत्त्रा युधिष्ठिरः अमृष्यमाणस् तत् पार्थः समाह्वानम् अरिंदमः

ity uktvā prayayau rājā saha kṣattrā yudhiṣṭhiraḥ amṛṣyamāṇas tat pārthaḥ samāhvānam ariṃdamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्लिकेन रथं दत्तम् आस्थाय परवीरहा परिच्छन्नो ययौ पार्थो भ्रातृभिः सह पाण्डवः

bāhlikena rathaṃ dattam āsthāya paravīrahā paricchanno yayau pārtho bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजश्रिया दीप्यमानो ययौ ब्रह्मपुरःसरः धृतराष्ट्रेण चाहूतः कालस्य समयेन च

rājaśriyā dīpyamāno yayau brahmapuraḥsaraḥ dhṛtarāṣṭreṇa cāhūtaḥ kālasya samayena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हास्तिनपुरं गत्वा धृतराष्ट्रगृहं ययौ समियाय च धर्मात्मा धृतराष्ट्रेण पाण्डवः

sa hāstinapuraṃ gatvā dhṛtarāṣṭragṛhaṃ yayau samiyāya ca dharmātmā dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा द्रोणेन भीष्मेण कर्णेन च कृपेण च समियाय यथान्यायं द्रौणिना च विभुः सह

tathā droṇena bhīṣmeṇa karṇena ca kṛpeṇa ca samiyāya yathānyāyaṃ drauṇinā ca vibhuḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समेत्य च महाबाहुः सोमदत्तेन चैव ह दुर्योधनेन शल्येन सौबलेन च वीर्यवान्

sametya ca mahābāhuḥ somadattena caiva ha duryodhanena śalyena saubalena ca vīryavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चान्ये तत्र राजानः पूर्वम् एव समागताः जयद्रथेन च तथा कुरुभिश् चापि सर्वशः

ye cānye tatra rājānaḥ pūrvam eva samāgatāḥ jayadrathena ca tathā kurubhiś cāpi sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सर्वैर् महाबाहुर् भ्रातृभिः परिवारितः प्रविवेश गृहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य धीमतः

tataḥ sarvair mahābāhur bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ praviveśa gṛhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ददर्श तत्र गान्धारीं देवीं पतिम् अनुव्रताम् स्नुषाभिः संवृतां शश्वत् ताराभिर् इव रोहिणीम्

dadarśa tatra gāndhārīṃ devīṃ patim anuvratām snuṣābhiḥ saṃvṛtāṃ śaśvat tārābhir iva rohiṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिवाद्य स गान्धारीं तया च प्रतिनन्दितः ददर्श पितरं वृद्धं प्रज्ञाचक्षुषम् ईश्वरम्

abhivādya sa gāndhārīṃ tayā ca pratinanditaḥ dadarśa pitaraṃ vṛddhaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा मूर्धन्य् उपाघ्रातास् ते च कौरवनन्दनाः चत्वारः पाण्डवा राजन् भीमसेनपुरोगमाः

rājñā mūrdhany upāghrātās te ca kauravanandanāḥ catvāraḥ pāṇḍavā rājan bhīmasenapurogamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो हर्षः समभवत् कौरवाणां विशां पते तान् दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान् पाण्डवान् प्रियदर्शनान्

tato harṣaḥ samabhavat kauravāṇāṃ viśāṃ pate tān dṛṣṭvā puruṣavyāghrān pāṇḍavān priyadarśanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविशुस् ते ऽभ्यनुज्ञाता रत्नवन्ति गृहाण्य् अथ ददृशुश् चोपयातास् तान् द्रौपदीप्रमुखाः स्त्रियः

viviśus te 'bhyanujñātā ratnavanti gṛhāṇy atha dadṛśuś copayātās tān draupadīpramukhāḥ striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याज्ञसेन्याः पराम् ऋद्धिं दृष्ट्वा प्रज्वलिताम् इव स्नुषास् ता धृतराष्ट्रस्य नातिप्रमनसो ऽभवन्

yājñasenyāḥ parām ṛddhiṃ dṛṣṭvā prajvalitām iva snuṣās tā dhṛtarāṣṭrasya nātipramanaso 'bhavan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् ते पुरुषव्याघ्रा गत्वा स्त्रीभिस् तु संविदम् कृत्वा व्यायामपूर्वाणि कृत्यानि प्रतिकर्म च

tatas te puruṣavyāghrā gatvā strībhis tu saṃvidam kṛtvā vyāyāmapūrvāṇi kṛtyāni pratikarma ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कृताह्निकाः सर्वे दिव्यचन्दनरूषिताः कल्याणमनसश् चैव ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च

tataḥ kṛtāhnikāḥ sarve divyacandanarūṣitāḥ kalyāṇamanasaś caiva brāhmaṇān svasti vācya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोज्ञम् अशनं भुक्त्वा विविशुः शरणान्य् अथ उपगीयमाना नारीभिर् अस्वपन् कुरुनन्दनाः

manojñam aśanaṃ bhuktvā viviśuḥ śaraṇāny atha upagīyamānā nārībhir asvapan kurunandanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगाम तेषां सा रात्रिः पुण्या रतिविहारिणाम् स्तूयमानाश् च विश्रान्ताः काले निद्राम् अथात्यजन्

jagāma teṣāṃ sā rātriḥ puṇyā rativihāriṇām stūyamānāś ca viśrāntāḥ kāle nidrām athātyajan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखोषितास् तां रजनीं प्रातः सर्वे कृताह्निकाः सभां रम्यां प्रविविशुः कितवैर् अभिसंवृताम्

sukhoṣitās tāṃ rajanīṃ prātaḥ sarve kṛtāhnikāḥ sabhāṃ ramyāṃ praviviśuḥ kitavair abhisaṃvṛtām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.