Library·Mahābhārata (critical edition)·2·2.60
वैशंपायन उवाच धिग् अस्तु क्षत्तारम् इति ब्रुवाणो; दर्पेण मत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रः अवैक्षत प्रातिकामीं सभायाम्; उवाच चैनं परमार्यमध्ये
vaiśaṃpāyana uvāca dhig astu kṣattāram iti bruvāṇo; darpeṇa matto dhṛtarāṣṭrasya putraḥ avaikṣata prātikāmīṃ sabhāyām; uvāca cainaṃ paramāryamadhye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं प्रातिकामिन् द्रौपदीम् आनयस्व; न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः क्षत्ता ह्य् अयं विवदत्य् एव भीरुर्; न चास्माकं वृद्धिकामः सदैव
tvaṃ prātikāmin draupadīm ānayasva; na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ kṣattā hy ayaṃ vivadaty eva bhīrur; na cāsmākaṃ vṛddhikāmaḥ sadaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्तः प्रातिकामी स सूतः; प्रायाच् छीघ्रं राजवचो निशम्य प्रविश्य च श्वेव स सिंहगोष्ठं; समासदन् महिषीं पाण्डवानाम्
evam uktaḥ prātikāmī sa sūtaḥ; prāyāc chīghraṃ rājavaco niśamya praviśya ca śveva sa siṃhagoṣṭhaṃ; samāsadan mahiṣīṃ pāṇḍavānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातिकाम्य् उवाच युधिष्ठिरे द्यूतमदेन मत्ते; दुर्योधनो द्रौपदि त्वाम् अजैषीत् सा प्रपद्य त्वं धृतराष्ट्रस्य वेश्म; नयामि त्वां कर्मणे याज्ञसेनि
prātikāmy uvāca yudhiṣṭhire dyūtamadena matte; duryodhano draupadi tvām ajaiṣīt sā prapadya tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya veśma; nayāmi tvāṃ karmaṇe yājñaseni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रौपद्य् उवाच कथं त्व् एवं वदसि प्रातिकामिन्; को वै दीव्येद् भार्यया राजपुत्रः मूढो राजा द्यूतमदेन मत्त; आहो नान्यत् कैतवम् अस्य किं चित्
draupady uvāca kathaṃ tv evaṃ vadasi prātikāmin; ko vai dīvyed bhāryayā rājaputraḥ mūḍho rājā dyūtamadena matta; āho nānyat kaitavam asya kiṃ cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातिकाम्य् उवाच यदा नाभूत् कैतवम् अन्यद् अस्य; तदादेवीत् पाण्डवो ऽजातशत्रुः न्यस्ताः पूर्वं भ्रातरस् तेन राज्ञा; स्वयं चात्मा त्वम् अथो राजपुत्रि
prātikāmy uvāca yadā nābhūt kaitavam anyad asya; tadādevīt pāṇḍavo 'jātaśatruḥ nyastāḥ pūrvaṃ bhrātaras tena rājñā; svayaṃ cātmā tvam atho rājaputri
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रौपद्य् उवाच गच्छ त्वं कितवं गत्वा सभायां पृच्छ सूतज किं नु पूर्वं पराजैषीर् आत्मानं मां नु भारत एतज् ज्ञात्वा त्वम् आगच्छ ततो मां नय सूतज
draupady uvāca gaccha tvaṃ kitavaṃ gatvā sabhāyāṃ pṛccha sūtaja kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīr ātmānaṃ māṃ nu bhārata etaj jñātvā tvam āgaccha tato māṃ naya sūtaja
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच सभां गत्वा स चोवाच द्रौपद्यास् तद् वचस् तदा कस्येशो नः पराजैषीर् इति त्वाम् आह द्रौपदी किं नु पूर्वं पराजैषीर् आत्मानम् अथ वापि माम्
vaiśaṃpāyana uvāca sabhāṃ gatvā sa covāca draupadyās tad vacas tadā kasyeśo naḥ parājaiṣīr iti tvām āha draupadī kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīr ātmānam atha vāpi mām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिरस् तु निश्चेष्टो गतसत्त्व इवाभवत् न तं सूतं प्रत्युवाच वचनं साध्व् असाधु वा
yudhiṣṭhiras tu niśceṣṭo gatasattva ivābhavat na taṃ sūtaṃ pratyuvāca vacanaṃ sādhv asādhu vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधन उवाच इहैत्य कृष्णा पाञ्चाली प्रश्नम् एतं प्रभाषताम् इहैव सर्वे शृण्वन्तु तस्या अस्य च यद् वचः
duryodhana uvāca ihaitya kṛṣṇā pāñcālī praśnam etaṃ prabhāṣatām ihaiva sarve śṛṇvantu tasyā asya ca yad vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच स गत्वा राजभवनं दुर्योधनवशानुगः उवाच द्रौपदीं सूतः प्रातिकामी व्यथन्न् इव
vaiśaṃpāyana uvāca sa gatvā rājabhavanaṃ duryodhanavaśānugaḥ uvāca draupadīṃ sūtaḥ prātikāmī vyathann iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सभ्यास् त्व् अमी राजपुत्र्य् आह्वयन्ति; मन्ये प्राप्तः संक्षयः कौरवाणाम् न वै समृद्धिं पालयते लघीयान्; यत् त्वं सभाम् एष्यसि राजपुत्रि
sabhyās tv amī rājaputry āhvayanti; manye prāptaḥ saṃkṣayaḥ kauravāṇām na vai samṛddhiṃ pālayate laghīyān; yat tvaṃ sabhām eṣyasi rājaputri
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रौपद्य् उवाच एवं नूनं व्यदधात् संविधाता; स्पर्शाव् उभौ स्पृशतो धीरबालौ धर्मं त्व् एकं परमं प्राह लोके; स नः शमं धास्यति गोप्यमानः
draupady uvāca evaṃ nūnaṃ vyadadhāt saṃvidhātā; sparśāv ubhau spṛśato dhīrabālau dharmaṃ tv ekaṃ paramaṃ prāha loke; sa naḥ śamaṃ dhāsyati gopyamānaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच युधिष्ठिरस् तु तच् छ्रुत्वा दुर्योधनचिकीर्षितम् द्रौपद्याः संमतं दूतं प्राहिणोद् भरतर्षभ
vaiśaṃpāyana uvāca yudhiṣṭhiras tu tac chrutvā duryodhanacikīrṣitam draupadyāḥ saṃmataṃ dūtaṃ prāhiṇod bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकवस्त्रा अधोनीवी रोदमाना रजस्वला सभाम् आगम्य पाञ्चाली श्वशुरस्याग्रतो ऽभवत्
ekavastrā adhonīvī rodamānā rajasvalā sabhām āgamya pāñcālī śvaśurasyāgrato 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तेषां मुखम् आलोक्य राजा; दुर्योधनः सूतम् उवाच हृष्टः इहैवैताम् आनय प्रातिकामिन्; प्रत्यक्षम् अस्याः कुरवो ब्रुवन्तु
tatas teṣāṃ mukham ālokya rājā; duryodhanaḥ sūtam uvāca hṛṣṭaḥ ihaivaitām ānaya prātikāmin; pratyakṣam asyāḥ kuravo bruvantu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सूतस् तस्य वशानुगामी; भीतश् च कोपाद् द्रुपदात्मजायाः विहाय मानं पुनर् एव सभ्यान्; उवाच कृष्णां किम् अहं ब्रवीमि
tataḥ sūtas tasya vaśānugāmī; bhītaś ca kopād drupadātmajāyāḥ vihāya mānaṃ punar eva sabhyān; uvāca kṛṣṇāṃ kim ahaṃ bravīmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधन उवाच दुःशासनैष मम सूतपुत्रो; वृकोदराद् उद्विजते ऽल्पचेताः स्वयं प्रगृह्यानय याज्ञसेनीं; किं ते करिष्यन्त्य् अवशाः सपत्नाः
duryodhana uvāca duḥśāsanaiṣa mama sūtaputro; vṛkodarād udvijate 'lpacetāḥ svayaṃ pragṛhyānaya yājñasenīṃ; kiṃ te kariṣyanty avaśāḥ sapatnāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः समुत्थाय स राजपुत्रः; श्रुत्वा भ्रातुः कोपविरक्तदृष्टिः प्रविश्य तद् वेश्म महारथानाम्; इत्य् अब्रवीद् द्रौपदीं राजपुत्रीम्
tataḥ samutthāya sa rājaputraḥ; śrutvā bhrātuḥ kopaviraktadṛṣṭiḥ praviśya tad veśma mahārathānām; ity abravīd draupadīṃ rājaputrīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एह्य् एहि पाञ्चालि जितासि कृष्णे; दुर्योधनं पश्य विमुक्तलज्जा कुरून् भजस्वायतपद्मनेत्रे; धर्मेण लब्धासि सभां परैहि
ehy ehi pāñcāli jitāsi kṛṣṇe; duryodhanaṃ paśya vimuktalajjā kurūn bhajasvāyatapadmanetre; dharmeṇa labdhāsi sabhāṃ paraihi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः समुत्थाय सुदुर्मनाः सा; विवर्णम् आमृज्य मुखं करेण आर्ता प्रदुद्राव यतः स्त्रियस् ता; वृद्धस्य राज्ञः कुरुपुंगवस्य
tataḥ samutthāya sudurmanāḥ sā; vivarṇam āmṛjya mukhaṃ kareṇa ārtā pradudrāva yataḥ striyas tā; vṛddhasya rājñaḥ kurupuṃgavasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो जवेनाभिससार रोषाद्; दुःशासनस् ताम् अभिगर्जमानः दीर्घेषु नीलेष्व् अथ चोर्मिमत्सु; जग्राह केशेषु नरेन्द्रपत्नीम्
tato javenābhisasāra roṣād; duḥśāsanas tām abhigarjamānaḥ dīrgheṣu nīleṣv atha cormimatsu; jagrāha keśeṣu narendrapatnīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये राजसूयावभृथे जलेन; महाक्रतौ मन्त्रपूतेन सिक्ताः ते पाण्डवानां परिभूय वीर्यं; बलात् प्रमृष्टा धृतराष्ट्रजेन
ye rājasūyāvabhṛthe jalena; mahākratau mantrapūtena siktāḥ te pāṇḍavānāṃ paribhūya vīryaṃ; balāt pramṛṣṭā dhṛtarāṣṭrajena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तां परामृश्य सभासमीपम्; आनीय कृष्णाम् अतिकृष्णकेशीम् दुःशासनो नाथवतीम् अनाथवच्; चकर्ष वायुः कदलीम् इवार्ताम्
sa tāṃ parāmṛśya sabhāsamīpam; ānīya kṛṣṇām atikṛṣṇakeśīm duḥśāsano nāthavatīm anāthavac; cakarṣa vāyuḥ kadalīm ivārtām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा कृष्यमाणा नमिताङ्गयष्टिः; शनैर् उवाचाद्य रजस्वलास्मि एकं च वासो मम मन्दबुद्धे; सभां नेतुं नार्हसि माम् अनार्य
sā kṛṣyamāṇā namitāṅgayaṣṭiḥ; śanair uvācādya rajasvalāsmi ekaṃ ca vāso mama mandabuddhe; sabhāṃ netuṃ nārhasi mām anārya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽब्रवीत् तां प्रसभं निगृह्य; केशेषु कृष्णेषु तदा स कृष्णाम् कृष्णं च जिष्णुं च हरिं नरं च; त्राणाय विक्रोश नयामि हि त्वाम्
tato 'bravīt tāṃ prasabhaṃ nigṛhya; keśeṣu kṛṣṇeṣu tadā sa kṛṣṇām kṛṣṇaṃ ca jiṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca; trāṇāya vikrośa nayāmi hi tvām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजस्वला वा भव याज्ञसेनि; एकाम्बरा वाप्य् अथ वा विवस्त्रा द्यूते जिता चासि कृतासि दासी; दासीषु कामश् च यथोपजोषम्
rajasvalā vā bhava yājñaseni; ekāmbarā vāpy atha vā vivastrā dyūte jitā cāsi kṛtāsi dāsī; dāsīṣu kāmaś ca yathopajoṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकीर्णकेशी पतितार्धवस्त्रा; दुःशासनेन व्यवधूयमाना ह्रीमत्य् अमर्षेण च दह्यमाना; शनैर् इदं वाक्यम् उवाच कृष्णा
prakīrṇakeśī patitārdhavastrā; duḥśāsanena vyavadhūyamānā hrīmaty amarṣeṇa ca dahyamānā; śanair idaṃ vākyam uvāca kṛṣṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमे सभायाम् उपदिष्टशास्त्राः; क्रियावन्तः सर्व एवेन्द्रकल्पाः गुरुस्थाना गुरवश् चैव सर्वे; तेषाम् अग्रे नोत्सहे स्थातुम् एवम्
ime sabhāyām upadiṣṭaśāstrāḥ; kriyāvantaḥ sarva evendrakalpāḥ gurusthānā guravaś caiva sarve; teṣām agre notsahe sthātum evam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृशंसकर्मंस् त्वम् अनार्यवृत्त; मा मां विवस्त्रां कृधि मा विकार्षीः न मर्षयेयुस् तव राजपुत्राः; सेन्द्रापि देवा यदि ते सहायाः
nṛśaṃsakarmaṃs tvam anāryavṛtta; mā māṃ vivastrāṃ kṛdhi mā vikārṣīḥ na marṣayeyus tava rājaputrāḥ; sendrāpi devā yadi te sahāyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मे स्थितो धर्मसुतश् च राजा; धर्मश् च सूक्ष्मो निपुणोपलभ्यः वाचापि भर्तुः परमाणुमात्रं; नेच्छामि दोषं स्वगुणान् विसृज्य
dharme sthito dharmasutaś ca rājā; dharmaś ca sūkṣmo nipuṇopalabhyaḥ vācāpi bhartuḥ paramāṇumātraṃ; necchāmi doṣaṃ svaguṇān visṛjya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं त्व् अनार्यं कुरुवीरमध्ये; रजस्वलां यत् परिकर्षसे माम् न चापि कश् चित् कुरुते ऽत्र पूजां; ध्रुवं तवेदं मतम् अन्वपद्यन्
idaṃ tv anāryaṃ kuruvīramadhye; rajasvalāṃ yat parikarṣase mām na cāpi kaś cit kurute 'tra pūjāṃ; dhruvaṃ tavedaṃ matam anvapadyan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धिग् अस्तु नष्टः खलु भारतानां; धर्मस् तथा क्षत्रविदां च वृत्तम् यत्राभ्यतीतां कुरुधर्मवेलां; प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम्
dhig astu naṣṭaḥ khalu bhāratānāṃ; dharmas tathā kṣatravidāṃ ca vṛttam yatrābhyatītāṃ kurudharmavelāṃ; prekṣanti sarve kuravaḥ sabhāyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रोणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं; ध्रुवं तथैवास्य महात्मनो ऽपि राज्ञस् तथा हीमम् अधर्मम् उग्रं; न लक्षयन्ते कुरुवृद्धमुख्याः
droṇasya bhīṣmasya ca nāsti sattvaṃ; dhruvaṃ tathaivāsya mahātmano 'pi rājñas tathā hīmam adharmam ugraṃ; na lakṣayante kuruvṛddhamukhyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा ब्रुवन्ती करुणं सुमध्यमा; काक्षेण भर्तॄन् कुपितान् अपश्यत् सा पाण्डवान् कोपपरीतदेहान्; संदीपयाम् आस कटाक्षपातैः
tathā bruvantī karuṇaṃ sumadhyamā; kākṣeṇa bhartṝn kupitān apaśyat sā pāṇḍavān kopaparītadehān; saṃdīpayām āsa kaṭākṣapātaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृतेन राज्येन तथा धनेन; रत्नैश् च मुख्यैर् न तथा बभूव यथार्तया कोपसमीरितेन; कृष्णाकटाक्षेण बभूव दुःखम्
hṛtena rājyena tathā dhanena; ratnaiś ca mukhyair na tathā babhūva yathārtayā kopasamīritena; kṛṣṇākaṭākṣeṇa babhūva duḥkham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःशासनश् चापि समीक्ष्य कृष्णाम्; अवेक्षमाणां कृपणान् पतींस् तान् आधूय वेगेन विसंज्ञकल्पाम्; उवाच दासीति हसन्न् इवोग्रः
duḥśāsanaś cāpi samīkṣya kṛṣṇām; avekṣamāṇāṃ kṛpaṇān patīṃs tān ādhūya vegena visaṃjñakalpām; uvāca dāsīti hasann ivograḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्णस् तु तद् वाक्यम् अतीव हृष्टः; संपूजयाम् आस हसन् सशब्दम् गान्धारराजः सुबलस्य पुत्रस्; तथैव दुःशासनम् अभ्यनन्दत्
karṇas tu tad vākyam atīva hṛṣṭaḥ; saṃpūjayām āsa hasan saśabdam gāndhārarājaḥ subalasya putras; tathaiva duḥśāsanam abhyanandat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सभ्यास् तु ये तत्र बभूवुर् अन्ये; ताभ्याम् ऋते धार्तराष्ट्रेण चैव तेषाम् अभूद् दुःखम् अतीव कृष्णां; दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम्
sabhyās tu ye tatra babhūvur anye; tābhyām ṛte dhārtarāṣṭreṇa caiva teṣām abhūd duḥkham atīva kṛṣṇāṃ; dṛṣṭvā sabhāyāṃ parikṛṣyamāṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच न धर्मसौक्ष्म्यात् सुभगे विवक्तुं; शक्नोमि ते प्रश्नम् इमं यथावत् अस्वो ह्य् अशक्तः पणितुं परस्वं; स्त्रियश् च भर्तुर् वशतां समीक्ष्य
bhīṣma uvāca na dharmasaukṣmyāt subhage vivaktuṃ; śaknomi te praśnam imaṃ yathāvat asvo hy aśaktaḥ paṇituṃ parasvaṃ; striyaś ca bhartur vaśatāṃ samīkṣya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां; युधिष्ठिरः सत्यम् अथो न जह्यात् उक्तं जितो ऽस्मीति च पाण्डवेन; तस्मान् न शक्नोमि विवेक्तुम् एतत्
tyajeta sarvāṃ pṛthivīṃ samṛddhāṃ; yudhiṣṭhiraḥ satyam atho na jahyāt uktaṃ jito 'smīti ca pāṇḍavena; tasmān na śaknomi vivektum etat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यूते ऽद्वितीयः शकुनिर् नरेषु; कुन्तीसुतस् तेन निसृष्टकामः न मन्यते तां निकृतिं महात्मा; तस्मान् न ते प्रश्नम् इमं ब्रवीमि
dyūte 'dvitīyaḥ śakunir nareṣu; kuntīsutas tena nisṛṣṭakāmaḥ na manyate tāṃ nikṛtiṃ mahātmā; tasmān na te praśnam imaṃ bravīmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रौपद्य् उवाच आहूय राजा कुशलैः सभायां; दुष्टात्मभिर् नैकृतिकैर् अनार्यैः द्यूतप्रियैर् नातिकृतप्रयत्नः; कस्माद् अयं नाम निसृष्टकामः
draupady uvāca āhūya rājā kuśalaiḥ sabhāyāṃ; duṣṭātmabhir naikṛtikair anāryaiḥ dyūtapriyair nātikṛtaprayatnaḥ; kasmād ayaṃ nāma nisṛṣṭakāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स शुद्धभावो निकृतिप्रवृत्तिम्; अबुध्यमानः कुरुपाण्डवाग्र्यः संभूय सर्वैश् च जितो ऽपि यस्मात्; पश्चाच् च यत् कैतवम् अभ्युपेतः
sa śuddhabhāvo nikṛtipravṛttim; abudhyamānaḥ kurupāṇḍavāgryaḥ saṃbhūya sarvaiś ca jito 'pi yasmāt; paścāc ca yat kaitavam abhyupetaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभायाम्; ईशाः सुतानां च तथा स्नुषाणाम् समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं; विब्रूत मे प्रश्नम् इमं यथावत्
tiṣṭhanti ceme kuravaḥ sabhāyām; īśāḥ sutānāṃ ca tathā snuṣāṇām samīkṣya sarve mama cāpi vākyaṃ; vibrūta me praśnam imaṃ yathāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच तथा ब्रुवन्तीं करुणं रुदन्तीम्; अवेक्षमाणाम् असकृत् पतींस् तान् दुःशासनः परुषाण्य् अप्रियाणि; वाक्यान्य् उवाचामधुराणि चैव
vaiśaṃpāyana uvāca tathā bruvantīṃ karuṇaṃ rudantīm; avekṣamāṇām asakṛt patīṃs tān duḥśāsanaḥ paruṣāṇy apriyāṇi; vākyāny uvācāmadhurāṇi caiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च; स्रस्तोत्तरीयाम् अतदर्हमाणाम् वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च; चकार कोपं परमार्तरूपः
tāṃ kṛṣyamāṇāṃ ca rajasvalāṃ ca; srastottarīyām atadarhamāṇām vṛkodaraḥ prekṣya yudhiṣṭhiraṃ ca; cakāra kopaṃ paramārtarūpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.