Mahābhārata (critical edition) 2.63

कर्ण उवाच त्रयः किलेमे अधना भवन्ति; दासः शिष्यश् चास्वतन्त्रा च नारी दासस्य पत्नी त्वं धनम् अस्य भद्रे; हीनेश्वरा दासधनं च दासी

karṇa uvāca trayaḥ kileme adhanā bhavanti; dāsaḥ śiṣyaś cāsvatantrā ca nārī dāsasya patnī tvaṃ dhanam asya bhadre; hīneśvarā dāsadhanaṃ ca dāsī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविश्य सा नः परिचारैर् भजस्व; तत् ते कार्यं शिष्टम् आवेश्य वेश्म ईशाः स्म सर्वे तव राजपुत्रि; भवन्ति ते धार्तराष्ट्रा न पार्थाः

praviśya sā naḥ paricārair bhajasva; tat te kāryaṃ śiṣṭam āveśya veśma īśāḥ sma sarve tava rājaputri; bhavanti te dhārtarāṣṭrā na pārthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यं वृणीष्व पतिम् आशु भामिनि; यस्माद् दास्यं न लभसे देवनेन अनवद्या वै पतिषु कामवृत्तिर्; नित्यं दास्ये विदितं वै तवास्तु

anyaṃ vṛṇīṣva patim āśu bhāmini; yasmād dāsyaṃ na labhase devanena anavadyā vai patiṣu kāmavṛttir; nityaṃ dāsye viditaṃ vai tavāstu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पराजितो नकुलो भीमसेनो; युधिष्ठिरः सहदेवो ऽर्जुनश् च दासीभूता प्रविश याज्ञसेनि; पराजितास् ते पतयो न सन्ति

parājito nakulo bhīmaseno; yudhiṣṭhiraḥ sahadevo 'rjunaś ca dāsībhūtā praviśa yājñaseni; parājitās te patayo na santi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजनं चात्मनि किं नु मन्यते; पराक्रमं पौरुषं चेह पार्थः पाञ्चाल्यस्य द्रुपदस्यात्मजाम् इमां; सभामध्ये यो ऽतिदेवीद् ग्लहेषु

prayojanaṃ cātmani kiṃ nu manyate; parākramaṃ pauruṣaṃ ceha pārthaḥ pāñcālyasya drupadasyātmajām imāṃ; sabhāmadhye yo 'tidevīd glaheṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशंपायन उवाच तद् वै श्रुत्वा भीमसेनो ऽत्यमर्षी; भृशं निशश्वास तदार्तरूपः राजानुगो धर्मपाशानुबद्धो; दहन्न् इवैनं कोपविरक्तदृष्टिः

vaiśaṃpāyana uvāca tad vai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī; bhṛśaṃ niśaśvāsa tadārtarūpaḥ rājānugo dharmapāśānubaddho; dahann ivainaṃ kopaviraktadṛṣṭiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीम उवाच नाहं कुप्ये सूतपुत्रस्य राजन्न्; एष सत्यं दासधर्मः प्रविष्टः किं विद्विषो वाद्य मां धारयेयुर्; नादेवीस् त्वं यद्य् अनया नरेन्द्र

bhīma uvāca nāhaṃ kupye sūtaputrasya rājann; eṣa satyaṃ dāsadharmaḥ praviṣṭaḥ kiṃ vidviṣo vādya māṃ dhārayeyur; nādevīs tvaṃ yady anayā narendra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशंपायन उवाच राधेयस्य वचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस् तदा युधिष्ठिरम् उवाचेदं तूष्णींभूतम् अचेतसम्

vaiśaṃpāyana uvāca rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā yudhiṣṭhiram uvācedaṃ tūṣṇīṃbhūtam acetasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीमार्जुनौ यमौ चैव स्थितौ ते नृप शासने प्रश्नं प्रब्रूहि कृष्णां त्वम् अजितां यदि मन्यसे

bhīmārjunau yamau caiva sthitau te nṛpa śāsane praśnaṃ prabrūhi kṛṣṇāṃ tvam ajitāṃ yadi manyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा स कौन्तेयम् अपोह्य वसनं स्वकम् स्मयन्न् इवैक्षत् पाञ्चालीम् ऐश्वर्यमदमोहितः

evam uktvā sa kaunteyam apohya vasanaṃ svakam smayann ivaikṣat pāñcālīm aiśvaryamadamohitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदलीदण्डसदृशं सर्वलक्षणपूजितम् गजहस्तप्रतीकाशं वज्रप्रतिमगौरवम्

kadalīdaṇḍasadṛśaṃ sarvalakṣaṇapūjitam gajahastapratīkāśaṃ vajrapratimagauravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्युत्स्मयित्वा राधेयं भीमम् आधर्षयन्न् इव द्रौपद्याः प्रेक्षमाणायाः सव्यम् ऊरुम् अदर्शयत्

abhyutsmayitvā rādheyaṃ bhīmam ādharṣayann iva draupadyāḥ prekṣamāṇāyāḥ savyam ūrum adarśayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृकोदरस् तद् आलोक्य नेत्रे उत्फाल्य लोहिते प्रोवाच राजमध्ये तं सभां विश्रावयन्न् इव

vṛkodaras tad ālokya netre utphālya lohite provāca rājamadhye taṃ sabhāṃ viśrāvayann iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृभिः सह सालोक्यं मा स्म गच्छेद् वृकोदरः यद्य् एतम् ऊरुं गदया न भिन्द्यां ते महाहवे

pitṛbhiḥ saha sālokyaṃ mā sma gacched vṛkodaraḥ yady etam ūruṃ gadayā na bhindyāṃ te mahāhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रुद्धस्य तस्य स्रोतोभ्यः सर्वेभ्यः पावकार्चिषः वृक्षस्येव विनिश्चेरुः कोटरेभ्यः प्रदह्यतः

kruddhasya tasya srotobhyaḥ sarvebhyaḥ pāvakārciṣaḥ vṛkṣasyeva viniśceruḥ koṭarebhyaḥ pradahyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदुर उवाच परं भयं पश्यत भीमसेनाद्; बुध्यध्वं राज्ञो वरुणस्येव पाशात् दैवेरितो नूनम् अयं पुरस्तात्; परो ऽनयो भरतेषूदपादि

vidura uvāca paraṃ bhayaṃ paśyata bhīmasenād; budhyadhvaṃ rājño varuṇasyeva pāśāt daiverito nūnam ayaṃ purastāt; paro 'nayo bharateṣūdapādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिद्यूतं कृतम् इदं धार्तराष्ट्रा; ये ऽस्यां स्त्रियं विवदध्वं सभायाम् योगक्षेमो दृश्यते वो महाभयः; पापान् मन्त्रान् कुरवो मन्त्रयन्ति

atidyūtaṃ kṛtam idaṃ dhārtarāṣṭrā; ye 'syāṃ striyaṃ vivadadhvaṃ sabhāyām yogakṣemo dṛśyate vo mahābhayaḥ; pāpān mantrān kuravo mantrayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं धर्मं कुरवो जानताशु; दुर्दृष्टे ऽस्मिन् परिषत् संप्रदुष्येत् इमां चेत् पूर्वं कितवो ऽग्लहीष्यद्; ईशो ऽभविष्यद् अपराजितात्मा

imaṃ dharmaṃ kuravo jānatāśu; durdṛṣṭe 'smin pariṣat saṃpraduṣyet imāṃ cet pūrvaṃ kitavo 'glahīṣyad; īśo 'bhaviṣyad aparājitātmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्ने यथैतद् धि धनं जितं स्यात्; तद् एवं मन्ये यस्य दीव्यत्य् अनीशः गान्धारिपुत्रस्य वचो निशम्य; धर्माद् अस्मात् कुरवो मापयात

svapne yathaitad dhi dhanaṃ jitaṃ syāt; tad evaṃ manye yasya dīvyaty anīśaḥ gāndhāriputrasya vaco niśamya; dharmād asmāt kuravo māpayāta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्योधन उवाच भीमस्य वाक्ये तद्वद् एवार्जुनस्य; स्थितो ऽहं वै यमयोश् चैवम् एव युधिष्ठिरं चेत् प्रवदन्त्य् अनीशम्; अथो दास्यान् मोक्ष्यसे याज्ञसेनि

duryodhana uvāca bhīmasya vākye tadvad evārjunasya; sthito 'haṃ vai yamayoś caivam eva yudhiṣṭhiraṃ cet pravadanty anīśam; atho dāsyān mokṣyase yājñaseni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्जुन उवाच ईशो राजा पूर्वम् आसीद् ग्लहे नः; कुन्तीपुत्रो धर्मराजो महात्मा ईशस् त्व् अयं कस्य पराजितात्मा; तज् जानीध्वं कुरवः सर्व एव

arjuna uvāca īśo rājā pūrvam āsīd glahe naḥ; kuntīputro dharmarājo mahātmā īśas tv ayaṃ kasya parājitātmā; taj jānīdhvaṃ kuravaḥ sarva eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशंपायन उवाच ततो राज्ञो धृतराष्ट्रस्य गेहे; गोमायुर् उच्चैर् व्याहरद् अग्निहोत्रे तं रासभाः प्रत्यभाषन्त राजन्; समन्ततः पक्षिणश् चैव रौद्राः

vaiśaṃpāyana uvāca tato rājño dhṛtarāṣṭrasya gehe; gomāyur uccair vyāharad agnihotre taṃ rāsabhāḥ pratyabhāṣanta rājan; samantataḥ pakṣiṇaś caiva raudrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं च शब्दं विदुरस् तत्त्ववेदी; शुश्राव घोरं सुबलात्मजा च भीष्मद्रोणौ गौतमश् चापि विद्वान्; स्वस्ति स्वस्तीत्य् अपि चैवाहुर् उच्चैः

taṃ ca śabdaṃ viduras tattvavedī; śuśrāva ghoraṃ subalātmajā ca bhīṣmadroṇau gautamaś cāpi vidvān; svasti svastīty api caivāhur uccaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गान्धारी विदुरश् चैव विद्वांस्; तम् उत्पातं घोरम् आलक्ष्य राज्ञे निवेदयाम् आसतुर् आर्तवत् तदा; ततो राजा वाक्यम् इदं बभाषे

tato gāndhārī viduraś caiva vidvāṃs; tam utpātaṃ ghoram ālakṣya rājñe nivedayām āsatur ārtavat tadā; tato rājā vākyam idaṃ babhāṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हतो ऽसि दुर्योधन मन्दबुद्धे; यस् त्वं सभायां कुरुपुंगवानाम् स्त्रियं समाभाषसि दुर्विनीत; विशेषतो द्रौपदीं धर्मपत्नीम्

hato 'si duryodhana mandabuddhe; yas tvaṃ sabhāyāṃ kurupuṃgavānām striyaṃ samābhāṣasi durvinīta; viśeṣato draupadīṃ dharmapatnīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी; हितान्वेषी बान्धवानाम् अपायात् कृष्णां पाञ्चालीम् अब्रवीत् सान्त्वपूर्वं; विमृश्यैतत् प्रज्ञया तत्त्वबुद्धिः

evam uktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī; hitānveṣī bāndhavānām apāyāt kṛṣṇāṃ pāñcālīm abravīt sāntvapūrvaṃ; vimṛśyaitat prajñayā tattvabuddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धृतराष्ट्र उवाच वरं वृणीष्व पाञ्चालि मत्तो यद् अभिकाङ्क्षसि वधूनां हि विशिष्टा मे त्वं धर्मपरमा सती

dhṛtarāṣṭra uvāca varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli matto yad abhikāṅkṣasi vadhūnāṃ hi viśiṣṭā me tvaṃ dharmaparamā satī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रौपद्य् उवाच ददासि चेद् वरं मह्यं वृणोमि भरतर्षभ सर्वधर्मानुगः श्रीमान् अदासो ऽस्तु युधिष्ठिरः

draupady uvāca dadāsi ced varaṃ mahyaṃ vṛṇomi bharatarṣabha sarvadharmānugaḥ śrīmān adāso 'stu yudhiṣṭhiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्विनम् अजानन्तो मा वै ब्रूयुः कुमारकाः एष वै दासपुत्रेति प्रतिविन्ध्यं तम् आगतम्

manasvinam ajānanto mā vai brūyuḥ kumārakāḥ eṣa vai dāsaputreti prativindhyaṃ tam āgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजपुत्रः पुरा भूत्वा यथा नान्यः पुमान् क्व चित् लालितो दासपुत्रत्वं पश्यन् नश्येद् धि भारत

rājaputraḥ purā bhūtvā yathā nānyaḥ pumān kva cit lālito dāsaputratvaṃ paśyan naśyed dhi bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धृतराष्ट्र उवाच द्वितीयं ते वरं भद्रे ददामि वरयस्व माम् मनो हि मे वितरति नैकं त्वं वरम् अर्हसि

dhṛtarāṣṭra uvāca dvitīyaṃ te varaṃ bhadre dadāmi varayasva mām mano hi me vitarati naikaṃ tvaṃ varam arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रौपद्य् उवाच सरथौ सधनुष्कौ च भीमसेनधनंजयौ नकुलं सहदेवं च द्वितीयं वरये वरम्

draupady uvāca sarathau sadhanuṣkau ca bhīmasenadhanaṃjayau nakulaṃ sahadevaṃ ca dvitīyaṃ varaye varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धृतराष्ट्र उवाच तृतीयं वरयास्मत्तो नासि द्वाभ्यां सुसत्कृता त्वं हि सर्वस्नुषाणां मे श्रेयसी धर्मचारिणी

dhṛtarāṣṭra uvāca tṛtīyaṃ varayāsmatto nāsi dvābhyāṃ susatkṛtā tvaṃ hi sarvasnuṣāṇāṃ me śreyasī dharmacāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रौपद्य् उवाच लोभो धर्मस्य नाशाय भगवन् नाहम् उत्सहे अनर्हा वरम् आदातुं तृतीयं राजसत्तम

draupady uvāca lobho dharmasya nāśāya bhagavan nāham utsahe anarhā varam ādātuṃ tṛtīyaṃ rājasattama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकम् आहुर् वैश्यवरं द्वौ तु क्षत्रस्त्रिया वरौ त्रयस् तु राज्ञो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य शतं वराः

ekam āhur vaiśyavaraṃ dvau tu kṣatrastriyā varau trayas tu rājño rājendra brāhmaṇasya śataṃ varāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापीयांस इमे भूत्वा संतीर्णाः पतयो मम वेत्स्यन्ति चैव भद्राणि राजन् पुण्येन कर्मणा

pāpīyāṃsa ime bhūtvā saṃtīrṇāḥ patayo mama vetsyanti caiva bhadrāṇi rājan puṇyena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.