Library·Mahābhārata (critical edition)·2·2.71
धृतराष्ट्र उवाच कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मराजो युधिष्ठिरः भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्रौ च ताव् उभौ
dhṛtarāṣṭra uvāca kathaṃ gacchati kaunteyo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenaḥ savyasācī mādrīputrau ca tāv ubhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धौम्यश् चैव कथं क्षत्तर् द्रौपदी वा तपस्विनी श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं सर्वं तेषाम् अङ्गविचेष्टितम्
dhaumyaś caiva kathaṃ kṣattar draupadī vā tapasvinī śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ teṣām aṅgaviceṣṭitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदुर उवाच वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः बाहू विशालौ कृत्वा तु भीमो गच्छति पाण्डवः
vidura uvāca vastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ bāhū viśālau kṛtvā tu bhīmo gacchati pāṇḍavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिकता वपन् सव्यसाची राजानम् अनुगच्छति माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखम् आलिप्य गच्छति
sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati mādrīputraḥ sahadevo mukham ālipya gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश् चित्तविह्वलः दर्शनीयतमो लोके राजानम् अनुगच्छति
pāṃsūpaliptasarvāṅgo nakulaś cittavihvalaḥ darśanīyatamo loke rājānam anugacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णा केशैः प्रतिच्छाद्य मुखम् आयतलोचना दर्शनीया प्ररुदती राजानम् अनुगच्छति
kṛṣṇā keśaiḥ praticchādya mukham āyatalocanā darśanīyā prarudatī rājānam anugacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धौम्यो याम्यानि सामानि रौद्राणि च विशां पते गायन् गच्छति मार्गेषु कुशान् आदाय पाणिना
dhaumyo yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṃ pate gāyan gacchati mārgeṣu kuśān ādāya pāṇinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः तन् ममाचक्ष्व विदुर कस्माद् एवं व्रजन्ति ते
dhṛtarāṣṭra uvāca vividhānīha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥ tan mamācakṣva vidura kasmād evaṃ vrajanti te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदुर उवाच निकृतस्यापि ते पुत्रैर् हृते राज्ये धनेषु च न धर्माच् चलते बुद्धिर् धर्मराजस्य धीमतः
vidura uvāca nikṛtasyāpi te putrair hṛte rājye dhaneṣu ca na dharmāc calate buddhir dharmarājasya dhīmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत निकृत्या क्रोधसंतप्तो नोन्मीलयति लोचने
yo 'sau rājā ghṛṇī nityaṃ dhārtarāṣṭreṣu bhārata nikṛtyā krodhasaṃtapto nonmīlayati locane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषा स पिधाय मुखं राजा तस्माद् गच्छति पाण्डवः
nāhaṃ janaṃ nirdaheyaṃ dṛṣṭvā ghoreṇa cakṣuṣā sa pidhāya mukhaṃ rājā tasmād gacchati pāṇḍavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा च भीमो व्रजति तन् मे निगदतः शृणु बाह्वोर् बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ
yathā ca bhīmo vrajati tan me nigadataḥ śṛṇu bāhvor bale nāsti samo mameti bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाहू विशालौ कृत्वा तु तेन भीमो ऽपि गच्छति बाहू दर्शयमानो हि बाहुद्रविणदर्पितः चिकीर्षन् कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः
bāhū viśālau kṛtvā tu tena bhīmo 'pi gacchati bāhū darśayamāno hi bāhudraviṇadarpitaḥ cikīrṣan karma śatrubhyo bāhudravyānurūpataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रदिशञ् शरसंपातान् कुन्तीपुत्रो ऽर्जुनस् तदा सिकता वपन् सव्यसाची राजानम् अनुगच्छति
pradiśañ śarasaṃpātān kuntīputro 'rjunas tadā sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असक्ताः सिकतास् तस्य यथा संप्रति भारत असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु
asaktāḥ sikatās tasya yathā saṃprati bhārata asaktaṃ śaravarṣāṇi tathā mokṣyati śatruṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मे कश् चिद् विजानीयान् मुखम् अद्येति भारत मुखम् आलिप्य तेनासौ सहदेवो ऽपि गच्छति
na me kaś cid vijānīyān mukham adyeti bhārata mukham ālipya tenāsau sahadevo 'pi gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहं मनांस्य् आददेयं मार्गे स्त्रीणाम् इति प्रभो पांसूपचितसर्वाङ्गो नकुलस् तेन गच्छति
nāhaṃ manāṃsy ādadeyaṃ mārge strīṇām iti prabho pāṃsūpacitasarvāṅgo nakulas tena gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकवस्त्रा तु रुदती मुक्तकेशी रजस्वला शोणिताक्तार्द्रवसना द्रौपदी वाक्यम् अब्रवीत्
ekavastrā tu rudatī muktakeśī rajasvalā śoṇitāktārdravasanā draupadī vākyam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्कृते ऽहम् इमां प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः
yatkṛte 'ham imāṃ prāptā teṣāṃ varṣe caturdaśe hatapatyo hatasutā hatabandhujanapriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धुशोणितदिग्धाङ्ग्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाः एवं कृतोदका नार्यः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम्
bandhuśoṇitadigdhāṅgyo muktakeśyo rajasvalāḥ evaṃ kṛtodakā nāryaḥ pravekṣyanti gajāhvayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा तु नैरृतान् दर्भान् धीरो धौम्यः पुरोहितः सामानि गायन् याम्यानि पुरतो याति भारत
kṛtvā tu nairṛtān darbhān dhīro dhaumyaḥ purohitaḥ sāmāni gāyan yāmyāni purato yāti bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हतेषु भारतेष्व् आजौ कुरूणां गुरवस् तदा एवं सामानि गास्यन्तीत्य् उक्त्वा धौम्यो ऽपि गच्छति
hateṣu bhārateṣv ājau kurūṇāṃ guravas tadā evaṃ sāmāni gāsyantīty uktvā dhaumyo 'pi gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हा हा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वम् ईदृशम् इति पौराः सुदुःखार्ताः क्रोशन्ति स्म समन्ततः
hā hā gacchanti no nāthāḥ samavekṣadhvam īdṛśam iti paurāḥ suduḥkhārtāḥ krośanti sma samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् आकारलिङ्गैस् ते व्यवसायं मनोगतम् कथयन्तः स्म कौन्तेया वनं जग्मुर् मनस्विनः
evam ākāraliṅgais te vyavasāyaṃ manogatam kathayantaḥ sma kaunteyā vanaṃ jagmur manasvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात् अनभ्रे विद्युतश् चासन् भूमिश् च समकम्पत
evaṃ teṣu narāgryeṣu niryatsu gajasāhvayāt anabhre vidyutaś cāsan bhūmiś ca samakampata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राहुर् अग्रसद् आदित्यम् अपर्वणि विशां पते उल्का चाप्य् अपसव्यं तु पुरं कृत्वा व्यशीर्यत
rāhur agrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate ulkā cāpy apasavyaṃ tu puraṃ kṛtvā vyaśīryata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रव्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाः देवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च
pravyāharanti kravyādā gṛdhragomāyuvāyasāḥ devāyatanacaityeṣu prākārāṭṭālakeṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एते महोत्पाता वनं गच्छति पाण्डवे भारतानाम् अभावाय राजन् दुर्मन्त्रिते तव
evam ete mahotpātā vanaṃ gacchati pāṇḍave bhāratānām abhāvāya rājan durmantrite tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारदश् च सभामध्ये कुरूणाम् अग्रतः स्थितः महर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यम् उवाच ह
nāradaś ca sabhāmadhye kurūṇām agrataḥ sthitaḥ maharṣibhiḥ parivṛto raudraṃ vākyam uvāca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतश् चतुर्दशे वर्षे विनङ्क्ष्यन्तीह कौरवाः दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च
itaś caturdaśe varṣe vinaṅkṣyantīha kauravāḥ duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा दिवम् आक्रम्य क्षिप्रम् अन्तरधीयत ब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद् देवर्षिसत्तमः
ity uktvā divam ākramya kṣipram antaradhīyata brāhmīṃ śriyaṃ suvipulāṃ bibhrad devarṣisattamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश् चापि सौबलः द्रोणं द्वीपम् अमन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन्
tato duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ droṇaṃ dvīpam amanyanta rājyaṃ cāsmai nyavedayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाब्रवीत् ततो द्रोणो दुर्योधनम् अमर्षणम् दुःशासनं च कर्णं च सर्वान् एव च भारतान्
athābravīt tato droṇo duryodhanam amarṣaṇam duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca sarvān eva ca bhāratān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवध्यान् पाण्डवान् आहुर् देवपुत्रान् द्विजातयः अहं तु शरणं प्राप्तान् वर्तमानो यथाबलम्
avadhyān pāṇḍavān āhur devaputrān dvijātayaḥ ahaṃ tu śaraṇaṃ prāptān vartamāno yathābalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतान् सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान् सराजकान् नोत्सहे समभित्यक्तुं दैवमूलम् अतः परम्
gatān sarvātmanā bhaktyā dhārtarāṣṭrān sarājakān notsahe samabhityaktuṃ daivamūlam ataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः ते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति कौरवाः
dharmataḥ pāṇḍuputrā vai vanaṃ gacchanti nirjitāḥ te ca dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti kauravāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चरितब्रह्मचर्याश् च क्रोधामर्षवशानुगाः वैरं प्रत्यानयिष्यन्ति मम दुःखाय पाण्डवाः
caritabrahmacaryāś ca krodhāmarṣavaśānugāḥ vairaṃ pratyānayiṣyanti mama duḥkhāya pāṇḍavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मया तु भ्रंशितो राज्याद् द्रुपदः सखिविग्रहे पुत्रार्थम् अयजत् क्रोधाद् वधाय मम भारत
mayā tu bhraṃśito rājyād drupadaḥ sakhivigrahe putrārtham ayajat krodhād vadhāya mama bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात् धृष्टद्युम्नं द्रौपदीं च वेदीमध्यात् सुमध्यमाम्
yājopayājatapasā putraṃ lebhe sa pāvakāt dhṛṣṭadyumnaṃ draupadīṃ ca vedīmadhyāt sumadhyamām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान् कवची शरी मर्त्यधर्मतया तस्माद् इति मां भयम् आविशत्
jvālāvarṇo devadatto dhanuṣmān kavacī śarī martyadharmatayā tasmād iti māṃ bhayam āviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः पुरुषर्षभः सृष्टप्राणो भृशतरं तस्माद् योत्स्ये तवारिभिः
gato hi pakṣatāṃ teṣāṃ pārṣataḥ puruṣarṣabhaḥ sṛṣṭaprāṇo bhṛśataraṃ tasmād yotsye tavāribhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मद्वधाय श्रुतो ह्य् एष लोके चाप्य् अतिविश्रुतः नूनं सो ऽयम् अनुप्राप्तस् त्वत्कृते कालपर्ययः
madvadhāya śruto hy eṣa loke cāpy ativiśrutaḥ nūnaṃ so 'yam anuprāptas tvatkṛte kālaparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वरिताः कुरुत श्रेयो नैतद् एतावता कृतम् मुहूर्तं सुखम् एवैतत् तालच्छायेव हैमनी
tvaritāḥ kuruta śreyo naitad etāvatā kṛtam muhūrtaṃ sukham evaitat tālacchāyeva haimanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजध्वं च महायज्ञैर् भोगान् अश्नीत दत्त च इतश् चतुर्दशे वर्षे महत् प्राप्स्यथ वैशसम्
yajadhvaṃ ca mahāyajñair bhogān aśnīta datta ca itaś caturdaśe varṣe mahat prāpsyatha vaiśasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधन निशम्यैतत् प्रतिपद्य यथेच्छसि साम वा पाण्डवेयेषु प्रयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे
duryodhana niśamyaitat pratipadya yathecchasi sāma vā pāṇḍaveyeṣu prayuṅkṣva yadi manyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच द्रोणस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो ऽब्रवीद् इदम् सम्यग् आह गुरुः क्षत्तर् उपावर्तय पाण्डवान्
vaiśaṃpāyana uvāca droṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam samyag āha guruḥ kṣattar upāvartaya pāṇḍavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि वा न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः सशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश् च पुत्रकाः
yadi vā na nivartante satkṛtā yāntu pāṇḍavāḥ saśastrarathapādātā bhogavantaś ca putrakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.