Library·Mahābhārata (critical edition)·3·3.178
युधिष्ठिर उवाच भवान् एतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद् गतिर् अनुत्तमा
yudhiṣṭhira uvāca bhavān etādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhaved gatir anuttamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्प उवाच पात्रे दत्त्वा प्रियाण्य् उक्त्वा सत्यम् उक्त्वा च भारत अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेद् इति मतिर् मम
sarpa uvāca pātre dattvā priyāṇy uktvā satyam uktvā ca bhārata ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacched iti matir mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच दानाद् वा सर्प सत्याद् वा किम् अतो गुरु दृश्यते अहिंसाप्रिययोश् चैव गुरुलाघवम् उच्यताम्
yudhiṣṭhira uvāca dānād vā sarpa satyād vā kim ato guru dṛśyate ahiṃsāpriyayoś caiva gurulāghavam ucyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्प उवाच दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियम् एव च एषां कार्यगरीयस्त्वाद् दृश्यते गुरुलाघवम्
sarpa uvāca dāne ratatvaṃ satyaṃ ca ahiṃsā priyam eva ca eṣāṃ kāryagarīyastvād dṛśyate gurulāghavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्माच् चिद् दानयोगाद् धि सत्यम् एव विशिष्यते सत्यवाक्याच् च राजेन्द्र किं चिद् दानं विशिष्यते
kasmāc cid dānayogād dhi satyam eva viśiṣyate satyavākyāc ca rājendra kiṃ cid dānaṃ viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एव महेष्वास प्रियवाक्यान् महीपते अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश् च प्रियम् इष्यते
evam eva maheṣvāsa priyavākyān mahīpate ahiṃsā dṛśyate gurvī tataś ca priyam iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एतद् भवेद् राजन् कार्यापेक्षम् अनन्तरम् यद् अभिप्रेतम् अन्यत् ते ब्रूहि यावद् ब्रवीम्य् अहम्
evam etad bhaved rājan kāryāpekṣam anantaram yad abhipretam anyat te brūhi yāvad bravīmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम् अशरीरस्य दृश्येत विषयांश् च ब्रवीहि मे
yudhiṣṭhira uvāca kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvam aśarīrasya dṛśyeta viṣayāṃś ca bravīhi me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्प उवाच तिस्रो वै गतयो राजन् परिदृष्टाः स्वकर्मभिः मानुष्यं स्वर्गवासश् च तिर्यग्योनिश् च तत् त्रिधा
sarpa uvāca tisro vai gatayo rājan paridṛṣṭāḥ svakarmabhiḥ mānuṣyaṃ svargavāsaś ca tiryagyoniś ca tat tridhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वै मानुषाल् लोकाद् दानादिभिर् अतन्द्रितः अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गम् अश्नुते
tatra vai mānuṣāl lokād dānādibhir atandritaḥ ahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargam aśnute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपरीतैश् च राजेन्द्र कारणैर् मानुषो भवेत् तिर्यग्योनिस् तथा तात विशेषश् चात्र वक्ष्यते
viparītaiś ca rājendra kāraṇair mānuṣo bhavet tiryagyonis tathā tāta viśeṣaś cātra vakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमन्वितः मनुष्यत्वात् परिभ्रष्टस् तिर्यग्योनौ प्रसूयते
kāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanvitaḥ manuṣyatvāt paribhraṣṭas tiryagyonau prasūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिर्यग्योन्यां पृथग्भावो मनुष्यत्वे विधीयते गवादिभ्यस् तथाश्वेभ्यो देवत्वम् अपि दृश्यते
tiryagyonyāṃ pṛthagbhāvo manuṣyatve vidhīyate gavādibhyas tathāśvebhyo devatvam api dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽयम् एता गतीः सर्वा जन्तुश् चरति कार्यवान् नित्ये महति चात्मानम् अवस्थापयते नृप
so 'yam etā gatīḥ sarvā jantuś carati kāryavān nitye mahati cātmānam avasthāpayate nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातो जातश् च बलवान् भुङ्क्ते चात्मा स देहवान् फलार्थस् तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः
jāto jātaś ca balavān bhuṅkte cātmā sa dehavān phalārthas tāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः तस्याधिष्ठानम् अव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम्
yudhiṣṭhira uvāca śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ tasyādhiṣṭhānam avyagraṃ brūhi sarpa yathātatham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं न गृह्णासि विषयान् युगपत् त्वं महामते एतावद् उच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम
kiṃ na gṛhṇāsi viṣayān yugapat tvaṃ mahāmate etāvad ucyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्प उवाच यद् आत्मद्रव्यम् आयुष्मन् देहसंश्रयणान्वितम् करणाधिष्ठितं भोगान् उपभुङ्क्ते यथाविधि
sarpa uvāca yad ātmadravyam āyuṣman dehasaṃśrayaṇānvitam karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogān upabhuṅkte yathāvidhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश् च मनश् च भरतर्षभ तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे
jñānaṃ caivātra buddhiś ca manaś ca bharatarṣabha tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयान् इमान् विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः
manasā tāta paryeti kramaśo viṣayān imān viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर् विधीयते तस्माद् युगपद् अस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते
atra cāpi naravyāghra mano jantor vidhīyate tasmād yugapad asyātra grahaṇaṃ nopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोर् अन्तरम् आश्रितः द्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम्
sa ātmā puruṣavyāghra bhruvor antaram āśritaḥ dravyeṣu sṛjate buddhiṃ vividheṣu parāvarām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धेर् उत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः
buddher uttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच मनसश् चापि बुद्धेश् च ब्रूहि मे लक्षणं परम् एतद् अध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते
yudhiṣṭhira uvāca manasaś cāpi buddheś ca brūhi me lakṣaṇaṃ param etad adhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्प उवाच बुद्धिर् आत्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते तदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस् तस्यैषणे भवेत्
sarpa uvāca buddhir ātmānugā tāta utpātena vidhīyate tadāśritā hi saṃjñaiṣā vidhis tasyaiṣaṇe bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धेर् गुणविधिर् नास्ति मनस् तु गुणवद् भवेत् बुद्धिर् उत्पद्यते कार्ये मनस् तूत्पन्नम् एव हि
buddher guṇavidhir nāsti manas tu guṇavad bhavet buddhir utpadyate kārye manas tūtpannam eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर् मयेरितम् त्वम् अप्य् अत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान्
etad viśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyor mayeritam tvam apy atrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिर् इयं तव विदितं वेदितव्यं ते कस्मान् माम् अनुपृच्छसि
yudhiṣṭhira uvāca aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhir iyaṃ tava viditaṃ veditavyaṃ te kasmān mām anupṛcchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत् स्वर्गवासिनम् एवम् अद्भुतकर्माणम् इति मे संशयो महान्
sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśat svargavāsinam evam adbhutakarmāṇam iti me saṃśayo mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्प उवाच सुप्रज्ञम् अपि चेच् छूरम् ऋद्धिर् मोहयते नरम् वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर् मम
sarpa uvāca suprajñam api cec chūram ṛddhir mohayate naram vartamānaḥ sukhe sarvo nāvaitīti matir mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽहम् ऐश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर पतितः प्रतिसंबुद्धस् त्वां तु संबोधयाम्य् अहम्
so 'ham aiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhira patitaḥ pratisaṃbuddhas tvāṃ tu saṃbodhayāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतं कार्यं महाराज त्वया मम परंतप क्षीणः शापः सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना
kṛtaṃ kāryaṃ mahārāja tvayā mama paraṃtapa kṣīṇaḥ śāpaḥ sukṛcchro me tvayā saṃbhāṣya sādhunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन् पुरा अभिमानेन मत्तः सन् कं चिन् नान्यम् अचिन्तयम्
ahaṃ hi divi divyena vimānena caran purā abhimānena mattaḥ san kaṃ cin nānyam acintayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनराः करान् मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः
brahmarṣidevagandharvayakṣarākṣasakiṃnarāḥ karān mama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते तस्य तेजो हराम्य् आशु तद् धि दृष्टिबलं मम
cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi prāṇinaṃ pṛthivīpate tasya tejo harāmy āśu tad dhi dṛṣṭibalaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिबिकां मम स माम् अपनयो राजन् भ्रंशयाम् आस वै श्रियः
brahmarṣīṇāṃ sahasraṃ hi uvāha śibikāṃ mama sa mām apanayo rājan bhraṃśayām āsa vai śriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र ह्य् अगस्त्यः पादेन वहन् स्पृष्टो मया मुनिः अदृष्टेन ततो ऽस्म्य् उक्तो ध्वंस सर्पेति वै रुषा
tatra hy agastyaḥ pādena vahan spṛṣṭo mayā muniḥ adṛṣṭena tato 'smy ukto dhvaṃsa sarpeti vai ruṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तस्माद् विमानाग्रात् प्रच्युतश् च्युतभूषणः प्रपतन् बुबुधे ऽऽत्मानं व्यालीभूतम् अधोमुखम्
tatas tasmād vimānāgrāt pracyutaś cyutabhūṣaṇaḥ prapatan bubudhe ''tmānaṃ vyālībhūtam adhomukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयाचं तम् अहं विप्रं शापस्यान्तो भवेद् इति अज्ञानात् संप्रवृत्तस्य भगवन् क्षन्तुम् अर्हसि
ayācaṃ tam ahaṃ vipraṃ śāpasyānto bhaved iti ajñānāt saṃpravṛttasya bhagavan kṣantum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स माम् उवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वितः युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात् त्वां मोक्षयिष्यति
tataḥ sa mām uvācedaṃ prapatantaṃ kṛpānvitaḥ yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāt tvāṃ mokṣayiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिमानस्य घोरस्य बलस्य च नराधिप फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यम् अवाप्स्यसि
abhimānasya ghorasya balasya ca narādhipa phale kṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyam avāpsyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो मे विस्मयो जातस् तद् दृष्ट्वा तपसो बलम् ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहम् अचूचुदम्
tato me vismayo jātas tad dṛṣṭvā tapaso balam brahma ca brāhmaṇatvaṃ ca yena tvāham acūcudam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यं दमस् तपो योगम् अहिंसा दाननित्यता साधकानि सदा पुंसां न जातिर् न कुलं नृप
satyaṃ damas tapo yogam ahiṃsā dānanityatā sādhakāni sadā puṃsāṃ na jātir na kulaṃ nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरिष्ट एष ते भ्राता भीमो मुक्तो महाभुजः स्वस्ति ते ऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः
ariṣṭa eṣa te bhrātā bhīmo mukto mahābhujaḥ svasti te 'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच इत्य् उक्त्वाजगरं देहं त्यक्त्वा स नहुषो नृपः दिव्यं वपुः समास्थाय गतस् त्रिदिवम् एव ह
vaiśaṃpāyana uvāca ity uktvājagaraṃ dehaṃ tyaktvā sa nahuṣo nṛpaḥ divyaṃ vapuḥ samāsthāya gatas tridivam eva ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः धौम्येन सहितः श्रीमान् आश्रमं पुनर् अभ्यगात्
yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṃgataḥ dhaumyena sahitaḥ śrīmān āśramaṃ punar abhyagāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम् कथयाम् आस तत् सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः
tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātatham kathayām āsa tat sarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश् चास्य ते त्रयः आसन् सुव्रीडिता राजन् द्रौपदी च यशस्विनी
tac chrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraś cāsya te trayaḥ āsan suvrīḍitā rājan draupadī ca yaśasvinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया मैवम् इत्य् अब्रुवन् भीमं गर्हयन्तो ऽस्य साहसम्
te tu sarve dvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayā maivam ity abruvan bhīmaṃ garhayanto 'sya sāhasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाण्डवास् तु भयान् मुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम् हर्षम् आहारयां चक्रुर् विजह्रुश् च मुदा युताः
pāṇḍavās tu bhayān muktaṃ prekṣya bhīmaṃ mahābalam harṣam āhārayāṃ cakrur vijahruś ca mudā yutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.