Library·Mahābhārata (critical edition)·3·3.261
युधिष्ठिर उवाच उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक् पृथक् प्रस्थानकारणं ब्रह्मञ् श्रोतुम् इच्छामि कथ्यताम्
yudhiṣṭhira uvāca uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthak pṛthak prasthānakāraṇaṃ brahmañ śrotum icchāmi kathyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ प्रस्थापितौ वनं ब्रह्म मैथिली च यशस्विनी
kathaṃ dāśarathī vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau prasthāpitau vanaṃ brahma maithilī ca yaśasvinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्कण्डेय उवाच जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमान् अभवन् नृपः क्रियारतिर् धर्मपरः सततं वृद्धसेविता
mārkaṇḍeya uvāca jātaputro daśarathaḥ prītimān abhavan nṛpaḥ kriyāratir dharmaparaḥ satataṃ vṛddhasevitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदे च पारगाः
krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥ vedeṣu sarahasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चरितब्रह्मचर्यास् ते कृतदाराश् च पार्थिव यदा तदा दशरथः प्रीतिमान् अभवत् सुखी
caritabrahmacaryās te kṛtadārāś ca pārthiva yadā tadā daśarathaḥ prītimān abhavat sukhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्येष्ठो रामो ऽभवत् तेषां रमयाम् आस हि प्रजाः मनोहरतया धीमान् पितुर् हृदयतोषणः
jyeṣṭho rāmo 'bhavat teṣāṃ ramayām āsa hi prajāḥ manoharatayā dhīmān pitur hṛdayatoṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स राजा मतिमान् मत्वात्मानं वयो ऽधिकम् मन्त्रयाम् आस सचिवैर् धर्मज्ञैश् च पुरोहितैः
tataḥ sa rājā matimān matvātmānaṃ vayo 'dhikam mantrayām āsa sacivair dharmajñaiś ca purohitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः
abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārata prāptakālaṃ ca te sarve menire mantrisattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम् दीर्घबाहुं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम्
lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṅgagāminam dīrghabāhuṃ mahoraskaṃ nīlakuñcitamūrdhajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्राद् अनवमं बले पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ
dīpyamānaṃ śriyā vīraṃ śakrād anavamaṃ bale pāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम् जितेन्द्रियम् अमित्राणाम् अपि दृष्टिमनोहरम्
sarvānuraktaprakṛtiṃ sarvavidyāviśāradam jitendriyam amitrāṇām api dṛṣṭimanoharam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियन्तारम् असाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् धृतिमन्तम् अनाधृष्यं जेतारम् अपराजितम्
niyantāram asādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām dhṛtimantam anādhṛṣyaṃ jetāram aparājitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम् संदृश्य परमां प्रीतिम् अगच्छत् कुरुनन्दन
putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanam saṃdṛśya paramāṃ prītim agacchat kurunandana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्तयंश् च महातेजा गुणान् रामस्य वीर्यवान् अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम्
cintayaṃś ca mahātejā guṇān rāmasya vīryavān abhyabhāṣata bhadraṃ te prīyamāṇaḥ purohitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन् पुण्यं योगम् उपैष्यति संभाराः संभ्रियन्तां मे रामश् चोपनिमन्त्र्यताम्
adya puṣyo niśi brahman puṇyaṃ yogam upaiṣyati saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaś copanimantryatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति तद् राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा कैकेयीम् अभिगम्येदं काले वचनम् अब्रवीत्
iti tad rājavacanaṃ pratiśrutyātha mantharā kaikeyīm abhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत् आशीविषस् त्वां संक्रुद्धश् चण्डो दशति दुर्भगे
adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khyāpitaṃ mahat āśīviṣas tvāṃ saṃkruddhaś caṇḍo daśati durbhage
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रो ऽभिषेक्ष्यते कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक्
subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro 'bhiṣekṣyate kuto hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putro na rājyabhāk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा तद् वचनम् आज्ञाय सर्वाभरणभूषिता वेदीविलग्नमध्येव बिभ्रती रूपम् उत्तमम्
sā tad vacanam ājñāya sarvābharaṇabhūṣitā vedīvilagnamadhyeva bibhratī rūpam uttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविक्ते पतिम् आसाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता प्रणयं व्यञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यम् अब्रवीत्
vivikte patim āsādya hasantīva śucismitā praṇayaṃ vyañjayantīva madhuraṃ vākyam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यप्रतिज्ञ यन् मे त्वं कामम् एकं निसृष्टवान् उपाकुरुष्व तद् राजंस् तस्मान् मुच्यस्व संकटात्
satyapratijña yan me tvaṃ kāmam ekaṃ nisṛṣṭavān upākuruṣva tad rājaṃs tasmān mucyasva saṃkaṭāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजोवाच वरं ददानि ते हन्त तद् गृहाण यद् इच्छसि अवध्यो वध्यतां को ऽद्य वध्यः को ऽद्य विमुच्यताम्
rājovāca varaṃ dadāni te hanta tad gṛhāṇa yad icchasi avadhyo vadhyatāṃ ko 'dya vadhyaḥ ko 'dya vimucyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनं ददानि कस्याद्य ह्रियतां कस्य वा पुनः ब्राह्मणस्वाद् इहान्यत्र यत् किं चिद् वित्तम् अस्ति मे
dhanaṃ dadāni kasyādya hriyatāṃ kasya vā punaḥ brāhmaṇasvād ihānyatra yat kiṃ cid vittam asti me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्कण्डेय उवाच सा तद् वचनम् आज्ञाय परिगृह्य नराधिपम् आत्मनो बलम् आज्ञाय तत एनम् उवाच ह
mārkaṇḍeya uvāca sā tad vacanam ājñāya parigṛhya narādhipam ātmano balam ājñāya tata enam uvāca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभिषेचनिकं यत् ते रामार्थम् उपकल्पितम् भरतस् तद् अवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः
ābhiṣecanikaṃ yat te rāmārtham upakalpitam bharatas tad avāpnotu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तद् राजा वचः श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम् दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किं चिद् व्याजहार ह
sa tad rājā vacaḥ śrutvā vipriyaṃ dāruṇodayam duḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṃ cid vyājahāra ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान् वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्व् इति
tatas tathoktaṃ pitaraṃ rāmo vijñāya vīryavān vanaṃ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatv iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अन्वगच्छल् लक्ष्मीवान् धनुष्मांल् लक्ष्मणस् तदा सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा
tam anvagacchal lakṣmīvān dhanuṣmāṃl lakṣmaṇas tadā sītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो वनं गते रामे राजा दशरथस् तदा समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा
tato vanaṃ gate rāme rājā daśarathas tadā samayujyata dehasya kālaparyāyadharmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रामं तु गतम् आज्ञाय राजानं च तथागतम् आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत्
rāmaṃ tu gatam ājñāya rājānaṃ ca tathāgatam ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतो दशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम्
gato daśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau gṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम् उवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम् पतिं हत्वा कुलं चेदम् उत्साद्य धनलुब्धया
tām uvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtam patiṃ hatvā kulaṃ cedam utsādya dhanalubdhayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने सकामा भव मे मातर् इत्य् उक्त्वा प्ररुरोद ह
ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsane sakāmā bhava me mātar ity uktvā praruroda ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ अन्वयाद् भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः
sa cāritraṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhau anvayād bhrātaraṃ rāmaṃ vinivartanalālasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः अग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश् चान्यैः सहस्रशः पौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाङ्क्षया
vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ vipraiś cānyaiḥ sahasraśaḥ paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmānayanakāṅkṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम् तापसानाम् अलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम्
dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ sahalakṣmaṇam tāpasānām alaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विसर्जितः स रामेण पितुर् वचनकारिणा नन्दिग्रामे ऽकरोद् राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके
visarjitaḥ sa rāmeṇa pitur vacanakāriṇā nandigrāme 'karod rājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रामस् तु पुनर् आशङ्क्य पौरजानपदागमम् प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति
rāmas tu punar āśaṅkya paurajānapadāgamam praviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यम् आश्रितः नदीं गोदावरीं रम्याम् आश्रित्य न्यवसत् तदा
satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyam āśritaḥ nadīṃ godāvarīṃ ramyām āśritya nyavasat tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसतस् तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम् खरेणासीन् महद् वैरं जनस्थाननिवासिना
vasatas tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtam khareṇāsīn mahad vairaṃ janasthānanivāsinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्षार्थं तापसानां च राघवो धर्मवत्सलः चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम्
rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavo dharmavatsalaḥ caturdaśa sahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ चक्रे क्षेमं पुनर् धीमान् धर्मारण्यं स राघवः
dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalau cakre kṣemaṃ punar dhīmān dharmāraṇyaṃ sa rāghavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः ययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां भ्रातुर् निवेशनम्
hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥ yayau nikṛttanāsoṣṭhī laṅkāṃ bhrātur niveśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो रावणम् अभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छिता पपात पादयोर् भ्रातुः संशुष्करुधिरानना
tato rāvaṇam abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā papāta pādayor bhrātuḥ saṃśuṣkarudhirānanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्छितः उत्पपातासनात् क्रुद्धो दन्तैर् दन्तान् उपस्पृशन्
tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ utpapātāsanāt kruddho dantair dantān upaspṛśan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वान् अमात्यान् विसृज्याथ विविक्ते ताम् उवाच सः केनास्य् एवं कृता भद्रे माम् अचिन्त्यावमन्य च
svān amātyān visṛjyātha vivikte tām uvāca saḥ kenāsy evaṃ kṛtā bhadre mām acintyāvamanya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कः शूलं तीक्ष्णम् आसाद्य सर्वगात्रैर् निषेवते कः शिरस्य् अग्निम् आदाय विश्वस्तः स्वपते सुखम्
kaḥ śūlaṃ tīkṣṇam āsādya sarvagātrair niṣevate kaḥ śirasy agnim ādāya viśvastaḥ svapate sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः सिंहं केसरिणं कश् च दंष्ट्रासु स्पृश्य तिष्ठति
āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena spṛśatīha kaḥ siṃhaṃ kesariṇaṃ kaś ca daṃṣṭrāsu spṛśya tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एवं ब्रुवतस् तस्य स्रोतोभ्यस् तेजसो ऽर्चिषः निश्चेरुर् दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः
ity evaṃ bruvatas tasya srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ niścerur dahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य तत् सर्वम् आचख्यौ भगिनी रामविक्रमम् खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम्
tasya tat sarvam ācakhyau bhaginī rāmavikramam kharadūṣaṇasaṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारम् उपसान्त्व्य च ऊर्ध्वम् आचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम्
sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ svasāram upasāntvya ca ūrdhvam ācakrame rājā vidhāya nagare vidhim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतम् एव च ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम्
trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatam eva ca dadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अतीत्याथ गोकर्णम् अभ्यगच्छद् दशाननः दयितं स्थानम् अव्यग्रं शूलपाणेर् महात्मनः
tam atītyātha gokarṇam abhyagacchad daśānanaḥ dayitaṃ sthānam avyagraṃ śūlapāṇer mahātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राभ्यगच्छन् मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः पुरा रामभयाद् एव तापस्यं समुपाश्रितम्
tatrābhyagacchan mārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ purā rāmabhayād eva tāpasyaṃ samupāśritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.