Library·Mahābhārata (critical edition)·3·3.267
मार्कण्डेय उवाच ततस् तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात् तदा
mārkaṇḍeya uvāca tatas tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāt tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् श्वशुरो वालिनः श्रीमान् सुषेणो रामम् अभ्ययात्
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām śvaśuro vālinaḥ śrīmān suṣeṇo rāmam abhyayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोटीशतवृतौ चापि गजो गवय एव च वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक् पृथग् अदृश्यताम्
koṭīśatavṛtau cāpi gajo gavaya eva ca vānarendrau mahāvīryau pṛthak pṛthag adṛśyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन् प्रत्यदृश्यत गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः
ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣan pratyadṛśyata golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः कोटीसहस्रम् उग्राणां हरीणां समकर्षत
gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ koṭīsahasram ugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः कोटीर् दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति
panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ koṭīr daśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीमान् दधिमुखो नाम हरिवृद्धो ऽपि वीर्यवान् प्रचकर्ष महत् सैन्यं हरीणां भीमतेजसाम्
śrīmān dadhimukho nāma harivṛddho 'pi vīryavān pracakarṣa mahat sainyaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णानां मुखपुण्ड्राणाम् ऋक्षाणां भीमकर्मणाम् कोटीशतसहस्रेण जाम्बवान् प्रत्यदृश्यत
kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇām ṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām koṭīśatasahasreṇa jāmbavān pratyadṛśyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात्
ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ asaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरीषकुसुमाभानां सिंहानाम् इव नर्दताम् श्रूयते तुमुलः शब्दस् तत्र तत्र प्रधावताम्
śirīṣakusumābhānāṃ siṃhānām iva nardatām śrūyate tumulaḥ śabdas tatra tatra pradhāvatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गिरिकूटनिभाः के चित् के चिन् महिषसंनिभाः शरदभ्रप्रतीकाशाः पिष्टहिङ्गुलकाननाः
girikūṭanibhāḥ ke cit ke cin mahiṣasaṃnibhāḥ śaradabhrapratīkāśāḥ piṣṭahiṅgulakānanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पतन्तः पतन्तश् च प्लवमानाश् च वानराः उद्धुन्वन्तो ऽपरे रेणून् समाजग्मुः समन्ततः
utpatantaḥ patantaś ca plavamānāś ca vānarāḥ uddhunvanto 'pare reṇūn samājagmuḥ samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वानरमहालोकः पूर्णसागरसंनिभः निवेशम् अकरोत् तत्र सुग्रीवानुमते तदा
sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ niveśam akarot tatra sugrīvānumate tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते
tatas teṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन व्यूढेन सैन्येन लोकान् उद्वर्तयन्न् इव प्रययौ राघवः श्रीमान् सुग्रीवसहितस् तदा
tena vyūḍhena sainyena lokān udvartayann iva prayayau rāghavaḥ śrīmān sugrīvasahitas tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखम् आसीत् तु सैन्यस्य हनूमान् मारुतात्मजः जघनं पालयाम् आस सौमित्रिर् अकुतोभयः
mukham āsīt tu sainyasya hanūmān mārutātmajaḥ jaghanaṃ pālayām āsa saumitrir akutobhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ राघवौ तत्र रेजतुः वृतौ हरिमहामात्रैश् चन्द्रसूर्यौ ग्रहैर् इव
baddhagodhāṅgulitrāṇau rāghavau tatra rejatuḥ vṛtau harimahāmātraiś candrasūryau grahair iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रबभौ हरिसैन्यं तच् छालतालशिलायुधम् सुमहच् छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति
prababhau harisainyaṃ tac chālatālaśilāyudham sumahac chālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये
nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधिवत् सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च
vidhivat supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca prabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु उपायाद् धरिसेना सा क्षारोदम् अथ सागरम्
nivasantī nirābādhā tathaiva girisānuṣu upāyād dharisenā sā kṣārodam atha sāgaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयसागरनिभं तद् बलं बहुलध्वजम् वेलावनं समासाद्य निवासम् अकरोत् तदा
dvitīyasāgaranibhaṃ tad balaṃ bahuladhvajam velāvanaṃ samāsādya nivāsam akarot tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दाशरथिः श्रीमान् सुग्रीवं प्रत्यभाषत मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालम् इदं वचः
tato dāśarathiḥ śrīmān sugrīvaṃ pratyabhāṣata madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālam idaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपायः को नु भवतां मतः सागरलङ्घने इयं च महती सेना सागरश् चापि दुस्तरः
upāyaḥ ko nu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghane iyaṃ ca mahatī senā sāgaraś cāpi dustaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः समर्था लङ्घने सिन्धोर् न तु कृत्स्नस्य वानराः
tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ samarthā laṅghane sindhor na tu kṛtsnasya vānarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
के चिन् नौभिर् व्यवस्यन्ति केचीच् च विविधैः प्लवैः नेति रामश् च तान् सर्वान् सान्त्वयन् प्रत्यभाषत
ke cin naubhir vyavasyanti kecīc ca vividhaiḥ plavaiḥ neti rāmaś ca tān sarvān sāntvayan pratyabhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैष्ठिकी मतिः
śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ krāntuṃ toyanidhiṃ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस् तारयितुं तथा वणिजाम् उपघातं च कथम् अस्मद्विधश् चरेत्
nāvo na santi senāyā bahvyas tārayituṃ tathā vaṇijām upaghātaṃ ca katham asmadvidhaś caret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच् छिद्रेषु वै परः प्लवोडुपप्रतारश् च नैवात्र मम रोचते
vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyāc chidreṣu vai paraḥ plavoḍupapratāraś ca naivātra mama rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं त्व् इमं जलनिधिं समारप्स्याम्य् उपायतः प्रतिशेष्याम्य् उपवसन् दर्शयिष्यति मां ततः
ahaṃ tv imaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmy upāyataḥ pratiśeṣyāmy upavasan darśayiṣyati māṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चेद् दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्य् एनम् अहं ततः महास्त्रैर् अप्रतिहतैर् अत्यग्निपवनोज्ज्वलैः
na ced darśayitā mārgaṃ dhakṣyāmy enam ahaṃ tataḥ mahāstrair apratihatair atyagnipavanojjvalaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा सहसौमित्रिर् उपस्पृश्याथ राघवः प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत् कुशसंस्तरे
ity uktvā sahasaumitrir upaspṛśyātha rāghavaḥ pratiśiśye jalanidhiṃ vidhivat kuśasaṃstare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सागरस् तु ततः स्वप्ने दर्शयाम् आस राघवम् देवो नदनदीभर्ता श्रीमान् यादोगणैर् वृतः
sāgaras tu tataḥ svapne darśayām āsa rāghavam devo nadanadībhartā śrīmān yādogaṇair vṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कौसल्यामातर् इत्य् एवम् आभाष्य मधुरं वचः इदम् इत्य् आह रत्नानाम् आकरैः शतशो वृतः
kausalyāmātar ity evam ābhāṣya madhuraṃ vacaḥ idam ity āha ratnānām ākaraiḥ śataśo vṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रूहि किं ते करोम्य् अत्र साहाय्यं पुरुषर्षभ इक्ष्वाकुर् अस्मि ते ज्ञातिर् इति रामस् तम् अब्रवीत्
brūhi kiṃ te karomy atra sāhāyyaṃ puruṣarṣabha ikṣvākur asmi te jñātir iti rāmas tam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्गम् इच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते येन गत्वा दशग्रीवं हन्यां पौलस्त्यपांसनम्
mārgam icchāmi sainyasya dattaṃ nadanadīpate yena gatvā daśagrīvaṃ hanyāṃ paulastyapāṃsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् एवं याचतो मार्गं न प्रदास्यति मे भवान् शरैस् त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः
yady evaṃ yācato mārgaṃ na pradāsyati me bhavān śarais tvāṃ śoṣayiṣyāmi divyāstrapratimantritaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एवं ब्रुवतः श्रुत्वा रामस्य वरुणालयः उवाच व्यथितो वाक्यम् इति बद्धाञ्जलिः स्थितः
ity evaṃ bruvataḥ śrutvā rāmasya varuṇālayaḥ uvāca vyathito vākyam iti baddhāñjaliḥ sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस् तव शृणु चेदं वचो राम श्रुत्वा कर्तव्यम् आचर
necchāmi pratighātaṃ te nāsmi vighnakaras tava śṛṇu cedaṃ vaco rāma śrutvā kartavyam ācara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस्य व्रजतो ऽऽज्ञया अन्ये ऽप्य् आज्ञापयिष्यन्ति माम् एवं धनुषो बलात्
yadi dāsyāmi te mārgaṃ sainyasya vrajato ''jñayā anye 'py ājñāpayiṣyanti mām evaṃ dhanuṣo balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्ति त्व् अत्र नलो नाम वानरः शिल्पिसंमतः त्वष्टुर् देवस्य तनयो बलवान् विश्वकर्मणः
asti tv atra nalo nāma vānaraḥ śilpisaṃmataḥ tvaṣṭur devasya tanayo balavān viśvakarmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यत् काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि सर्वं तद् धारयिष्यामि स ते सेतुर् भविष्यति
sa yat kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ vāpi śilāṃ vā kṣepsyate mayi sarvaṃ tad dhārayiṣyāmi sa te setur bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वान्तर्हिते तस्मिन् रामो नलम् उवाच ह कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्य् असि मतो मम
ity uktvāntarhite tasmin rāmo nalam uvāca ha kuru setuṃ samudre tvaṃ śakto hy asi mato mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनोपायेन काकुत्स्थः सेतुबन्धम् अकारयत् दशयोजनविस्तारम् आयतं शतयोजनम्
tenopāyena kākutsthaḥ setubandham akārayat daśayojanavistāram āyataṃ śatayojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नलसेतुर् इति ख्यातो यो ऽद्यापि प्रथितो भुवि रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः
nalasetur iti khyāto yo 'dyāpi prathito bhuvi rāmasyājñāṃ puraskṛtya dhāryate girisaṃnibhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्छद् विभीषणः भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह
tatrasthaṃ sa tu dharmātmā samāgacchad vibhīṣaṇaḥ bhrātā vai rākṣasendrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिजग्राह रामस् तं स्वागतेन महामनाः सुग्रीवस्य तु शङ्काभूत् प्रणिधिः स्याद् इति स्म ह
pratijagrāha rāmas taṃ svāgatena mahāmanāḥ sugrīvasya tu śaṅkābhūt praṇidhiḥ syād iti sma ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राघवस् तस्य चेष्टाभिः सम्यक् च चरितेङ्गितैः यदा तत्त्वेन तुष्टो ऽभूत् तत एनम् अपूजयत्
rāghavas tasya ceṣṭābhiḥ samyak ca cariteṅgitaiḥ yadā tattvena tuṣṭo 'bhūt tata enam apūjayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वराक्षसराज्ये चाप्य् अभ्यषिञ्चद् विभीषणम् चक्रे च मन्त्रानुचरं सुहृदं लक्ष्मणस्य च
sarvarākṣasarājye cāpy abhyaṣiñcad vibhīṣaṇam cakre ca mantrānucaraṃ suhṛdaṃ lakṣmaṇasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभीषणमते चैव सो ऽत्यक्रामन् महार्णवम् ससैन्यः सेतुना तेन मासेनैव नराधिप
vibhīṣaṇamate caiva so 'tyakrāman mahārṇavam sasainyaḥ setunā tena māsenaiva narādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो गत्वा समासाद्य लङ्कोद्यानान्य् अनेकशः भेदयाम् आस कपिभिर् महान्ति च बहूनि च
tato gatvā samāsādya laṅkodyānāny anekaśaḥ bhedayām āsa kapibhir mahānti ca bahūni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौ चारौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः
tatrāstāṃ rāvaṇāmātyau rākṣasau śukasāraṇau cārau vānararūpeṇa tau jagrāha vibhīṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चाद् अवासृजत्
pratipannau yadā rūpaṃ rākṣasaṃ tau niśācarau darśayitvā tataḥ sainyaṃ rāmaḥ paścād avāsṛjat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवेश्योपवने सैन्यं तच् छूरः प्राज्ञवानरम् प्रेषयाम् आस दौत्येन रावणस्य ततो ऽङ्गदम्
niveśyopavane sainyaṃ tac chūraḥ prājñavānaram preṣayām āsa dautyena rāvaṇasya tato 'ṅgadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.