Library·Mahābhārata (critical edition)·3·3.28
वैशंपायन उवाच ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया उपविष्टाः कथाश् चक्रुर् दुःखशोकपरायणाः
vaiśaṃpāyana uvāca tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā upaviṣṭāḥ kathāś cakrur duḥkhaśokaparāyaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता ततः कृष्णा धर्मराजम् इदं वचनम् अब्रवीत्
priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā tataḥ kṛṣṇā dharmarājam idaṃ vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न नूनं तस्य पापस्य दुःखम् अस्मासु किं चन विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः
na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkham asmāsu kiṃ cana vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् त्वां राजन् मया सार्धम् अजिनैः प्रतिवासितम् भ्रातृभिश् च तथा सर्वैर् नाभ्यभाषत किं चन वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः
yas tvāṃ rājan mayā sārdham ajinaiḥ prativāsitam bhrātṛbhiś ca tathā sarvair nābhyabhāṣata kiṃ cana vanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः यस् त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्य् अश्रावयत् तदा
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ yas tvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇy aśrāvayat tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखोचितम् अदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणः ईदृशं दुःखम् आनीय मोदते पापपूरुषः
sukhocitam aduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥ īdṛśaṃ duḥkham ānīya modate pāpapūruṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्णाम् एव पापानाम् अश्रु वै नापतत् तदा त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि
caturṇām eva pāpānām aśru vai nāpatat tadā tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश् च दुरात्मनः दुर्भ्रातुस् तस्य चोग्रस्य तथा दुःशासनस्य च
duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ durbhrātus tasya cograsya tathā duḥśāsanasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज् जलम्
itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं च शयनं दृष्ट्वा यच् चासीत् ते पुरातनम् शोचामि त्वां महाराज दुःखानर्हं सुखोचितम्
idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yac cāsīt te purātanam śocāmi tvāṃ mahārāja duḥkhānarhaṃ sukhocitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दान्तं यच् च सभामध्ये आसनं रत्नभूषितम् दृष्ट्वा कुशबृसीं चेमां शोको मां रुन्धयत्य् अयम्
dāntaṃ yac ca sabhāmadhye āsanaṃ ratnabhūṣitam dṛṣṭvā kuśabṛsīṃ cemāṃ śoko māṃ rundhayaty ayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् अपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम् तच् च राजन्न् अपश्यन्त्याः का शान्तिर् हृदयस्य मे
yad apaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritam tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या त्वाहं चन्दनादिग्धम् अपश्यं सूर्यवर्चसम् सा त्वा पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत
yā tvāhaṃ candanādigdham apaśyaṃ sūryavarcasam sā tvā paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या वै त्वा कौशिकैर् वस्त्रैः शुभ्रैर् बहुधनैः पुरा दृष्टवत्य् अस्मि राजेन्द्र सा त्वां पश्यामि चीरिणम्
yā vai tvā kauśikair vastraiḥ śubhrair bahudhanaiḥ purā dṛṣṭavaty asmi rājendra sā tvāṃ paśyāmi cīriṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् च तद् रुक्मपात्रीभिर् ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः ह्रियते ते गृहाद् अन्नं संस्कृतं सार्वकामिकम्
yac ca tad rukmapātrībhir brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ hriyate te gṛhād annaṃ saṃskṛtaṃ sārvakāmikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतीनाम् अगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम् दीयते भोजनं राजन्न् अतीव गुणवत् प्रभो तच् च राजन्न् अपश्यन्त्याः का शान्तिर् हृदयस्य मे
yatīnām agṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhinām dīyate bhojanaṃ rājann atīva guṇavat prabho tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यांस् ते भ्रातॄन् महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः
yāṃs te bhrātṝn mahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ abhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वांस् तान् अद्य पश्यामि वने वन्येन जीवतः अदुःखार्हान् मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः
sarvāṃs tān adya paśyāmi vane vanyena jīvataḥ aduḥkhārhān manuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीमसेनम् इमं चापि दुःखितं वनवासिनम् ध्यायन्तं किं न मन्युस् ते प्राप्ते काले विवर्धते
bhīmasenam imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam dhyāyantaṃ kiṃ na manyus te prāpte kāle vivardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणम् अच्युत सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्मान् मन्युर् न वर्धते
bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇam acyuta sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्कृतं विविधैर् यानैर् वस्त्रैर् उच्चावचैस् तथा तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान् मन्युर् न वर्धते
satkṛtaṃ vividhair yānair vastrair uccāvacais tathā taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुरून् अपि हि यः सर्वान् हन्तुम् उत्सहते प्रभुः त्वत्प्रसादं प्रतीक्षंस् तु सहते ऽयं वृकोदरः
kurūn api hi yaḥ sarvān hantum utsahate prabhuḥ tvatprasādaṃ pratīkṣaṃs tu sahate 'yaṃ vṛkodaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽर्जुनेनार्जुनस् तुल्यो द्विबाहुर् बहुबाहुना शरातिसर्गे शीघ्रत्वात् कालान्तकयमोपमः
yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā śarātisarge śīghratvāt kālāntakayamopamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणान् उपतस्थिरे
yasya śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ yajñe tava mahārāja brāhmaṇān upatasthire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् इमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः ध्यायन्तम् अर्जुनं दृष्ट्वा कस्मान् मन्युर् न वर्धते
tam imaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ dhyāyantam arjunaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा वनगतं पार्थम् अदुःखार्हं सुखोचितम् न च ते वर्धते मन्युस् तेन मुह्यामि भारत
dṛṣṭvā vanagataṃ pārtham aduḥkhārhaṃ sukhocitam na ca te vardhate manyus tena muhyāmi bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो देवांश् च मनुष्यांश् च सर्पांश् चैकरथो ऽजयत् तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान् मन्युर् न वर्धते
yo devāṃś ca manuṣyāṃś ca sarpāṃś caikaratho 'jayat taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो यानैर् अद्भुताकारैर् हयैर् नागैश् च संवृतः प्रसह्य वित्तान्य् आदत्त पार्थिवेभ्यः परंतपः
yo yānair adbhutākārair hayair nāgaiś ca saṃvṛtaḥ prasahya vittāny ādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षिपत्य् एकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान् मन्युर् न वर्धते
kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणाम् उत्तमं रणे नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान् मन्युर् न वर्धते
śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇām uttamaṃ raṇe nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मान् मन्युर् न वर्धते
darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhira sahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर् महात्मनः मां ते वनगतां दृष्ट्वा कस्मान् मन्युर् न वर्धते
drupadasya kule jātāṃ snuṣāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ māṃ te vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नूनं च तव नैवास्ति मन्युर् भरतसत्तम यत् ते भ्रातॄंश् च मां चैव दृष्ट्वा न व्यथते मनः
nūnaṃ ca tava naivāsti manyur bharatasattama yat te bhrātṝṃś ca māṃ caiva dṛṣṭvā na vyathate manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न निर्मन्युः क्षत्रियो ऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम् तद् अद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत्
na nirmanyuḥ kṣatriyo 'sti loke nirvacanaṃ smṛtam tad adya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्य् उत
yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgate sarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavanty uta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् त्वया न क्षमा कार्या शत्रून् प्रति कथं चन तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः
tat tvayā na kṣamā kāryā śatrūn prati kathaṃ cana tejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति अप्रियः सर्वभूतानां सो ऽमुत्रेह च नश्यति
tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyati apriyaḥ sarvabhūtānāṃ so 'mutreha ca naśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.