Library·Mahābhārata (critical edition)·3·3.49
जनमेजय उवाच अस्त्रहेतोर् गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि युधिष्ठिरप्रभृतयः किम् अकुर्वन्त पाण्डवाः
janamejaya uvāca astrahetor gate pārthe śakralokaṃ mahātmani yudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच अस्त्रहेतोर् गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि न्यवसन् कृष्णया सार्धं काम्यके पुरुषर्षभाः
vaiśaṃpāyana uvāca astrahetor gate pārthe śakralokaṃ mahātmani nyavasan kṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake puruṣarṣabhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कदा चिद् एकान्ते विविक्त इव शाद्वले दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णया धनंजयं शोचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः
tataḥ kadā cid ekānte vivikta iva śādvale duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayā dhanaṃjayaṃ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् वियोगाद् धि तान् सर्वाञ् शोकः समभिपुप्लुवे धनंजयवियोगाच् च राज्यनाशाच् च दुःखिताः
tad viyogād dhi tān sarvāñ śokaḥ samabhipupluve dhanaṃjayaviyogāc ca rājyanāśāc ca duḥkhitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भीमो महाबाहुर् युधिष्ठिरम् अभाषत निदेशात् ते महाराज गतो ऽसौ पुरुषर्षभः अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन् प्राणाः प्रतिष्ठिताः
atha bhīmo mahābāhur yudhiṣṭhiram abhāṣata nideśāt te mahārāja gato 'sau puruṣarṣabhaḥ arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasmin prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन् विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस् तथा वयम् सात्यकिर् वासुदेवश् च विनश्येयुर् असंशयम्
yasmin vinaṣṭe pāñcālāḥ saha putrais tathā vayam sātyakir vāsudevaś ca vinaśyeyur asaṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽसौ गच्छति तेजस्वी बहून् क्लेशान् अचिन्तयन् भवन्नियोगाद् बीभत्सुस् ततो दुःखतरं नु किम्
yo 'sau gacchati tejasvī bahūn kleśān acintayan bhavanniyogād bībhatsus tato duḥkhataraṃ nu kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः मन्यामहे जितान् आजौ परान् प्राप्तां च मेदिनीम्
yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य प्रभावान् न मया सभामध्ये धनुष्मतः नीता लोकम् अमुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः
yasya prabhāvān na mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥ nītā lokam amuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते वयं बाहुबलिनः क्रोधम् उत्थितम् आत्मनः सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः
te vayaṃ bāhubalinaḥ krodham utthitam ātmanaḥ sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान् परान् स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशासेम वसुंधराम्
vayaṃ hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhān parān svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśāsema vasuṃdharām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवतो द्यूतदोषेण सर्वे वयम् उपप्लुताः अहीनपौरुषा राजन् बलिभिर् बलवत्तमाः
bhavato dyūtadoṣeṇa sarve vayam upaplutāḥ ahīnapauruṣā rājan balibhir balavattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षात्रं धर्मं महाराज समवेक्षितुम् अर्हसि न हि धर्मो महाराज क्षत्रियस्य वनाश्रयः राज्यम् एव परं धर्मं क्षत्रियस्य विदुर् बुधाः
kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja samavekṣitum arhasi na hi dharmo mahārāja kṣatriyasya vanāśrayaḥ rājyam eva paraṃ dharmaṃ kṣatriyasya vidur budhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स क्षत्रधर्मविद् राजन् मा धर्म्यान् नीनशः पथः प्राग् द्वादश समा राजन् धार्तराष्ट्रान् निहन्महि
sa kṣatradharmavid rājan mā dharmyān nīnaśaḥ pathaḥ prāg dvādaśa samā rājan dhārtarāṣṭrān nihanmahi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवर्त्य च वनात् पार्थम् आनाय्य च जनार्दनम् व्यूढानीकान् महाराज जवेनैव महाहवे धार्तराष्ट्रान् अमुं लोकं गमयामि विशां पते
nivartya ca vanāt pārtham ānāyya ca janārdanam vyūḍhānīkān mahārāja javenaiva mahāhave dhārtarāṣṭrān amuṃ lokaṃ gamayāmi viśāṃ pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वान् अहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान् ससौबलान् दुर्योधनं च कर्णं च यो वान्यः प्रतियोत्स्यते
sarvān ahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sasaubalān duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vānyaḥ pratiyotsyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मया प्रशमिते पश्चात् त्वम् एष्यसि वनात् पुनः एवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशां पते
mayā praśamite paścāt tvam eṣyasi vanāt punaḥ evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃ pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञैश् च विविधैस् तात कृतं पापम् अरिंदम अवधूय महाराज गच्छेम स्वर्गम् उत्तमम्
yajñaiś ca vividhais tāta kṛtaṃ pāpam ariṃdama avadhūya mahārāja gacchema svargam uttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एतद् भवेद् राजन् यदि राजा न बालिशः अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद् भवान् धर्मपरायणः
evam etad bhaved rājan yadi rājā na bāliśaḥ asmākaṃ dīrghasūtraḥ syād bhavān dharmaparāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चयः न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापम् उच्यते
nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैर् इह दृश्यते अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण हि
tathā bhārata dharmeṣu dharmajñair iha dṛśyate ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः
tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसाद् ऊर्ध्वम् अच्युत त्रयोदश समाः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः
yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasād ūrdhvam acyuta trayodaśa samāḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धम् अरिंदम एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन् करोति सः
kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandham ariṃdama ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājan karoti saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं ब्रुवाणं भीमं तु धर्मराजो युधिष्ठिरः उवाच सान्त्वयन् राजा मूर्ध्न्य् उपाघ्राय पाण्डवम्
evaṃ bruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ uvāca sāntvayan rājā mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असंशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम् वर्षात् त्रयोदशाद् ऊर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना
asaṃśayaṃ mahābāho haniṣyasi suyodhanam varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् च मा भाषसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभो अनृतं नोत्सहे वक्तुं न ह्य् एतन् मयि विद्यते
yac ca mā bhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabho anṛtaṃ notsahe vaktuṃ na hy etan mayi vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिं पापनिश्चयम् हन्ता त्वम् असि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम्
antareṇāpi kaunteya nikṛtiṃ pāpaniścayam hantā tvam asi durdharṣa sānubandhaṃ suyodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं ब्रुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरे आजगाम महाभागो बृहदश्वो महान् ऋषिः
evaṃ bruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhire ājagāma mahābhāgo bṛhadaśvo mahān ṛṣiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अभिप्रेक्ष्य धर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम् शास्त्रवन् मधुपर्केण पूजयाम् आस धर्मराट्
tam abhiprekṣya dharmātmā saṃprāptaṃ dharmacāriṇam śāstravan madhuparkeṇa pūjayām āsa dharmarāṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्वस्तं चैनम् आसीनम् उपासीनो युधिष्ठिरः अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्व् अभाषत
āśvastaṃ cainam āsīnam upāsīno yudhiṣṭhiraḥ abhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahv abhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षद्यूतेन भगवन् धनं राज्यं च मे हृतम् आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैर् अक्षकोविदैः
akṣadyūtena bhagavan dhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtam āhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavair akṣakovidaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी
anakṣajñasya hi sato nikṛtyā pāpaniścayaiḥ bhāryā ca me sabhāṃ nītā prāṇebhyo 'pi garīyasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्ति राजा मया कश् चिद् अल्पभाग्यतरो भुवि भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वो ऽपि वा भवेत् न मत्तो दुःखिततरः पुमान् अस्तीति मे मतिः
asti rājā mayā kaś cid alpabhāgyataro bhuvi bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet na matto duḥkhitataraḥ pumān astīti me matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहदश्व उवाच यद् ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्यते क्व चित् अल्पभाग्यतरः कश् चित् पुमान् अस्तीति पाण्डव
bṛhadaśva uvāca yad bravīṣi mahārāja na matto vidyate kva cit alpabhāgyataraḥ kaś cit pumān astīti pāṇḍava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र ते कथयिष्यामि यदि शुश्रूषसे ऽनघ यस् त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत् पृथिवीपते
atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase 'nagha yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच अथैनम् अब्रवीद् राजा ब्रवीतु भगवान् इति इमाम् अवस्थां संप्राप्तं श्रोतुम् इच्छामि पार्थिवम्
vaiśaṃpāyana uvāca athainam abravīd rājā bravītu bhagavān iti imām avasthāṃ saṃprāptaṃ śrotum icchāmi pārthivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहदश्व उवाच शृणु राजन्न् अवहितः सह भ्रातृभिर् अच्युत यस् त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत् पृथिवीपते
bṛhadaśva uvāca śṛṇu rājann avahitaḥ saha bhrātṛbhir acyuta yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निषधेषु महीपालो वीरसेन इति स्म ह तस्य पुत्रो ऽभवन् नाम्ना नलो धर्मार्थदर्शिवान्
niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti sma ha tasya putro 'bhavan nāmnā nalo dharmārthadarśivān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम् वनवासम् अदुःखार्हो भार्यया न्यवसत् सह
sa nikṛtyā jito rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam vanavāsam aduḥkhārho bhāryayā nyavasat saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तस्याश्वो न च रथो न भ्राता न च बान्धवाः वने निवसतो राजञ् शिष्यन्ते स्म कदा चन
na tasyāśvo na ca ratho na bhrātā na ca bāndhavāḥ vane nivasato rājañ śiṣyante sma kadā cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवान् हि संवृतो वीरैर् भ्रातृभिर् देवसंमितैः ब्रह्मकल्पैर् द्विजाग्र्यैश् च तस्मान् नार्हसि शोचितुम्
bhavān hi saṃvṛto vīrair bhrātṛbhir devasaṃmitaiḥ brahmakalpair dvijāgryaiś ca tasmān nārhasi śocitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच विस्तरेणाहम् इच्छामि नलस्य सुमहात्मनः चरितं वदतां श्रेष्ठ तन् ममाख्यातुम् अर्हसि
yudhiṣṭhira uvāca vistareṇāham icchāmi nalasya sumahātmanaḥ caritaṃ vadatāṃ śreṣṭha tan mamākhyātum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.