Mahābhārata (critical edition) 3.54

बृहदश्व उवाच अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा आजुहाव महीपालान् भीमो राजा स्वयंवरे

bṛhadaśva uvāca atha kāle śubhe prāpte tithau puṇye kṣaṇe tathā ājuhāva mahīpālān bhīmo rājā svayaṃvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः त्वरिताः समुपाजग्मुर् दमयन्तीम् अभीप्सवः

tac chrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ tvaritāḥ samupājagmur damayantīm abhīpsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् विविशुस् ते महारङ्गं नृपाः सिंहा इवाचलम्

kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitam viviśus te mahāraṅgaṃ nṛpāḥ siṃhā ivācalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रासनेषु विविधेष्व् आसीनाः पृथिवीक्षितः सुरभिस्रग्धराः सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः

tatrāsaneṣu vividheṣv āsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ surabhisragdharāḥ sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां राजसमितिं पूर्णां नागैर् भोगवतीम् इव संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर् व्याघ्रैर् गिरिगुहाम् इव

tāṃ rājasamitiṃ pūrṇāṃ nāgair bhogavatīm iva saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrair vyāghrair giriguhām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः आकारवन्तः सुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः

tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥ ākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि

sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca mukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च

damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanā muṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर् महात्मनाम् तत्र तत्रैव सक्ताभून् न चचाल च पश्यताम्

tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭir mahātmanām tatra tatraiva saktābhūn na cacāla ca paśyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत ददर्श भैमी पुरुषान् पञ्च तुल्याकृतीन् इव

tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata dadarśa bhaimī puruṣān pañca tulyākṛtīn iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् समीक्ष्य ततः सर्वान् निर्विशेषाकृतीन् स्थितान् संदेहाद् अथ वैदर्भी नाभ्यजानान् नलं नृपम् यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम्

tān samīkṣya tataḥ sarvān nirviśeṣākṛtīn sthitān saṃdehād atha vaidarbhī nābhyajānān nalaṃ nṛpam yaṃ yaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃ taṃ mene nalaṃ nṛpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा चिन्तयन्ती बुद्ध्याथ तर्कयाम् आस भामिनी कथं नु देवाञ् जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम्

sā cintayantī buddhyātha tarkayām āsa bhāminī kathaṃ nu devāñ jānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता श्रुतानि देवलिङ्गानि चिन्तयाम् आस भारत

evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā śrutāni devaliṅgāni cintayām āsa bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे तानीह तिष्ठतां भूमाव् एकस्यापि न लक्षये

devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāv ekasyāpi na lakṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालम् अमन्यत

sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ śaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālam amanyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा देवेभ्यः प्राञ्जलिर् भूत्वा वेपमानेदम् अब्रवीत्

vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sā devebhyaḥ prāñjalir bhūtvā vepamānedam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः पतित्वे तेन सत्येन देवास् तं प्रदिशन्तु मे

haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥ patitve tena satyena devās taṃ pradiśantu me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचा च मनसा चैव यथा नाभिचराम्य् अहम् तेन सत्येन विबुधास् तम् एव प्रदिशन्तु मे

vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmy aham tena satyena vibudhās tam eva pradiśantu me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिपः तेन सत्येन मे देवास् तम् एव प्रदिशन्तु मे

yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhipaḥ tena satyena me devās tam eva pradiśantu me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपालाः सहेश्वराः यथाहम् अभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम्

svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālāḥ saheśvarāḥ yathāham abhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशम्य दमयन्त्यास् तत् करुणं परिदेवितम् निश्चयं परमं तथ्यम् अनुरागं च नैषधे

niśamya damayantyās tat karuṇaṃ paridevitam niścayaṃ paramaṃ tathyam anurāgaṃ ca naiṣadhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च भारत यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे

manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca bhārata yathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापश्यद् विबुधान् सर्वान् अस्वेदान् स्तब्धलोचनान् हृषितस्रग्रजोहीनान् स्थितान् अस्पृशतः क्षितिम्

sāpaśyad vibudhān sarvān asvedān stabdhalocanān hṛṣitasragrajohīnān sthitān aspṛśataḥ kṣitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छायाद्वितीयो म्लानस्रग् रजःस्वेदसमन्वितः भूमिष्ठो नैषधश् चैव निमेषेण च सूचितः

chāyādvitīyo mlānasrag rajaḥsvedasamanvitaḥ bhūmiṣṭho naiṣadhaś caiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा समीक्ष्य ततो देवान् पुण्यश्लोकं च भारत नैषधं वरयाम् आस भैमी धर्मेण भारत

sā samīkṣya tato devān puṇyaślokaṃ ca bhārata naiṣadhaṃ varayām āsa bhaimī dharmeṇa bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलज्जमाना वस्त्रान्ते जग्राहायतलोचना स्कन्धदेशे ऽसृजच् चास्य स्रजं परमशोभनाम् वरयाम् आस चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी

vilajjamānā vastrānte jagrāhāyatalocanā skandhadeśe 'sṛjac cāsya srajaṃ paramaśobhanām varayām āsa caivainaṃ patitve varavarṇinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो हा हेति सहसा शब्दो मुक्तो नराधिपैः देवैर् महर्षिभिश् चैव साधु साध्व् इति भारत विस्मितैर् ईरितः शब्दः प्रशंसद्भिर् नलं नृपम्

tato hā heti sahasā śabdo mukto narādhipaiḥ devair maharṣibhiś caiva sādhu sādhv iti bhārata vismitair īritaḥ śabdaḥ praśaṃsadbhir nalaṃ nṛpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान् ददुः

vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ prahṛṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varān daduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः

pratyakṣadarśanaṃ yajñe gatiṃ cānuttamāṃ śubhām naiṣadhāya dadau śakraḥ prīyamāṇaḥ śacīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निर् आत्मभवं प्रादाद् यत्र वाञ्छति नैषधः लोकान् आत्मप्रभांश् चैव ददौ तस्मै हुताशनः

agnir ātmabhavaṃ prādād yatra vāñchati naiṣadhaḥ lokān ātmaprabhāṃś caiva dadau tasmai hutāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमस् त्व् अन्नरसं प्रादाद् धर्मे च परमां स्थितिम् अपांपतिर् अपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः

yamas tv annarasaṃ prādād dharme ca paramāṃ sthitim apāṃpatir apāṃ bhāvaṃ yatra vāñchati naiṣadhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रजं चोत्तमगन्धाढ्यां सर्वे च मिथुनं ददुः वरान् एवं प्रदायास्य देवास् ते त्रिदिवं गताः

srajaṃ cottamagandhāḍhyāṃ sarve ca mithunaṃ daduḥ varān evaṃ pradāyāsya devās te tridivaṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्थिवाश् चानुभूयास्या विवाहं विस्मयान्विताः दमयन्त्याः प्रमुदिताः प्रतिजग्मुर् यथागतम्

pārthivāś cānubhūyāsyā vivāhaṃ vismayānvitāḥ damayantyāḥ pramuditāḥ pratijagmur yathāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाप्य नारीरत्नं तत् पुण्यश्लोको ऽपि पार्थिवः रेमे सह तया राजा शच्येव बलवृत्रहा

avāpya nārīratnaṃ tat puṇyaśloko 'pi pārthivaḥ reme saha tayā rājā śacyeva balavṛtrahā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीव मुदितो राजा भ्राजमानो ऽंशुमान् इव अरञ्जयत् प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन्

atīva mudito rājā bhrājamāno 'ṃśumān iva arañjayat prajā vīro dharmeṇa paripālayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईजे चाप्य् अश्वमेधेन ययातिर् इव नाहुषः अन्यैश् च क्रतुभिर् धीमान् बहुभिश् चाप्तदक्षिणैः

īje cāpy aśvamedhena yayātir iva nāhuṣaḥ anyaiś ca kratubhir dhīmān bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनश् च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः

punaś ca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स यजमानश् च विहरंश् च नराधिपः ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः

evaṃ sa yajamānaś ca viharaṃś ca narādhipaḥ rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.