Mahābhārata (critical edition) 3.60

बृहदश्व उवाच अपक्रान्ते नले राजन् दमयन्ती गतक्लमा अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने

bṛhadaśva uvāca apakrānte nale rājan damayantī gataklamā abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापश्यमाना भर्तारं दुःखशोकसमन्विता प्राक्रोशद् उच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्

sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśokasamanvitā prākrośad uccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासि माम् हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने

hā nātha hā mahārāja hā svāmin kiṃ jahāsi mām hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवाग् असि कथम् उक्त्वा तथासत्यं सुप्ताम् उत्सृज्य मां गतः

nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāg asi katham uktvā tathāsatyaṃ suptām utsṛjya māṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् उत्सृज्य गन्तासि वश्यां भार्याम् अनुव्रताम् विशेषतो ऽनपकृते परेणापकृते सति

katham utsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryām anuvratām viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्ष्यसे ता गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर यास् त्वया लोकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा

śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara yās tvayā lokapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्याप्तः परिहासो ऽयम् एतावान् पुरुषर्षभ भीताहम् अस्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानम् ईश्वर

paryāptaḥ parihāso 'yam etāvān puruṣarṣabha bhītāham asmi durdharṣa darśayātmānam īśvara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यसे दृश्यसे राजन्न् एष तिष्ठसि नैषध आवार्य गुल्मैर् आत्मानं किं मां न प्रतिभाषसे

dṛśyase dṛśyase rājann eṣa tiṣṭhasi naiṣadha āvārya gulmair ātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृशंसं बत राजेन्द्र यन् माम् एवंगताम् इह विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव

nṛśaṃsaṃ bata rājendra yan mām evaṃgatām iha vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शोचाम्य् अहम् आत्मानं न चान्यद् अपि किं चन कथं नु भवितास्य् एक इति त्वां नृप शोचिमि

na śocāmy aham ātmānaṃ na cānyad api kiṃ cana kathaṃ nu bhavitāsy eka iti tvāṃ nṛpa śocimi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं नु राजंस् तृषितः क्षुधितः श्रमकर्शितः सायाह्ने वृक्षमूलेषु माम् अपश्यन् भविष्यसि

kathaṃ nu rājaṃs tṛṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥ sāyāhne vṛkṣamūleṣu mām apaśyan bhaviṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना इतश् चेतश् च रुदती पर्यधावत दुःखिता

tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā itaś cetaś ca rudatī paryadhāvata duḥkhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहुर् उत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला मुहुर् आलीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति

muhur utpatate bālā muhuḥ patati vihvalā muhur ālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तीव्रशोकसंतप्ता मुहुर् निःश्वस्य विह्वला उवाच भैमी निष्क्रम्य रोदमाना पतिव्रता

sā tīvraśokasaṃtaptā muhur niḥśvasya vihvalā uvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याभिशापाद् दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधः तस्य भूतस्य तद् दुःखाद् दुःखम् अभ्यधिकं भवेत्

yasyābhiśāpād duḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ tasya bhūtasya tad duḥkhād duḥkham abhyadhikaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान् नलम् तस्माद् दुःखतरं प्राप्य जीवत्व् असुखजीविकाम्

apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavān nalam tasmād duḥkhataraṃ prāpya jīvatv asukhajīvikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते

evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मत्तवद् भीमसुता विलपन्ती ततस् ततः हा हा राजन्न् इति मुहुर् इतश् चेतश् च धावति

unmattavad bhīmasutā vilapantī tatas tataḥ hā hā rājann iti muhur itaś cetaś ca dhāvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां शुष्यमाणाम् अत्यर्थं कुररीम् इव वाशतीम् करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर् मुहुः

tāṃ śuṣyamāṇām atyarthaṃ kurarīm iva vāśatīm karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhur muhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहसाभ्यागतां भैमीम् अभ्याशपरिवर्तिनीम् जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः

sahasābhyāgatāṃ bhaimīm abhyāśaparivartinīm jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम्

sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा नाथ माम् इह वने ग्रस्यमानाम् अनाथवत् ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि

hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं भविष्यसि पुनर् माम् अनुस्मृत्य नैषध पापान् मुक्तः पुनर् लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च

kathaṃ bhaviṣyasi punar mām anusmṛtya naiṣadha pāpān muktaḥ punar labdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद

śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् अकस्मान् मृगव्याधो विचरन् गहने वने आक्रन्दतीम् उपश्रुत्य जवेनाभिससार ह

tām akasmān mṛgavyādho vicaran gahane vane ākrandatīm upaśrutya javenābhisasāra ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां स दृष्ट्वा तथा ग्रस्ताम् उरगेणायतेक्षणाम् त्वरमाणो मृगव्याधः समभिक्रम्य वेगितः

tāṃ sa dṛṣṭvā tathā grastām urageṇāyatekṣaṇām tvaramāṇo mṛgavyādhaḥ samabhikramya vegitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखतः पातयाम् आस शस्त्रेण निशितेन ह निर्विचेष्टं भुजंगं तं विशस्य मृगजीवनः

mukhataḥ pātayām āsa śastreṇa niśitena ha nirviceṣṭaṃ bhujaṃgaṃ taṃ viśasya mṛgajīvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षयित्वा च तां व्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन च समाश्वास्य कृताहाराम् अथ पप्रच्छ भारत

mokṣayitvā ca tāṃ vyādhaḥ prakṣālya salilena ca samāśvāsya kṛtāhārām atha papraccha bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम् कथं चेदं महत् कृच्छ्रं प्राप्तवत्य् असि भामिनि

kasya tvaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cābhyāgatā vanam kathaṃ cedaṃ mahat kṛcchraṃ prāptavaty asi bhāmini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशां पते सर्वम् एतद् यथावृत्तम् आचचक्षे ऽस्य भारत

damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃ pate sarvam etad yathāvṛttam ācacakṣe 'sya bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् अर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम् सुकुमारानवद्याङ्गीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

tām ardhavastrasaṃvītāṃ pīnaśroṇipayodharām sukumārānavadyāṅgīṃ pūrṇacandranibhānanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम् लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशम् एयिवान्

arālapakṣmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm lakṣayitvā mṛgavyādhaḥ kāmasya vaśam eyivān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् अथ श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपुर्वया सान्त्वयाम् आस कामार्तस् तद् अबुध्यत भामिनी

tām atha ślakṣṇayā vācā lubdhako mṛdupurvayā sāntvayām āsa kāmārtas tad abudhyata bhāminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमयन्ती तु तं दुष्टम् उपलभ्य पतिव्रता तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना

damayantī tu taṃ duṣṭam upalabhya pativratā tīvraroṣasamāviṣṭā prajajvāleva manyunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तु पापमतिः क्षुद्रः प्रधर्षयितुम् आतुरः दुर्धर्षां तर्कयाम् आस दीप्ताम् अग्निशिखाम् इव

sa tu pāpamatiḥ kṣudraḥ pradharṣayitum āturaḥ durdharṣāṃ tarkayām āsa dīptām agniśikhām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषा किल

damayantī tu duḥkhārtā patirājyavinākṛtā atītavākpathe kāle śaśāpainaṃ ruṣā kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाहं नैषधाद् अन्यं मनसापि न चिन्तये तथायं पततां क्षुद्रः परासुर् मृगजीवनः

yathāhaṃ naiṣadhād anyaṃ manasāpi na cintaye tathāyaṃ patatāṃ kṣudraḥ parāsur mṛgajīvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः व्यसुः पपात मेदिन्याम् अग्निदग्ध इव द्रुमः

uktamātre tu vacane tayā sa mṛgajīvanaḥ vyasuḥ papāta medinyām agnidagdha iva drumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.