Mahābhārata (critical edition) 3.70

बृहदश्व उवाच स नदीः पर्वतांश् चैव वनानि च सरांसि च अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्न् इव

bṛhadaśva uvāca sa nadīḥ parvatāṃś caiva vanāni ca sarāṃsi ca acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः उत्तरीयम् अथापश्यद् भ्रष्टं परपुरंजयः

tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ uttarīyam athāpaśyad bhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स त्वरमाणस् तु पटे निपतिते तदा ग्रहीष्यामीति तं राजा नलम् आह महामनाः

tataḥ sa tvaramāṇas tu paṭe nipatite tadā grahīṣyāmīti taṃ rājā nalam āha mahāmanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयान् एतान् महाजवान् वार्ष्णेयो यावद् एतं मे पटम् आनयताम् इति

nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayān etān mahājavān vārṣṇeyo yāvad etaṃ me paṭam ānayatām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नलस् तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस् तव योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस् त्वया पुनः

nalas taṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭas tava yojanaṃ samatikrānto na sa śakyas tvayā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर् नृपः आससाद वने राजन् फलवन्तं बिभीतकम्

evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ āsasāda vane rājan phalavantaṃ bibhītakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणो ऽभ्यभाषत ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम्

taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo 'bhyabhāṣata mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश् चन नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्व चित्

sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaś cana naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kva cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृक्षे ऽस्मिन् यानि पर्णानि फलान्य् अपि च बाहुक पतितानि च यान्य् अत्र तत्रैकम् अधिकं शतम् एकपत्राधिकं पत्रं फलम् एकं च बाहुक

vṛkṣe 'smin yāni parṇāni phalāny api ca bāhuka patitāni ca yāny atra tatraikam adhikaṃ śatam ekapatrādhikaṃ patraṃ phalam ekaṃ ca bāhuka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्च कोट्यो ऽथ पत्राणां द्वयोर् अपि च शाखयोः प्रचिनुह्य् अस्य शाखे द्वे याश् चाप्य् अन्याः प्रशाखिकाः आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतम् एव च

pañca koṭyo 'tha patrāṇāṃ dvayor api ca śākhayoḥ pracinuhy asya śākhe dve yāś cāpy anyāḥ praśākhikāḥ ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो रथाद् अवप्लुत्य राजानं बाहुको ऽब्रवीत् परोक्षम् इव मे राजन् कत्थसे शत्रुकर्शन

tato rathād avaplutya rājānaṃ bāhuko 'bravīt parokṣam iva me rājan katthase śatrukarśana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ते गणिते राजन् विद्यते न परोक्षता प्रत्यक्षं ते महाराज गणयिष्ये बिभीतकम्

atha te gaṇite rājan vidyate na parokṣatā pratyakṣaṃ te mahārāja gaṇayiṣye bibhītakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं हि नाभिजानामि भवेद् एवं न वेति च संख्यास्यामि फलान्य् अस्य पश्यतस् ते जनाधिप मुहूर्तम् इव वार्ष्णेयो रश्मीन् यच्छतु वाजिनाम्

ahaṃ hi nābhijānāmi bhaved evaṃ na veti ca saṃkhyāsyāmi phalāny asya paśyatas te janādhipa muhūrtam iva vārṣṇeyo raśmīn yacchatu vājinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अब्रवीन् नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम् बाहुकस् त्व् अब्रवीद् एनं परं यत्नं समास्थितः

tam abravīn nṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālo vilambitum bāhukas tv abravīd enaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वम् अथ वा त्वरते भवान् एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः

pratīkṣasva muhūrtaṃ tvam atha vā tvarate bhavān eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्रवीद् ऋतुपर्णस् तं सान्त्वयन् कुरुनन्दन त्वम् एव यन्ता नान्यो ऽस्ति पृथिव्याम् अपि बाहुक

abravīd ṛtuparṇas taṃ sāntvayan kurunandana tvam eva yantā nānyo 'sti pṛthivyām api bāhuka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्कृते यातुम् इच्छामि विदर्भान् हयकोविद शरणं त्वां प्रपन्नो ऽस्मि न विघ्नं कर्तुम् अर्हसि

tvatkṛte yātum icchāmi vidarbhān hayakovida śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi na vighnaṃ kartum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामं च ते करिष्यामि यन् मां वक्ष्यसि बाहुक विदर्भान् यदि यात्वाद्य सूर्यं दर्शयितासि मे

kāmaṃ ca te kariṣyāmi yan māṃ vakṣyasi bāhuka vidarbhān yadi yātvādya sūryaṃ darśayitāsi me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाब्रवीद् बाहुकस् तं संख्यायेमं बिभीतकम् ततो विदर्भान् यास्यामि कुरुष्वेदं वचो मम

athābravīd bāhukas taṃ saṃkhyāyemaṃ bibhītakam tato vidarbhān yāsyāmi kuruṣvedaṃ vaco mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्य् उवाच ह सो ऽवतीर्य रथात् तूर्णं शातयाम् आस तं द्रुमम्

akāma iva taṃ rājā gaṇayasvety uvāca ha so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ śātayām āsa taṃ drumam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स विस्मयाविष्टो राजानम् इदम् अब्रवीत् गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्य् एव फलानि च

tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānam idam abravīt gaṇayitvā yathoktāni tāvanty eva phalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यद्भुतम् इदं राजन् दृष्टवान् अस्मि ते बलम् श्रोतुम् इच्छामि तां विद्यां यथैतज् ज्ञायते नृप

atyadbhutam idaṃ rājan dṛṣṭavān asmi te balam śrotum icchāmi tāṃ vidyāṃ yathaitaj jñāyate nṛpa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उवाच ततो राजा त्वरितो गमने तदा विद्ध्य् अक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम्

tam uvāca tato rājā tvarito gamane tadā viddhy akṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुकस् तम् उवाचाथ देहि विद्याम् इमां मम मत्तो ऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ

bāhukas tam uvācātha dehi vidyām imāṃ mama matto 'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतुपर्णस् ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् हयज्ञानस्य लोभाच् च तथेत्य् एवाब्रवीद् वचः

ṛtuparṇas tato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt hayajñānasya lobhāc ca tathety evābravīd vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेष्टं त्वं गृहाणेदम् अक्षाणां हृदयं परम् निक्षेपो मे ऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक एवम् उक्त्वा ददौ विद्याम् ऋतुपर्णो नलाय वै

yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedam akṣāṇāṃ hṛdayaṃ param nikṣepo me 'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇo nalāya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान् निःसृतः कलिः कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात् सततम् उद्वमन्

tasyākṣahṛdayajñasya śarīrān niḥsṛtaḥ kaliḥ karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhāt satatam udvaman

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलेस् तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालम् अनात्मवान्

kales tasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ sa tena karśito rājā dīrghakālam anātmavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपम् अकरोत् कलिः तं शप्तुम् ऐच्छत् कुपितो निषधाधिपतिर् नलः

tato viṣavimuktātmā svarūpam akarot kaliḥ taṃ śaptum aicchat kupito niṣadhādhipatir nalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उवाच कलिर् भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम्

tam uvāca kalir bhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत् पुरा यदा त्वया परित्यक्ता ततो ऽहं भृशपीडितः

indrasenasya jananī kupitā māśapat purā yadā tvayā parityaktā tato 'haṃ bhṛśapīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखम् अपराजित विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम्

avasaṃ tvayi rājendra suduḥkham aparājita viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्य् अतन्द्रिताः मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदा चिद् भविष्यति

ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyanty atandritāḥ matprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadā cid bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्तो नलो राजा न्ययच्छत् कोपम् आत्मनः ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम् कलिस् त्व् अन्येन नादृश्यत् कथयन् नैषधेन वै

evam ukto nalo rājā nyayacchat kopam ātmanaḥ tato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa bibhītakam kalis tv anyena nādṛśyat kathayan naiṣadhena vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा संप्रनष्टे कलौ राजन् संख्यायाथ फलान्य् उत

tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā saṃpranaṣṭe kalau rājan saṃkhyāyātha phalāny uta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुदा परमया युक्तस् तेजसा च परेण ह रथम् आरुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर् हयैः बिभीतकश् चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात्

mudā paramayā yuktas tejasā ca pareṇa ha ratham āruhya tejasvī prayayau javanair hayaiḥ bibhītakaś cāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हयोत्तमान् उत्पततो द्विजान् इव पुनः पुनः नलः संचोदयाम् आस प्रहृष्टेनान्तरात्मना

hayottamān utpatato dvijān iva punaḥ punaḥ nalaḥ saṃcodayām āsa prahṛṣṭenāntarātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महामनाः नले तु समतिक्रान्ते कलिर् अप्य् अगमद् गृहान्

vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥ nale tu samatikrānte kalir apy agamad gṛhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गतज्वरो राजा नलो ऽभूत् पृथिवीपते विमुक्तः कलिना राजन् रूपमात्रवियोजितः

tato gatajvaro rājā nalo 'bhūt pṛthivīpate vimuktaḥ kalinā rājan rūpamātraviyojitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.