Library·Mahābhārata (critical edition)·4·4.32
वैशंपायन उवाच तमसाभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत व्यतिष्ठन् वै मुहूर्तं तु व्यूढानीकाः प्रहारिणः
vaiśaṃpāyana uvāca tamasābhiplute loke rajasā caiva bhārata vyatiṣṭhan vai muhūrtaṃ tu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽन्धकारं प्रणुदन्न् उदतिष्ठत चन्द्रमाः कुर्वाणो विमलां रात्रिं नन्दयन् क्षत्रियान् युधि
tato 'ndhakāraṃ praṇudann udatiṣṭhata candramāḥ kurvāṇo vimalāṃ rātriṃ nandayan kṣatriyān yudhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रकाशम् आसाद्य पुनर् युद्धम् अवर्तत घोररूपं ततस् ते स्म नावेक्षन्त परस्परम्
tataḥ prakāśam āsādya punar yuddham avartata ghorarūpaṃ tatas te sma nāvekṣanta parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा यवीयसा अभ्यद्रवन् मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः
tataḥ suśarmā traigartaḥ saha bhrātrā yavīyasā abhyadravan matsyarājaṃ rathavrātena sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां हयान्
tato rathābhyāṃ praskandya bhrātarau kṣatriyarṣabhau gadāpāṇī susaṃrabdhau samabhyadravatāṃ hayān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव तेषां तु बलानि तानि; क्रुद्धान्य् अथान्योन्यम् अभिद्रवन्ति गदासिखड्गैश् च परश्वधैश् च; प्रासैश् च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः
tathaiva teṣāṃ tu balāni tāni; kruddhāny athānyonyam abhidravanti gadāsikhaḍgaiś ca paraśvadhaiś ca; prāsaiś ca tīkṣṇāgrasupītadhāraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलं तु मत्स्यस्य बलेन राजा; सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा प्रमथ्य जित्वा च प्रसह्य मत्स्यं; विराटम् ओजस्विनम् अभ्यधावत्
balaṃ tu matsyasya balena rājā; sarvaṃ trigartādhipatiḥ suśarmā pramathya jitvā ca prasahya matsyaṃ; virāṭam ojasvinam abhyadhāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तौ निहत्य पृथग् धुर्याव् उभौ च पार्ष्णिसारथी विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहम् अगृह्णताम्
tau nihatya pṛthag dhuryāv ubhau ca pārṣṇisārathī virathaṃ matsyarājānaṃ jīvagrāham agṛhṇatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् उन्मथ्य सुशर्मा तु रुदतीं वधुकाम् इव स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ शीघ्रवाहनः
tam unmathya suśarmā tu rudatīṃ vadhukām iva syandanaṃ svaṃ samāropya prayayau śīghravāhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे प्राद्रवन्त भयान् मत्स्यास् त्रिगर्तैर् अर्दिता भृशम्
tasmin gṛhīte virathe virāṭe balavattare prādravanta bhayān matsyās trigartair arditā bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः अभ्यभाषन् महाबाहुं भीमसेनम् अरिंदमम्
teṣu saṃtrāsyamāneṣu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ abhyabhāṣan mahābāhuṃ bhīmasenam ariṃdamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्यराजः परामृष्टस् त्रिगर्तेन सुशर्मणा तं मोक्षय महाबाहो न गच्छेद् द्विषतां वशम्
matsyarājaḥ parāmṛṣṭas trigartena suśarmaṇā taṃ mokṣaya mahābāho na gacched dviṣatāṃ vaśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उषिताः स्मः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः भीमसेन त्वया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः
uṣitāḥ smaḥ sukhaṃ sarve sarvakāmaiḥ supūjitāḥ bhīmasena tvayā kāryā tasya vāsasya niṣkṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीमसेन उवाच अहम् एनं परित्रास्ये शासनात् तव पार्थिव पश्य मे सुमहत् कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः
bhīmasena uvāca aham enaṃ paritrāsye śāsanāt tava pārthiva paśya me sumahat karma yudhyataḥ saha śatrubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वबाहुबलम् आश्रित्य तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह एकान्तम् आश्रितो राजन् पश्य मे ऽद्य पराक्रमम्
svabāhubalam āśritya tiṣṭha tvaṃ bhrātṛbhiḥ saha ekāntam āśrito rājan paśya me 'dya parākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुस्कन्धो ऽयं महावृक्षो गदारूप इव स्थितः एनम् एव समारुज्य द्रावयिष्यामि शात्रवान्
suskandho 'yaṃ mahāvṛkṣo gadārūpa iva sthitaḥ enam eva samārujya drāvayiṣyāmi śātravān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच तं मत्तम् इव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम् अब्रवीद् भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः
vaiśaṃpāyana uvāca taṃ mattam iva mātaṅgaṃ vīkṣamāṇaṃ vanaspatim abravīd bhrātaraṃ vīraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मा भीम साहसं कार्षीस् तिष्ठत्व् एष वनस्पतिः मा त्वा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणम् अतिमानुषम् जनाः समवबुध्येरन् भीमो ऽयम् इति भारत
mā bhīma sāhasaṃ kārṣīs tiṣṭhatv eṣa vanaspatiḥ mā tvā vṛkṣeṇa karmāṇi kurvāṇam atimānuṣam janāḥ samavabudhyeran bhīmo 'yam iti bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यद् एवायुधं किं चित् प्रतिपद्यस्व मानुषम् चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम्
anyad evāyudhaṃ kiṃ cit pratipadyasva mānuṣam cāpaṃ vā yadi vā śaktiṃ nistriṃśaṃ vā paraśvadham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् एव मानुषं भीम भवेद् अन्यैर् अलक्षितम् तद् एवायुधम् आदाय मोक्षयाशु महीपतिम्
yad eva mānuṣaṃ bhīma bhaved anyair alakṣitam tad evāyudham ādāya mokṣayāśu mahīpatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ व्यूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः
yamau ca cakrarakṣau te bhavitārau mahābalau vyūhataḥ samare tāta matsyarājaṃ parīpsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः समस्तास् ते सर्वे तुरगान् अभ्यचोदयन् दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वाणास् त्रिगर्तान् प्रत्यमर्षणाः
tataḥ samastās te sarve turagān abhyacodayan divyam astraṃ vikurvāṇās trigartān pratyamarṣaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् निवृत्तरथान् दृष्ट्वा पाण्डवान् सा महाचमूः वैराटी परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्भुतम्
tān nivṛttarathān dṛṣṭvā pāṇḍavān sā mahācamūḥ vairāṭī paramakruddhā yuyudhe paramādbhutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्रं न्यवधीत् तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः भीमः सप्तशतान् योधान् परलोकम् अदर्शयत् नकुलश् चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच् छरैः
sahasraṃ nyavadhīt tatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ bhīmaḥ saptaśatān yodhān paralokam adarśayat nakulaś cāpi saptaiva śatāni prāhiṇoc charaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान् युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः भित्त्वा तां महतीं सेनां त्रिगर्तानां नरर्षभ
śatāni trīṇi śūrāṇāṃ sahadevaḥ pratāpavān yudhiṣṭhirasamādiṣṭo nijaghne puruṣarṣabhaḥ bhittvā tāṃ mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ nararṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैर् अभ्यतुदद् भृशम्
tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ abhidrutya suśarmāṇaṃ śarair abhyatudad bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुशर्मापि सुसंक्रुद्धस् त्वरमाणो युधिष्ठिरम् अविध्यन् नवभिर् बाणैश् चतुर्भिश् चतुरो हयान्
suśarmāpi susaṃkruddhas tvaramāṇo yudhiṣṭhiram avidhyan navabhir bāṇaiś caturbhiś caturo hayān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो राजन्न् आशुकारी कुन्तीपुत्रो वृकोदरः समासाद्य सुशर्माणम् अश्वान् अस्य व्यपोथयत्
tato rājann āśukārī kuntīputro vṛkodaraḥ samāsādya suśarmāṇam aśvān asya vyapothayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्ठगोपौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थाद् अपाहरत्
pṛṣṭhagopau ca tasyātha hatvā paramasāyakaiḥ athāsya sārathiṃ kruddho rathopasthād apāharat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्ररक्षश् च शूरश् च शोणाश्वो नाम विश्रुतः स भयाद् द्वैरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं प्राजहत् तदा
cakrarakṣaś ca śūraś ca śoṇāśvo nāma viśrutaḥ sa bhayād dvairathaṃ dṛṣṭvā traigartaṃ prājahat tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथाद् अथ सुशर्मणः गदाम् अस्य परामृश्य तम् एवाजघ्निवान् बली स चचार गदापाणिर् वृद्धो ऽपि तरुणो यथा
tato virāṭaḥ praskandya rathād atha suśarmaṇaḥ gadām asya parāmṛśya tam evājaghnivān balī sa cacāra gadāpāṇir vṛddho 'pi taruṇo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीमस् तु भीमसंकाशो रथात् प्रस्कन्द्य कुण्डली त्रिगर्तराजम् आदत्त सिंहः क्षुद्रमृगं यथा
bhīmas tu bhīmasaṃkāśo rathāt praskandya kuṇḍalī trigartarājam ādatta siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् गृहीते विरथे त्रिगर्तानां महारथे अभज्यत बलं सर्वं त्रैगर्तं तद्भयातुरम्
tasmin gṛhīte virathe trigartānāṃ mahārathe abhajyata balaṃ sarvaṃ traigartaṃ tadbhayāturam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवर्त्य गास् ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महाबलाः अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः
nivartya gās tataḥ sarvāḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ avajitya suśarmāṇaṃ dhanaṃ cādāya sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वबाहुबलसंपन्ना ह्रीनिषेधा यतव्रताः संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनो ऽवसन्
svabāhubalasaṃpannā hrīniṣedhā yatavratāḥ saṃgrāmaśiraso madhye tāṃ rātriṃ sukhino 'vasan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो विराटः कौन्तेयान् अतिमानुषविक्रमान् अर्चयाम् आस वित्तेन मानेन च महारथान्
tato virāṭaḥ kaunteyān atimānuṣavikramān arcayām āsa vittena mānena ca mahārathān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विराट उवाच यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा कार्यं कुरुत तैः सर्वे यथाकामं यथासुखम्
virāṭa uvāca yathaiva mama ratnāni yuṣmākaṃ tāni vai tathā kāryaṃ kuruta taiḥ sarve yathākāmaṃ yathāsukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ददान्य् अलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि च मनसश् चाप्य् अभिप्रेतं यद् वः शत्रुनिबर्हणाः
dadāny alaṃkṛtāḥ kanyā vasūni vividhāni ca manasaś cāpy abhipretaṃ yad vaḥ śatrunibarhaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युष्माकं विक्रमाद् अद्य मुक्तो ऽहं स्वस्तिमान् इह तस्माद् भवन्तो मत्स्यानाम् ईश्वराः सर्व एव हि
yuṣmākaṃ vikramād adya mukto 'haṃ svastimān iha tasmād bhavanto matsyānām īśvarāḥ sarva eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच तथाभिवादिनं मत्स्यं कौरवेयाः पृथक् पृथक् ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः
vaiśaṃpāyana uvāca tathābhivādinaṃ matsyaṃ kauraveyāḥ pṛthak pṛthak ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिनन्दाम ते वाक्यं सर्वं चैव विशां पते एतेनैव प्रतीताः स्मो यत् त्वं मुक्तो ऽद्य शत्रुभिः
pratinandāma te vākyaṃ sarvaṃ caiva viśāṃ pate etenaiva pratītāḥ smo yat tvaṃ mukto 'dya śatrubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाब्रवीत् प्रीतमना मत्स्यराजो युधिष्ठिरम् पुनर् एव महाबाहुर् विराटो राजसत्तमः एहि त्वाम् अभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजो ऽस्तु नो भवान्
athābravīt prītamanā matsyarājo yudhiṣṭhiram punar eva mahābāhur virāṭo rājasattamaḥ ehi tvām abhiṣekṣyāmi matsyarājo 'stu no bhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनसश् चाप्य् अभिप्रेतं यत् ते शत्रुनिबर्हण तत् ते ऽहं संप्रदास्यामि सर्वम् अर्हति नो भवान्
manasaś cāpy abhipretaṃ yat te śatrunibarhaṇa tat te 'haṃ saṃpradāsyāmi sarvam arhati no bhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तम् अथापि वा वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमो ऽस्तु ते
ratnāni gāḥ suvarṇaṃ ca maṇimuktam athāpi vā vaiyāghrapadya viprendra sarvathaiva namo 'stu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वत्कृते ह्य् अद्य पश्यामि राज्यम् आत्मानम् एव च यतश् च जातः संरम्भः स च शत्रुर् वशं गतः
tvatkṛte hy adya paśyāmi rājyam ātmānam eva ca yataś ca jātaḥ saṃrambhaḥ sa ca śatrur vaśaṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो युधिष्ठिरो मत्स्यं पुनर् एवाभ्यभाषत प्रतिनन्दामि ते वाक्यं मनोज्ञं मत्स्य भाषसे
tato yudhiṣṭhiro matsyaṃ punar evābhyabhāṣata pratinandāmi te vākyaṃ manojñaṃ matsya bhāṣase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनृशंस्यपरो नित्यं सुसुखः सततं भव गच्छन्तु दूतास् त्वरितं नगरं तव पार्थिव सुहृदां प्रियम् आख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम्
ānṛśaṃsyaparo nityaṃ susukhaḥ satataṃ bhava gacchantu dūtās tvaritaṃ nagaraṃ tava pārthiva suhṛdāṃ priyam ākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तद्वचनान् मत्स्यो दूतान् राजा समादिशत् आचक्षध्वं पुरं गत्वा संग्रामे विजयं मम
tatas tadvacanān matsyo dūtān rājā samādiśat ācakṣadhvaṃ puraṃ gatvā saṃgrāme vijayaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुमाराः समलंकृत्य पर्यागच्छन्तु मे पुरात् वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश् च स्वलंकृताः
kumārāḥ samalaṃkṛtya paryāgacchantu me purāt vāditrāṇi ca sarvāṇi gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते गत्वा केवलां रात्रिम् अथ सूर्योदयं प्रति विराटस्य पुराभ्याशे दूता जयम् अघोषयन्
te gatvā kevalāṃ rātrim atha sūryodayaṃ prati virāṭasya purābhyāśe dūtā jayam aghoṣayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.