Library·Mahābhārata (critical edition)·4·4.59
वैशंपायन उवाच ततः शांतनवो भीष्मो दुराधर्षः प्रतापवान् वध्यमानेषु योधेषु धनंजयम् उपाद्रवत्
vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo durādharṣaḥ pratāpavān vadhyamāneṣu yodheṣu dhanaṃjayam upādravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रगृह्य कार्मुकश्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम् शरान् आदाय तीक्ष्णाग्रान् मर्मभेदप्रमाथिनः
pragṛhya kārmukaśreṣṭhaṃ jātarūpapariṣkṛtam śarān ādāya tīkṣṇāgrān marmabhedapramāthinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि शुशुभे स नरव्याघ्रो गिरिः सूर्योदये यथा
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani śuśubhe sa naravyāghro giriḥ sūryodaye yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रध्माय शङ्खं गाङ्गेयो धार्तराष्ट्रान् प्रहर्षयन् प्रदक्षिणम् उपावृत्य बीभत्सुं समवारयत्
pradhmāya śaṅkhaṃ gāṅgeyo dhārtarāṣṭrān praharṣayan pradakṣiṇam upāvṛtya bībhatsuṃ samavārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् उद्वीक्ष्य तथायान्तं कौन्तेयः परवीरहा प्रत्यगृह्णात् प्रहृष्टात्मा धाराधरम् इवाचलः
tam udvīkṣya tathāyāntaṃ kaunteyaḥ paravīrahā pratyagṛhṇāt prahṛṣṭātmā dhārādharam ivācalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भीष्मः शरान् अष्टौ ध्वजे पार्थस्य वीर्यवान् समपर्यन् महावेगाञ् श्वसमानान् इवोरगान्
tato bhīṣmaḥ śarān aṣṭau dhvaje pārthasya vīryavān samaparyan mahāvegāñ śvasamānān ivoragān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः ज्वलन्तः कपिम् आजघ्नुर् ध्वजाग्रनिलयांश् च तान्
te dhvajaṃ pāṇḍuputrasya samāsādya patatriṇaḥ jvalantaḥ kapim ājaghnur dhvajāgranilayāṃś ca tān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भल्लेन महता पृथुधारेण पाण्डवः छत्रं चिच्छेद भीष्मस्य तूर्णं तद् अपतद् भुवि
tato bhallena mahatā pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ chatraṃ ciccheda bhīṣmasya tūrṇaṃ tad apatad bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्वजं चैवास्य कौन्तेयः शरैर् अभ्यहनद् दृढम् शीघ्रकृद् रथवाहांश् च तथोभौ पार्ष्णिसारथी
dhvajaṃ caivāsya kaunteyaḥ śarair abhyahanad dṛḍham śīghrakṛd rathavāhāṃś ca tathobhau pārṣṇisārathī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोस् तद् अभवद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयोर् इव
tayos tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam bhīṣmasya saha pārthena balivāsavayor iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भल्लैर् भल्लाः समागम्य भीष्मपाण्डवयोर् युधि अन्तरिक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्रावृषीव हि
bhallair bhallāḥ samāgamya bhīṣmapāṇḍavayor yudhi antarikṣe vyarājanta khadyotāḥ prāvṛṣīva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निचक्रम् इवाविद्धं सव्यदक्षिणम् अस्यतः गाण्डीवम् अभवद् राजन् पार्थस्य सृजतः शरान्
agnicakram ivāviddhaṃ savyadakṣiṇam asyataḥ gāṇḍīvam abhavad rājan pārthasya sṛjataḥ śarān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तैः संछादयाम् आस भीष्मं शरशतैः शितैः पर्वतं वारिधाराभिश् छादयन्न् इव तोयदः
sa taiḥ saṃchādayām āsa bhīṣmaṃ śaraśataiḥ śitaiḥ parvataṃ vāridhārābhiś chādayann iva toyadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां स वेलाम् इवोद्धूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम् व्यधमत् सायकैर् भीष्मो अर्जुनं संनिवारयत्
tāṃ sa velām ivoddhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām vyadhamat sāyakair bhīṣmo arjunaṃ saṃnivārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तानि निकृत्तानि शरजालानि भागशः समरे ऽभिव्यशीर्यन्त फल्गुनस्य रथं प्रति
tatas tāni nikṛttāni śarajālāni bhāgaśaḥ samare 'bhivyaśīryanta phalgunasya rathaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कनकपुङ्खानां शरवृष्टिं समुत्थिताम् पाण्डवस्य रथात् तूर्णं शलभानाम् इवायतिम् व्यधमत् तां पुनस् तस्य भीष्मः शरशतैः शितैः
tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām pāṇḍavasya rathāt tūrṇaṃ śalabhānām ivāyatim vyadhamat tāṃ punas tasya bhīṣmaḥ śaraśataiḥ śitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् ते कुरवः सर्वे साधु साध्व् इति चाब्रुवन् दुष्करं कृतवान् भीष्मो यद् अर्जुनम् अयोधयत्
tatas te kuravaḥ sarve sādhu sādhv iti cābruvan duṣkaraṃ kṛtavān bhīṣmo yad arjunam ayodhayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवांस् तरुणो दक्षः क्षिप्रकारी च पाण्डवः को ऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे
balavāṃs taruṇo dakṣaḥ kṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ ko 'nyaḥ samarthaḥ pārthasya vegaṃ dhārayituṃ raṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋते शांतनवाद् भीष्मात् कृष्णाद् वा देवकीसुतात् आचार्यप्रवराद् वापि भारद्वाजान् महाबलात्
ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt kṛṣṇād vā devakīsutāt ācāryapravarād vāpi bhāradvājān mahābalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य क्रीडतः पुरुषर्षभौ चक्षूंषि सर्वभूतानां मोहयन्तौ महाबलौ
astrair astrāṇi saṃvārya krīḍataḥ puruṣarṣabhau cakṣūṃṣi sarvabhūtānāṃ mohayantau mahābalau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राजापत्यं तथैवैन्द्रम् आग्नेयं च सुदारुणम् कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यम् एव च प्रयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विचेरतुः
prājāpatyaṃ tathaivaindram āgneyaṃ ca sudāruṇam kauberaṃ vāruṇaṃ caiva yāmyaṃ vāyavyam eva ca prayuñjānau mahātmānau samare tau viceratuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्मितान्य् अथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन्
vismitāny atha bhūtāni tau dṛṣṭvā saṃyuge tadā sādhu pārtha mahābāho sādhu bhīṣmeti cābruvan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेदं युक्तं मनुष्येषु यो ऽयं संदृश्यते महान् महास्त्राणां संप्रयोगः समरे भीष्मपार्थयोः
nedaṃ yuktaṃ manuṣyeṣu yo 'yaṃ saṃdṛśyate mahān mahāstrāṇāṃ saṃprayogaḥ samare bhīṣmapārthayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सर्वास्त्रविदुषोर् अस्त्रयुद्धम् अवर्तत अथ जिष्णुर् उपावृत्य पृथुधारेण कार्मुकम् चकर्त भीष्मस्य तदा जातरूपपरिष्कृतम्
evaṃ sarvāstraviduṣor astrayuddham avartata atha jiṣṇur upāvṛtya pṛthudhāreṇa kārmukam cakarta bhīṣmasya tadā jātarūpapariṣkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमेषान्तरमात्रेण भीष्मो ऽन्यत् कार्मुकं रणे समादाय महाबाहुः सज्यं चक्रे महाबलः शरांश् च सुबहून् क्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये
nimeṣāntaramātreṇa bhīṣmo 'nyat kārmukaṃ raṇe samādāya mahābāhuḥ sajyaṃ cakre mahābalaḥ śarāṃś ca subahūn kruddho mumocāśu dhanaṃjaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्जुनो ऽपि शरांश् चित्रान् भीष्माय निशितान् बहून् चिक्षेप सुमहातेजास् तथा भीष्मश् च पाण्डवे
arjuno 'pi śarāṃś citrān bhīṣmāya niśitān bahūn cikṣepa sumahātejās tathā bhīṣmaś ca pāṇḍave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर् दिव्यास्त्रविदुषोर् अस्यतोर् अनिशं शरान् न विशेषस् तदा राजंल् लक्ष्यते स्म महात्मनोः
tayor divyāstraviduṣor asyator aniśaṃ śarān na viśeṣas tadā rājaṃl lakṣyate sma mahātmanoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथावृणोद् दश दिशः शरैर् अतिरथस् तदा किरीटमाली कौन्तेयः शूरः शांतनवस् तथा
athāvṛṇod daśa diśaḥ śarair atirathas tadā kirīṭamālī kaunteyaḥ śūraḥ śāṃtanavas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश् चातीव पाण्डवम् बभूव तस्मिन् संग्रामे राजंल् लोके तद् अद्भुतम्
atīva pāṇḍavo bhīṣmaṃ bhīṣmaś cātīva pāṇḍavam babhūva tasmin saṃgrāme rājaṃl loke tad adbhutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः शेरते स्म तदा राजन् कौन्तेयस्याभितो रथम्
pāṇḍavena hatāḥ śūrā bhīṣmasya ratharakṣiṇaḥ śerate sma tadā rājan kaunteyasyābhito ratham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः आगच्छन् पुङ्खसंश्लिष्टाः श्वेतवाहनपत्रिणः
tato gāṇḍīvanirmuktā niramitraṃ cikīrṣavaḥ āgacchan puṅkhasaṃśliṣṭāḥ śvetavāhanapatriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्पतन्तो रथात् तस्य धौता हैरण्यवाससः आकाशे समदृश्यन्त हंसानाम् इव पङ्क्तयः
niṣpatanto rathāt tasya dhautā hairaṇyavāsasaḥ ākāśe samadṛśyanta haṃsānām iva paṅktayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य तद् दिव्यम् अस्त्रं हि प्रगाढं चित्रम् अस्यतः प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः
tasya tad divyam astraṃ hi pragāḍhaṃ citram asyataḥ prekṣante smāntarikṣasthāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् दृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश् चित्रम् अद्भुतम् शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान्
tad dṛṣṭvā paramaprīto gandharvaś citram adbhutam śaśaṃsa devarājāya citrasenaḥ pratāpavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्येमान् अरिनिर्दारान् संसक्तान् इव गच्छतः चित्ररूपम् इदं जिष्णोर् दिव्यम् अस्त्रम् उदीर्यतः
paśyemān arinirdārān saṃsaktān iva gacchataḥ citrarūpam idaṃ jiṣṇor divyam astram udīryataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेदं मनुष्याः श्रद्दध्युर् न हीदं तेषु विद्यते पौराणानां महास्त्राणां विचित्रो ऽयं समागमः
nedaṃ manuṣyāḥ śraddadhyur na hīdaṃ teṣu vidyate paurāṇānāṃ mahāstrāṇāṃ vicitro 'yaṃ samāgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यंदिनगतं सूर्यं प्रतपन्तम् इवाम्बरे न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रतिवीक्षितुम्
madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ pratapantam ivāmbare na śaknuvanti sainyāni pāṇḍavaṃ prativīkṣitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभौ विश्रुतकर्माणाव् उभौ युद्धविशारदौ उभौ सदृशकर्माणाव् उभौ युधि दुरासदौ
ubhau viśrutakarmāṇāv ubhau yuddhaviśāradau ubhau sadṛśakarmāṇāv ubhau yudhi durāsadau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तो देवराजस् तु पार्थभीष्मसमागमम् पूजयाम् आस दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत
ity ukto devarājas tu pārthabhīṣmasamāgamam pūjayām āsa divyena puṣpavarṣeṇa bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भीष्मः शांतनवो वामे पार्श्वे समर्पयत् अस्यतः प्रतिसंधाय विवृतं सव्यसाचिनः
tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo vāme pārśve samarpayat asyataḥ pratisaṃdhāya vivṛtaṃ savyasācinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रहस्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम् न्यकृन्तद् गार्ध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः
tataḥ prahasya bībhatsuḥ pṛthudhāreṇa kārmukam nyakṛntad gārdhrapatreṇa bhīṣmasyāmitatejasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनं दशभिर् बाणैः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रो धनंजयः
athainaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare yatamānaṃ parākrāntaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पीडितो महाबाहुर् गृहीत्वा रथकूबरम् गाङ्गेयो युधि दुर्धर्षस् तस्थौ दीर्घम् इवातुरः
sa pīḍito mahābāhur gṛhītvā rathakūbaram gāṅgeyo yudhi durdharṣas tasthau dīrgham ivāturaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं विसंज्ञम् अपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम् उपदेशम् अनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम्
taṃ visaṃjñam apovāha saṃyantā rathavājinām upadeśam anusmṛtya rakṣamāṇo mahāratham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.