Library·Mahābhārata (critical edition)·4·4.61
वैशंपायन उवाच आहूयमानस् तु स तेन संख्ये; महामना धृतराष्ट्रस्य पुत्रः निवर्तितस् तस्य गिराङ्कुशेन; गजो यथा मत्त इवाङ्कुशेन
vaiśaṃpāyana uvāca āhūyamānas tu sa tena saṃkhye; mahāmanā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ nivartitas tasya girāṅkuśena; gajo yathā matta ivāṅkuśena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽमृष्यमाणो वचसाभिमृष्टो; महारथेनातिरथस् तरस्वी पर्याववर्ताथ रथेन वीरो; भोगी यथा पादतलाभिमृष्टः
so 'mṛṣyamāṇo vacasābhimṛṣṭo; mahārathenātirathas tarasvī paryāvavartātha rathena vīro; bhogī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं प्रेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं; निवर्त्य संस्तभ्य च विद्धगात्रः दुर्योधनं दक्षिणतो ऽभ्यगच्छत्; पार्थं नृवीरो युधि हेममाली
taṃ prekṣya karṇaḥ parivartamānaṃ; nivartya saṃstabhya ca viddhagātraḥ duryodhanaṃ dakṣiṇato 'bhyagacchat; pārthaṃ nṛvīro yudhi hemamālī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मस् ततः शांतनवो निवृत्य; हिरण्यकक्ष्यांस् त्वरयंस् तुरंगान् दुर्योधनं पश्चिमतो ऽभ्यरक्षत्; पार्थान् महाबाहुर् अधिज्यधन्वा
bhīṣmas tataḥ śāṃtanavo nivṛtya; hiraṇyakakṣyāṃs tvarayaṃs turaṃgān duryodhanaṃ paścimato 'bhyarakṣat; pārthān mahābāhur adhijyadhanvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रोणः कृपश् चैव विविंशतिश् च; दुःशासनश् चैव निवृत्य शीघ्रम् सर्वे पुरस्ताद् विततेषुचापा; दुर्योधनार्थं त्वरिताभ्युपेयुः
droṇaḥ kṛpaś caiva viviṃśatiś ca; duḥśāsanaś caiva nivṛtya śīghram sarve purastād vitateṣucāpā; duryodhanārthaṃ tvaritābhyupeyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तान्य् अनीकानि निवर्तमानान्य्; आलोक्य पूर्णौघनिभानि पार्थः हंसो यथा मेघम् इवापतन्तं; धनंजयः प्रत्यपतत् तरस्वी
sa tāny anīkāni nivartamānāny; ālokya pūrṇaughanibhāni pārthaḥ haṃso yathā megham ivāpatantaṃ; dhanaṃjayaḥ pratyapatat tarasvī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थम्; अस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः ववर्षुर् अभ्येत्य शरैः समन्तान्; मेघा यथा भूधरम् अम्बुवेगैः
te sarvataḥ saṃparivārya pārtham; astrāṇi divyāni samādadānāḥ vavarṣur abhyetya śaraiḥ samantān; meghā yathā bhūdharam ambuvegaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽस्त्रम् अस्त्रेण निवार्य तेषां; गाण्डीवधन्वा कुरुपुंगवानाम् संमोहनं शत्रुसहो ऽन्यद् अस्त्रं; प्रादुश्चकारैन्द्रिर् अपारणीयम्
tato 'stram astreṇa nivārya teṣāṃ; gāṇḍīvadhanvā kurupuṃgavānām saṃmohanaṃ śatrusaho 'nyad astraṃ; prāduścakāraindrir apāraṇīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दिशश् चानुदिशो विवृत्य; शरैः सुधारैर् निशितैः सुपुङ्खैः गाण्डीवघोषेण मनांसि तेषां; महाबलः प्रव्यथयां चकार
tato diśaś cānudiśo vivṛtya; śaraiḥ sudhārair niśitaiḥ supuṅkhaiḥ gāṇḍīvaghoṣeṇa manāṃsi teṣāṃ; mahābalaḥ pravyathayāṃ cakāra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पुनर् भीमरवं प्रगृह्य; दोर्भ्यां महाशङ्खम् उदारघोषम् व्यनादयत् स प्रदिशो दिशः खं; भुवं च पार्थो द्विषतां निहन्ता
tataḥ punar bhīmaravaṃ pragṛhya; dorbhyāṃ mahāśaṅkham udāraghoṣam vyanādayat sa pradiśo diśaḥ khaṃ; bhuvaṃ ca pārtho dviṣatāṃ nihantā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः; संमोहिताः पार्थसमीरितेन उत्सृज्य चापानि दुरासदानि; सर्वे तदा शान्तिपरा बभूवुः
te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ; saṃmohitāḥ pārthasamīritena utsṛjya cāpāni durāsadāni; sarve tadā śāntiparā babhūvuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा विसंज्ञेषु परेषु पार्थः; स्मृत्वा तु वाक्यानि तथोत्तरायाः निर्याहि मध्याद् इति मत्स्यपुत्रम्; उवाच यावत् कुरवो विसंज्ञाः
tathā visaṃjñeṣu pareṣu pārthaḥ; smṛtvā tu vākyāni tathottarāyāḥ niryāhi madhyād iti matsyaputram; uvāca yāvat kuravo visaṃjñāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्य शारद्वतयोः सुशुक्ले; कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम् द्रौणेश् च राज्ञश् च तथैव नीले; वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर
ācārya śāradvatayoḥ suśukle; karṇasya pītaṃ ruciraṃ ca vastram drauṇeś ca rājñaś ca tathaiva nīle; vastre samādatsva narapravīra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्ये; जानाति मे ऽस्त्रप्रतिघातम् एषः एतस्य वाहान् कुरु सव्यतस् त्वम्; एवं हि यातव्यम् अमूढसंज्ञैः
bhīṣmasya saṃjñāṃ tu tathaiva manye; jānāti me 'strapratighātam eṣaḥ etasya vāhān kuru savyatas tvam; evaṃ hi yātavyam amūḍhasaṃjñaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रश्मीन् समुत्सृज्य ततो महात्मा; रथाद् अवप्लुत्य विराटपुत्रः वस्त्राण्य् उपादाय महारथानां; तूर्णं पुनः स्वं रथम् आरुरोह
raśmīn samutsṛjya tato mahātmā; rathād avaplutya virāṭaputraḥ vastrāṇy upādāya mahārathānāṃ; tūrṇaṃ punaḥ svaṃ ratham āruroha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽन्वशासच् चतुरः सदश्वान्; पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान् ते तद् व्यतीयुर् ध्वजिनाम् अनीकं; श्वेता वहन्तो ऽर्जुनम् आजिमध्यात्
tato 'nvaśāsac caturaḥ sadaśvān; putro virāṭasya hiraṇyakakṣyān te tad vyatīyur dhvajinām anīkaṃ; śvetā vahanto 'rjunam ājimadhyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा तु यान्तं पुरुषप्रवीरं; भीष्मः शरैर् अभ्यहनत् तरस्वी स चापि भीष्मस्य हयान् निहत्य; विव्याध पार्श्वे दशभिः पृषत्कैः
tathā tu yāntaṃ puruṣapravīraṃ; bhīṣmaḥ śarair abhyahanat tarasvī sa cāpi bhīṣmasya hayān nihatya; vivyādha pārśve daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽर्जुनो भीष्मम् अपास्य युद्धे; विद्ध्वास्य यन्तारम् अरिष्टधन्वा तस्थौ विमुक्तो रथवृन्दमध्याद्; राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः
tato 'rjuno bhīṣmam apāsya yuddhe; viddhvāsya yantāram ariṣṭadhanvā tasthau vimukto rathavṛndamadhyād; rāhuṃ vidāryeva sahasraraśmiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लब्ध्वा तु संज्ञां च कुरुप्रवीरः; पार्थं समीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम् रणाद् विमुक्तं स्थितम् एकम् आजौ; स धार्तराष्ट्रस् त्वरितो बभाषे
labdhvā tu saṃjñāṃ ca kurupravīraḥ; pārthaṃ samīkṣyātha mahendrakalpam raṇād vimuktaṃ sthitam ekam ājau; sa dhārtarāṣṭras tvarito babhāṣe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं कथं स्विद् भवतां विमुक्तस्; तं वै प्रबध्नीत यथा न मुच्येत् तम् अब्रवीच् छांतनवः प्रहस्य; क्व ते गता बुद्धिर् अभूत् क्व वीर्यम्
ayaṃ kathaṃ svid bhavatāṃ vimuktas; taṃ vai prabadhnīta yathā na mucyet tam abravīc chāṃtanavaḥ prahasya; kva te gatā buddhir abhūt kva vīryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शान्तिं पराश्वस्य यथा स्थितो ऽभूर्; उत्सृज्य बाणांश् च धनुश् च चित्रम् न त्व् एव बीभत्सुर् अलं नृशंसं; कर्तुं न पापे ऽस्य मनो निविष्टम्
śāntiṃ parāśvasya yathā sthito 'bhūr; utsṛjya bāṇāṃś ca dhanuś ca citram na tv eva bībhatsur alaṃ nṛśaṃsaṃ; kartuṃ na pāpe 'sya mano niviṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रैलोक्यहेतोर् न जहेत् स्वधर्मं; तस्मान् न सर्वे निहता रणे ऽस्मिन् क्षिप्रं कुरून् याहि कुरुप्रवीर; विजित्य गाश् च प्रतियातु पार्थः
trailokyahetor na jahet svadharmaṃ; tasmān na sarve nihatā raṇe 'smin kṣipraṃ kurūn yāhi kurupravīra; vijitya gāś ca pratiyātu pārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधनस् तस्य तु तन् निशम्य; पितामहस्यात्महितं वचो ऽथ अतीतकामो युधि सो ऽत्यमर्षी; राजा विनिःश्वस्य बभूव तूष्णीम्
duryodhanas tasya tu tan niśamya; pitāmahasyātmahitaṃ vaco 'tha atītakāmo yudhi so 'tyamarṣī; rājā viniḥśvasya babhūva tūṣṇīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् भीष्मवाक्यं हितम् ईक्ष्य सर्वे; धनंजयाग्निं च विवर्धमानम् निवर्तनायैव मनो निदध्युर्; दुर्योधनं ते परिरक्षमाणाः
tad bhīṣmavākyaṃ hitam īkṣya sarve; dhanaṃjayāgniṃ ca vivardhamānam nivartanāyaiva mano nidadhyur; duryodhanaṃ te parirakṣamāṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् प्रस्थितान् प्रीतमनाः स पार्थो; धनंजयः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीरान् आभाषमाणो ऽनुययौ मुहूर्तं; संपूजयंस् तत्र गुरून् महात्मा
tān prasthitān prītamanāḥ sa pārtho; dhanaṃjayaḥ prekṣya kurupravīrān ābhāṣamāṇo 'nuyayau muhūrtaṃ; saṃpūjayaṃs tatra gurūn mahātmā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितामहं शांतनवं स वृद्धं; द्रोणं गुरुं च प्रतिपूज्य मूर्ध्ना द्रौणिं कृपं चैव गुरूंश् च सर्वाञ्; शरैर् विचित्रैर् अभिवाद्य चैव
pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ sa vṛddhaṃ; droṇaṃ guruṃ ca pratipūjya mūrdhnā drauṇiṃ kṛpaṃ caiva gurūṃś ca sarvāñ; śarair vicitrair abhivādya caiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधनस्योत्तमरत्नचित्रं; चिच्छेद पार्थो मुकुटं शरेण आमन्त्र्य वीरांश् च तथैव मान्यान्; गाण्डीवघोषेण विनाद्य लोकान्
duryodhanasyottamaratnacitraṃ; ciccheda pārtho mukuṭaṃ śareṇa āmantrya vīrāṃś ca tathaiva mānyān; gāṇḍīvaghoṣeṇa vinādya lokān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स देवदत्तं सहसा विनाद्य; विदार्य वीरो द्विषतां मनांसि ध्वजेन सर्वान् अभिभूय शत्रून्; स हेमजालेन विराजमानः
sa devadattaṃ sahasā vinādya; vidārya vīro dviṣatāṃ manāṃsi dhvajena sarvān abhibhūya śatrūn; sa hemajālena virājamānaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा प्रयातांस् तु कुरून् किरीटी; हृष्टो ऽब्रवीत् तत्र स मत्स्यपुत्रम् आवर्तयाश्वान् पशवो जितास् ते; याताः परे याहि पुरं प्रहृष्टः
dṛṣṭvā prayātāṃs tu kurūn kirīṭī; hṛṣṭo 'bravīt tatra sa matsyaputram āvartayāśvān paśavo jitās te; yātāḥ pare yāhi puraṃ prahṛṣṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.