Library·Mahābhārata (critical edition)·4·4.63
वैशंपायन उवाच अवजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिः प्राविशन् नगरं हृष्टश् चतुर्भिः सह पाण्डवैः
vaiśaṃpāyana uvāca avajitya dhanaṃ cāpi virāṭo vāhinīpatiḥ prāviśan nagaraṃ hṛṣṭaś caturbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जित्वा त्रिगर्तान् संग्रामे गाश् चैवादाय केवलाः अशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः
jitvā trigartān saṃgrāme gāś caivādāya kevalāḥ aśobhata mahārājaḥ saha pārthaiḥ śriyā vṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् आसनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम् उपतस्थुः प्रकृतयः समस्ता ब्राह्मणैः सह
tam āsanagataṃ vīraṃ suhṛdāṃ prītivardhanam upatasthuḥ prakṛtayaḥ samastā brāhmaṇaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सभाजितः ससैन्यस् तु प्रतिनन्द्याथ मत्स्यराट् विसर्जयाम् आस तदा द्विजांश् च प्रकृतीस् तथा
sabhājitaḥ sasainyas tu pratinandyātha matsyarāṭ visarjayām āsa tadā dvijāṃś ca prakṛtīs tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः उत्तरं परिपप्रच्छ क्व यात इति चाब्रवीत्
tataḥ sa rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ uttaraṃ paripapraccha kva yāta iti cābravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचख्युस् तस्य संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश् च वेश्मनि अन्तःपुरचराश् चैव कुरुभिर् गोधनं हृतम्
ācakhyus tasya saṃhṛṣṭāḥ striyaḥ kanyāś ca veśmani antaḥpuracarāś caiva kurubhir godhanaṃ hṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विजेतुम् अभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात् बृहन्नडासहायश् च निर्यातः पृथिवींजयः
vijetum abhisaṃrabdha eka evātisāhasāt bṛhannaḍāsahāyaś ca niryātaḥ pṛthivīṃjayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपयातान् अतिरथान् द्रोणं शांतनवं कृपम् कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान्
upayātān atirathān droṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam karṇaṃ duryodhanaṃ caiva droṇaputraṃ ca ṣaḍrathān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा विराटो ऽथ भृशं प्रतप्तः; श्रुत्वा सुतं ह्य् एकरथेन यातम् बृहन्नडासारथिम् आजिवर्धनं; प्रोवाच सर्वान् अथ मन्त्रिमुख्यान्
rājā virāṭo 'tha bhṛśaṃ prataptaḥ; śrutvā sutaṃ hy ekarathena yātam bṛhannaḍāsārathim ājivardhanaṃ; provāca sarvān atha mantrimukhyān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वथा कुरवस् ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः त्रिगर्तान् निर्जिताञ् श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कदा चन
sarvathā kuravas te hi ye cānye vasudhādhipāḥ trigartān nirjitāñ śrutvā na sthāsyanti kadā cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् गच्छन्तु मे योधा बलेन महता वृताः उत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैर् अविक्षताः
tasmād gacchantu me yodhā balena mahatā vṛtāḥ uttarasya parīpsārthaṃ ye trigartair avikṣatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हयांश् च नागांश् च रथांश् च शीघ्रं; पदातिसंघांश् च ततः प्रवीरान् प्रस्थापयाम् आस सुतस्य हेतोर्; विचित्रशस्त्राभरणोपपन्नान्
hayāṃś ca nāgāṃś ca rathāṃś ca śīghraṃ; padātisaṃghāṃś ca tataḥ pravīrān prasthāpayām āsa sutasya hetor; vicitraśastrābharaṇopapannān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स राजा मत्स्यानां विराटो ऽक्षौहिणीपतिः व्यादिदेशाथ तां क्षिप्रं वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्
evaṃ sa rājā matsyānāṃ virāṭo 'kṣauhiṇīpatiḥ vyādideśātha tāṃ kṣipraṃ vāhinīṃ caturaṅgiṇīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुमारम् आशु जानीत यदि जीवति वा न वा यस्य यन्ता गतः षण्ढो मन्ये ऽहं न स जीवति
kumāram āśu jānīta yadi jīvati vā na vā yasya yantā gataḥ ṣaṇḍho manye 'haṃ na sa jīvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अब्रवीद् धर्मराजः प्रहस्य; विराटम् आर्तं कुरुभिः प्रतप्तम् बृहन्नडा सारथिश् चेन् नरेन्द्र; परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास् ताः
tam abravīd dharmarājaḥ prahasya; virāṭam ārtaṃ kurubhiḥ prataptam bṛhannaḍā sārathiś cen narendra; pare na neṣyanti tavādya gās tāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वान् महीपान् सहितान् कुरूंश् च; तथैव देवासुरयक्षनागान् अलं विजेतुं समरे सुतस् ते; स्वनुष्ठितः सारथिना हि तेन
sarvān mahīpān sahitān kurūṃś ca; tathaiva devāsurayakṣanāgān alaṃ vijetuṃ samare sutas te; svanuṣṭhitaḥ sārathinā hi tena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोत्तरेण प्रहिता दूतास् ते शीघ्रगामिनः विराटनगरं प्राप्य जयम् आवेदयंस् तदा
athottareṇa prahitā dūtās te śīghragāminaḥ virāṭanagaraṃ prāpya jayam āvedayaṃs tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञस् ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयम् उत्तमम् पराजयं कुरूणां चाप्य् उपायान्तं तथोत्तरम्
rājñas tataḥ samācakhyau mantrī vijayam uttamam parājayaṃ kurūṇāṃ cāpy upāyāntaṃ tathottaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश् च पराजिताः उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप
sarvā vinirjitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ uttaraḥ saha sūtena kuśalī ca paraṃtapa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कङ्क उवाच दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश् च पराजिताः दिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभ
kaṅka uvāca diṣṭyā te nirjitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ diṣṭyā te jīvitaḥ putraḥ śrūyate pārthivarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाद्भुतं त्व् एव मन्ये ऽहं यत् ते पुत्रो ऽजयत् कुरून् ध्रुव एव जयस् तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा
nādbhutaṃ tv eva manye 'haṃ yat te putro 'jayat kurūn dhruva eva jayas tasya yasya yantā bṛhannaḍā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच ततो विराटो नृपतिः संप्रहृष्टतनूरुहः श्रुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः आच्छादयित्वा दूतांस् तान् मन्त्रिणः सो ऽभ्यचोदयत्
vaiśaṃpāyana uvāca tato virāṭo nṛpatiḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ śrutvā tu vijayaṃ tasya kumārasyāmitaujasaḥ ācchādayitvā dūtāṃs tān mantriṇaḥ so 'bhyacodayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजमार्गाः क्रियन्तां मे पताकाभिर् अलंकृताः पुष्पोपहारैर् अर्च्यन्तां देवताश् चापि सर्वशः
rājamārgāḥ kriyantāṃ me patākābhir alaṃkṛtāḥ puṣpopahārair arcyantāṃ devatāś cāpi sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुमारा योधमुख्याश् च गणिकाश् च स्वलंकृताः वादित्राणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम
kumārā yodhamukhyāś ca gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ vāditrāṇi ca sarvāṇi pratyudyāntu sutaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घण्टापणवकः शीघ्रं मत्तम् आरुह्य वारणम् शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम
ghaṇṭāpaṇavakaḥ śīghraṃ mattam āruhya vāraṇam śṛṅgāṭakeṣu sarveṣu ākhyātu vijayaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरा च कुमारीभिर् बह्वीभिर् अभिसंवृता शृङ्गारवेषाभरणा प्रत्युद्यातु बृहन्नडाम्
uttarā ca kumārībhir bahvībhir abhisaṃvṛtā śṛṅgāraveṣābharaṇā pratyudyātu bṛhannaḍām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वा तु तद् वचनं पार्थिवस्य; सर्वे पुनः स्वस्तिकपाणयश् च भेर्यश् च तूर्याणि च वारिजाश् च; वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाः शुभाश् च
śrutvā tu tad vacanaṃ pārthivasya; sarve punaḥ svastikapāṇayaś ca bheryaś ca tūryāṇi ca vārijāś ca; veṣaiḥ parārdhyaiḥ pramadāḥ śubhāś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव सूताः सह मागधैश् च; नन्दीवाद्याः पणवास् तूर्यवाद्याः पुराद् विराटस्य महाबलस्य; प्रत्युद्ययुः पुत्रम् अनन्तवीर्यम्
tathaiva sūtāḥ saha māgadhaiś ca; nandīvādyāḥ paṇavās tūryavādyāḥ purād virāṭasya mahābalasya; pratyudyayuḥ putram anantavīryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्थाप्य सेनां कन्याश् च गणिकाश् च स्वलंकृताः मत्स्यराजो महाप्राज्ञः प्रहृष्ट इदम् अब्रवीत् अक्षान् आहर सैरन्ध्रि कङ्क द्यूतं प्रवर्तताम्
prasthāpya senāṃ kanyāś ca gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ matsyarājo mahāprājñaḥ prahṛṣṭa idam abravīt akṣān āhara sairandhri kaṅka dyūtaṃ pravartatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषत न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम्
taṃ tathā vādinaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata na devitavyaṃ hṛṣṭena kitaveneti naḥ śrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न त्वाम् अद्य मुदा युक्तम् अहं देवितुम् उत्सहे प्रियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे
na tvām adya mudā yuktam ahaṃ devitum utsahe priyaṃ tu te cikīrṣāmi vartatāṃ yadi manyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विराट उवाच स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच् चान्यद् वसु किं चन न मे किं चित् त्वया रक्ष्यम् अन्तरेणापि देवितुम्
virāṭa uvāca striyo gāvo hiraṇyaṃ ca yac cānyad vasu kiṃ cana na me kiṃ cit tvayā rakṣyam antareṇāpi devitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कङ्क उवाच किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद देवने बहवो दोषास् तस्मात् तत् परिवर्जयेत्
kaṅka uvāca kiṃ te dyūtena rājendra bahudoṣeṇa mānada devane bahavo doṣās tasmāt tat parivarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतस् ते यदि वा दृष्टः पाण्डवो वै युधिष्ठिरः स राज्यं सुमहत् स्फीतं भ्रातॄंश् च त्रिदशोपमान्
śrutas te yadi vā dṛṣṭaḥ pāṇḍavo vai yudhiṣṭhiraḥ sa rājyaṃ sumahat sphītaṃ bhrātṝṃś ca tridaśopamān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यूते हारितवान् सर्वं तस्माद् द्यूतं न रोचये अथ वा मन्यसे राजन् दीव्याव यदि रोचते
dyūte hāritavān sarvaṃ tasmād dyūtaṃ na rocaye atha vā manyase rājan dīvyāva yadi rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच प्रवर्तमाने द्यूते तु मत्स्यः पाण्डवम् अब्रवीत् पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः
vaiśaṃpāyana uvāca pravartamāne dyūte tu matsyaḥ pāṇḍavam abravīt paśya putreṇa me yuddhe tādṛśāḥ kuravo jitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽब्रवीन् मत्स्यराजं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः बृहन्नडा यस्य यन्ता कथं स न विजेष्यति
tato 'bravīn matsyarājaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ bṛhannaḍā yasya yantā kathaṃ sa na vijeṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तः कुपितो राजा मत्स्यः पाण्डवम् अब्रवीत् समं पुत्रेण मे षण्ढं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि
ity uktaḥ kupito rājā matsyaḥ pāṇḍavam abravīt samaṃ putreṇa me ṣaṇḍhaṃ brahmabandho praśaṃsasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं माम् अवमन्यसे भीष्मद्रोणमुखान् सर्वान् कस्मान् न स विजेष्यति
vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ mām avamanyase bhīṣmadroṇamukhān sarvān kasmān na sa vijeṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयस्यत्वात् तु ते ब्रह्मन्न् अपराधम् इमं क्षमे नेदृशं ते पुनर् वाच्यं यदि जीवितुम् इच्छसि
vayasyatvāt tu te brahmann aparādham imaṃ kṣame nedṛśaṃ te punar vācyaṃ yadi jīvitum icchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच यत्र द्रोणस् तथा भीष्मो द्रौणिर् वैकर्तनः कृपः दुर्योधनश् च राजेन्द्र तथान्ये च महारथाः
yudhiṣṭhira uvāca yatra droṇas tathā bhīṣmo drauṇir vaikartanaḥ kṛpaḥ duryodhanaś ca rājendra tathānye ca mahārathāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरुद्गणैः परिवृतः साक्षाद् अपि शतक्रतुः को ऽन्यो बृहन्नडायास् तान् प्रतियुध्येत संगतान्
marudgaṇaiḥ parivṛtaḥ sākṣād api śatakratuḥ ko 'nyo bṛhannaḍāyās tān pratiyudhyeta saṃgatān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विराट उवाच बहुशः प्रतिषिद्धो ऽसि न च वाचं नियच्छसि नियन्ता चेन् न विद्येत न कश् चिद् धर्मम् आचरेत्
virāṭa uvāca bahuśaḥ pratiṣiddho 'si na ca vācaṃ niyacchasi niyantā cen na vidyeta na kaś cid dharmam ācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच ततः प्रकुपितो राजा तम् अक्षेणाहनद् भृशम् मुखे युधिष्ठिरं कोपान् नैवम् इत्य् एव भर्त्सयन्
vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ prakupito rājā tam akṣeṇāhanad bhṛśam mukhe yudhiṣṭhiraṃ kopān naivam ity eva bhartsayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवत् प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितम् आगमत् तद् अप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां प्रत्यगृह्णत
balavat pratividdhasya nastaḥ śoṇitam āgamat tad aprāptaṃ mahīṃ pārthaḥ pāṇibhyāṃ pratyagṛhṇata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम् सा वेद तम् अभिप्रायं भर्तुश् चित्तवशानुगा
avaikṣata ca dharmātmā draupadīṃ pārśvataḥ sthitām sā veda tam abhiprāyaṃ bhartuś cittavaśānugā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूरयित्वा च सौवर्णं पात्रं कांस्यम् अनिन्दिता तच् छोणितं प्रत्यगृह्णाद् यत् प्रसुस्राव पाण्डवात्
pūrayitvā ca sauvarṇaṃ pātraṃ kāṃsyam aninditā tac choṇitaṃ pratyagṛhṇād yat prasusrāva pāṇḍavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोत्तरः शुभैर् गन्धैर् माल्यैश् च विविधैस् तथा अवकीर्यमाणः संहृष्टो नगरं स्वैरम् आगमत्
athottaraḥ śubhair gandhair mālyaiś ca vividhais tathā avakīryamāṇaḥ saṃhṛṣṭo nagaraṃ svairam āgamat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सभाज्यमानः पौरैश् च स्त्रीभिर् जानपदैस् तथा आसाद्य भवनद्वारं पित्रे स प्रत्यहारयत्
sabhājyamānaḥ pauraiś ca strībhir jānapadais tathā āsādya bhavanadvāraṃ pitre sa pratyahārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो द्वाःस्थः प्रविश्यैव विराटम् इदम् अब्रवीत् बृहन्नडासहायस् ते पुत्रो द्वार्य् उत्तरः स्थितः
tato dvāḥsthaḥ praviśyaiva virāṭam idam abravīt bṛhannaḍāsahāyas te putro dvāry uttaraḥ sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो हृष्टो मत्स्यराजः क्षत्तारम् इदम् अब्रवीत् प्रवेश्यताम् उभौ तूर्णं दर्शनेप्सुर् अहं तयोः
tato hṛṣṭo matsyarājaḥ kṣattāram idam abravīt praveśyatām ubhau tūrṇaṃ darśanepsur ahaṃ tayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षत्तारं कुरुराजस् तु शनैः कर्ण उपाजपत् उत्तरः प्रविशत्व् एको न प्रवेश्या बृहन्नडा
kṣattāraṃ kururājas tu śanaiḥ karṇa upājapat uttaraḥ praviśatv eko na praveśyā bṛhannaḍā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्य हि महाबाहो व्रतम् एतत् समाहितम् यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच् छोणितं वापि दर्शयेत् अन्यत्र संग्रामगतान् न स जीवेद् असंशयम्
etasya hi mahābāho vratam etat samāhitam yo mamāṅge vraṇaṃ kuryāc choṇitaṃ vāpi darśayet anyatra saṃgrāmagatān na sa jīved asaṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मृष्याद् भृशसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम् विराटम् इह सामात्यं हन्यात् सबलवाहनम्
na mṛṣyād bhṛśasaṃkruddho māṃ dṛṣṭvaiva saśoṇitam virāṭam iha sāmātyaṃ hanyāt sabalavāhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.