Library·Mahābhārata (critical edition)·5·5.127
वैशंपायन उवाच कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः विदुरं सर्वधर्मज्ञं त्वरमाणो ऽभ्यभाषत
vaiśaṃpāyana uvāca kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ viduraṃ sarvadharmajñaṃ tvaramāṇo 'bhyabhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छ तात महाप्राज्ञां गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम् आनयेह तया सार्धम् अनुनेष्यामि दुर्मतिम्
gaccha tāta mahāprājñāṃ gāndhārīṃ dīrghadarśinīm ānayeha tayā sārdham anuneṣyāmi durmatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि सापि दुरात्मानं शमयेद् दुष्टचेतसम् अपि कृष्णाय सुहृदस् तिष्ठेम वचने वयम्
yadi sāpi durātmānaṃ śamayed duṣṭacetasam api kṛṣṇāya suhṛdas tiṣṭhema vacane vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि लोभाभिभूतस्य पन्थानम् अनुदर्शयेत् दुर्बुद्धेर् दुःसहायस्य समर्थं ब्रुवती वचः
api lobhābhibhūtasya panthānam anudarśayet durbuddher duḥsahāyasya samarthaṃ bruvatī vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महत् शमयेच् चिररात्राय योगक्षेमवद् अव्ययम्
api no vyasanaṃ ghoraṃ duryodhanakṛtaṃ mahat śamayec cirarātrāya yogakṣemavad avyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञस् तु वचनं श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिनीम् आनयाम् आस गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात्
rājñas tu vacanaṃ śrutvā viduro dīrghadarśinīm ānayām āsa gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच एष गान्धारि पुत्रस् ते दुरात्मा शासनातिगः ऐश्वर्यलोभाद् ऐश्वर्यं जीवितं च प्रहास्यति
dhṛtarāṣṭra uvāca eṣa gāndhāri putras te durātmā śāsanātigaḥ aiśvaryalobhād aiśvaryaṃ jīvitaṃ ca prahāsyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशिष्टवद् अमर्यादः पापैः सह दुरात्मभिः सभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य सुहृद्वचः
aśiṣṭavad amaryādaḥ pāpaiḥ saha durātmabhiḥ sabhāyā nirgato mūḍho vyatikramya suhṛdvacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच सा भर्तुर् वचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनी अन्विच्छन्ती महच् छ्रेयो गान्धारी वाक्यम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca sā bhartur vacanaṃ śrutvā rājaputrī yaśasvinī anvicchantī mahac chreyo gāndhārī vākyam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनयेह सुतं क्षिप्रं राज्यकामुकम् आतुरम् न हि राज्यम् अशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलोपिना
ānayeha sutaṃ kṣipraṃ rājyakāmukam āturam na hi rājyam aśiṣṭena śakyaṃ dharmārthalopinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं ह्य् एवात्र भृशं गर्ह्यो धृतराष्ट्र सुतप्रियः यो जानन् पापताम् अस्य तत्प्रज्ञाम् अनुवर्तसे
tvaṃ hy evātra bhṛśaṃ garhyo dhṛtarāṣṭra sutapriyaḥ yo jānan pāpatām asya tatprajñām anuvartase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एष काममन्युभ्यां प्रलब्धो मोहम् आस्थितः अशक्यो ऽद्य त्वया राजन् विनिवर्तयितुं बलात्
sa eṣa kāmamanyubhyāṃ pralabdho moham āsthitaḥ aśakyo 'dya tvayā rājan vinivartayituṃ balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्यप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रो ऽश्नुते फलम्
rājyapradāne mūḍhasya bāliśasya durātmanaḥ duḥsahāyasya lubdhasya dhṛtarāṣṭro 'śnute phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं हि स्वजने भेदम् उपेक्षेत महामतिः भिन्नं हि स्वजनेन त्वां प्रसहिष्यन्ति शत्रवः
kathaṃ hi svajane bhedam upekṣeta mahāmatiḥ bhinnaṃ hi svajanena tvāṃ prasahiṣyanti śatravaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या हि शक्या महाराज साम्ना दानेन वा पुनः निस्तर्तुम् आपदः स्वेषु दण्डं कस् तत्र पातयेत्
yā hi śakyā mahārāja sāmnā dānena vā punaḥ nistartum āpadaḥ sveṣu daṇḍaṃ kas tatra pātayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शासनाद् धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनम् अमर्षणम् मातुश् च वचनात् क्षत्ता सभां प्रावेशयत् पुनः
śāsanād dhṛtarāṣṭrasya duryodhanam amarṣaṇam mātuś ca vacanāt kṣattā sabhāṃ prāveśayat punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मातुर् वचनाकाङ्क्षी प्रविवेश सभां पुनः अभिताम्रेक्षणः क्रोधान् निःश्वसन्न् इव पन्नगः
sa mātur vacanākāṅkṣī praviveśa sabhāṃ punaḥ abhitāmrekṣaṇaḥ krodhān niḥśvasann iva pannagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं प्रविष्टम् अभिप्रेक्ष्य पुत्रम् उत्पथम् आस्थितम् विगर्हमाणा गान्धारी समर्थं वाक्यम् अब्रवीत्
taṃ praviṣṭam abhiprekṣya putram utpatham āsthitam vigarhamāṇā gāndhārī samarthaṃ vākyam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम पुत्रक हितं ते सानुबन्धस्य तथायत्यां सुखोदयम्
duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama putraka hitaṃ te sānubandhasya tathāyatyāṃ sukhodayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मस्य तु पितुश् चैव मम चापचितिः कृता भवेद् द्रोणमुखानां च सुहृदां शाम्यता त्वया
bhīṣmasya tu pituś caiva mama cāpacitiḥ kṛtā bhaved droṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ śāmyatā tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि राज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यते अवाप्तुं रक्षितुं वापि भोक्तुं वा भरतर्षभ
na hi rājyaṃ mahāprājña svena kāmena śakyate avāptuṃ rakṣituṃ vāpi bhoktuṃ vā bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ह्य् अवश्येन्द्रियो राज्यम् अश्नीयाद् दीर्घम् अन्तरम् विजितात्मा तु मेधावी स राज्यम् अभिपालयेत्
na hy avaśyendriyo rājyam aśnīyād dīrgham antaram vijitātmā tu medhāvī sa rājyam abhipālayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामक्रोधौ हि पुरुषम् अर्थेभ्यो व्यपकर्षतः तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम्
kāmakrodhau hi puruṣam arthebhyo vyapakarṣataḥ tau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकेश्वरप्रभुत्वं हि महद् एतद् दुरात्मभिः राज्यं नामेप्सितं स्थानं न शक्यम् अभिरक्षितुम्
lokeśvaraprabhutvaṃ hi mahad etad durātmabhiḥ rājyaṃ nāmepsitaṃ sthānaṃ na śakyam abhirakṣitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणि महत् प्रेप्सुर् नियच्छेद् अर्थधर्मयोः इन्द्रियैर् नियतैर् बुद्धिर् वर्धते ऽग्निर् इवेन्धनैः
indriyāṇi mahat prepsur niyacched arthadharmayoḥ indriyair niyatair buddhir vardhate 'gnir ivendhanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविध्येयानि हीमानि व्यापादयितुम् अप्य् अलम् अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्
avidhyeyāni hīmāni vyāpādayitum apy alam avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविजित्य य आत्मानम् अमात्यान् विजिगीषते अजितात्माजितामात्यः सो ऽवशः परिहीयते
avijitya ya ātmānam amātyān vijigīṣate ajitātmājitāmātyaḥ so 'vaśaḥ parihīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानम् एव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत् ततो ऽमात्यान् अमित्रांश् च न मोघं विजिगीषते
ātmānam eva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet tato 'mātyān amitrāṃś ca na moghaṃ vijigīṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु परीक्ष्यकारिणं धीरम् अत्यन्तं श्रीर् निषेवते
vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu parīkṣyakāriṇaṃ dhīram atyantaṃ śrīr niṣevate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषाव् अपिहिताव् उभौ कामक्रोधौ शरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः
kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāv apihitāv ubhau kāmakrodhau śarīrasthau prajñānaṃ tau vilumpataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याभ्यां हि देवाः स्वर्यातुः स्वर्गस्यापिदधुर् मुखम् बिभ्यतो ऽनुपरागस्य कामक्रोधौ स्म वर्धितौ
yābhyāṃ hi devāḥ svaryātuḥ svargasyāpidadhur mukham bibhyato 'nuparāgasya kāmakrodhau sma vardhitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामं क्रोधं च लोभं च दम्भं दर्पं च भूमिपः सम्यग् विजेतुं यो वेद स महीम् अभिजायते
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca dambhaṃ darpaṃ ca bhūmipaḥ samyag vijetuṃ yo veda sa mahīm abhijāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन् नृपः ईप्सन्न् अर्थं च धर्मं च द्विषतां च पराभवम्
satataṃ nigrahe yukta indriyāṇāṃ bhaven nṛpaḥ īpsann arthaṃ ca dharmaṃ ca dviṣatāṃ ca parābhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामाभिभूतः क्रोधाद् वा यो मिथ्या प्रतिपद्यते स्वेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्य् उत
kāmābhibhūtaḥ krodhād vā yo mithyā pratipadyate sveṣu cānyeṣu vā tasya na sahāyā bhavanty uta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकीभूतैर् महाप्राज्ञैः शूरैर् अरिनिबर्हणैः पाण्डवैः पृथिवीं तात भोक्ष्यसे सहितः सुखी
ekībhūtair mahāprājñaiḥ śūrair arinibarhaṇaiḥ pāṇḍavaiḥ pṛthivīṃ tāta bhokṣyase sahitaḥ sukhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा भीष्मः शांतनवो द्रोणश् चापि महारथः आहतुस् तात तत् सत्यम् अजेयौ कृष्णपाण्डवौ
yathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo droṇaś cāpi mahārathaḥ āhatus tāta tat satyam ajeyau kṛṣṇapāṇḍavau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रपद्यस्व महाबाहुं कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम् प्रसन्नो हि सुखाय स्याद् उभयोर् एव केशवः
prapadyasva mahābāhuṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam prasanno hi sukhāya syād ubhayor eva keśavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुहृदाम् अर्थकामानां यो न तिष्ठति शासने प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः
suhṛdām arthakāmānāṃ yo na tiṣṭhati śāsane prājñānāṃ kṛtavidyānāṃ sa naraḥ śatrunandanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थौ कुतः सुखम् न चापि विजयो नित्यं मा युद्धे चेत आधिथाः
na yuddhe tāta kalyāṇaṃ na dharmārthau kutaḥ sukham na cāpi vijayo nityaṃ mā yuddhe ceta ādhithāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मेण हि महाप्राज्ञ पित्रा ते बाह्लिकेन च दत्तो ऽंशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद् भीतैर् अरिंदम
bhīṣmeṇa hi mahāprājña pitrā te bāhlikena ca datto 'ṃśaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ bhedād bhītair ariṃdama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य चैतत् प्रदानस्य फलम् अद्यानुपश्यसि यद्भुङ्क्षे पृथिवीं सर्वां शूरैर् निहतकण्टकाम्
tasya caitat pradānasya phalam adyānupaśyasi yadbhuṅkṣe pṛthivīṃ sarvāṃ śūrair nihatakaṇṭakām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितम् अरिंदम यदीच्छसि सहामात्यो भोक्तुम् अर्धं महीक्षिताम्
prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitam ariṃdama yadīcchasi sahāmātyo bhoktum ardhaṃ mahīkṣitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलम् अर्धं पृथिव्यास् ते सहामात्यस्य जीवनम् सुहृदां वचने तिष्ठन् यशः प्राप्स्यसि भारत
alam ardhaṃ pṛthivyās te sahāmātyasya jīvanam suhṛdāṃ vacane tiṣṭhan yaśaḥ prāpsyasi bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीमद्भिर् आत्मवद्भिर् हि बुद्धिमद्भिर् जितेन्द्रियैः पाण्डवैर् विग्रहस् तात भ्रंशयेन् महतः सुखात्
śrīmadbhir ātmavadbhir hi buddhimadbhir jitendriyaiḥ pāṇḍavair vigrahas tāta bhraṃśayen mahataḥ sukhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथोचितम् स्वम् अंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः प्रदाय भरतर्षभ
nigṛhya suhṛdāṃ manyuṃ śādhi rājyaṃ yathocitam svam aṃśaṃ pāṇḍuputrebhyaḥ pradāya bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलम् अह्ना निकारो ऽयं त्रयोदश समाः कृतः शमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रोधसमेधितम्
alam ahnā nikāro 'yaṃ trayodaśa samāḥ kṛtaḥ śamayainaṃ mahāprājña kāmakrodhasamedhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैष शक्तः पार्थानां यस् त्वदर्थम् अभीप्सति सूतपुत्रो दृढक्रोधो भ्राता दुःशासनश् च ते
na caiṣa śaktaḥ pārthānāṃ yas tvadartham abhīpsati sūtaputro dṛḍhakrodho bhrātā duḥśāsanaś ca te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे भीमसेने धनंजये धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न स्युः सर्वाः प्रजा ध्रुवम्
bhīṣme droṇe kṛpe karṇe bhīmasene dhanaṃjaye dhṛṣṭadyumne ca saṃkruddhe na syuḥ sarvāḥ prajā dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमर्षवशम् आपन्नो मा कुरूंस् तात जीघनः सर्वा हि पृथिवी स्पृष्टा त्वत् पाण्डवकृते वधम्
amarṣavaśam āpanno mā kurūṃs tāta jīghanaḥ sarvā hi pṛthivī spṛṣṭā tvat pāṇḍavakṛte vadham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् च त्वं मन्यसे मूढ भीष्मद्रोणकृपादयः योत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतद् अद्योपपद्यते
yac ca tvaṃ manyase mūḍha bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ yotsyante sarvaśaktyeti naitad adyopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समं हि राज्यं प्रीतिश् च स्थानं च विजितात्मनाम् पाण्डवेष्व् अथ युष्मासु धर्मस् त्व् अभ्यधिकस् ततः
samaṃ hi rājyaṃ prītiś ca sthānaṃ ca vijitātmanām pāṇḍaveṣv atha yuṣmāsu dharmas tv abhyadhikas tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजपिण्डभयाद् एते यदि हास्यन्ति जीवितम् न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरम् उदीक्षितुम्
rājapiṇḍabhayād ete yadi hāsyanti jīvitam na hi śakṣyanti rājānaṃ yudhiṣṭhiram udīkṣitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न लोभाद् अर्थसंपत्तिर् नराणाम् इह दृश्यते तद् अलं तात लोभेन प्रशाम्य भरतर्षभ
na lobhād arthasaṃpattir narāṇām iha dṛśyate tad alaṃ tāta lobhena praśāmya bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.