Library·Mahābhārata (critical edition)·5·5.33
वैशंपायन उवाच द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः विदुरं द्रष्टुम् इच्छामि तम् इहानय माचिरम्
vaiśaṃpāyana uvāca dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ viduraṃ draṣṭum icchāmi tam ihānaya māciram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारम् अब्रवीत् ईश्वरस् त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति
prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāram abravīt īśvaras tvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्तस् तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् अब्रवीद् धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ मां प्रतिवेदय
evam uktas tu viduraḥ prāpya rājaniveśanam abravīd dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाःस्थ उवाच विदुरो ऽयम् अनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात् द्रष्टुम् इच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम्
dvāḥstha uvāca viduro 'yam anuprāpto rājendra tava śāsanāt draṣṭum icchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच प्रवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यो जातु दर्शने
dhṛtarāṣṭra uvāca praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाःस्थ उवाच प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर् महाराजस्य धीमतः न हि ते दर्शने ऽकाल्यो जातु राजा ब्रवीति माम्
dvāḥstha uvāca praviśāntaḥpuraṃ kṣattar mahārājasya dhīmataḥ na hi te darśane 'kālyo jātu rājā bravīti mām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम्
vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam abravīt prāñjalir vākyaṃ cintayānaṃ narādhipam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदुरो ऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस् तव शासनात् यदि किं चन कर्तव्यम् अयम् अस्मि प्रशाधि माम्
viduro 'haṃ mahāprājña saṃprāptas tava śāsanāt yadi kiṃ cana kartavyam ayam asmi praśādhi mām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच संजयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति
dhṛtarāṣṭra uvāca saṃjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया तन् मे दहति गात्राणि तद् अकार्षीत् प्रजागरम्
tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā tan me dahati gātrāṇi tad akārṣīt prajāgaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यद् इह पश्यसि तद् ब्रूहि त्वं हि नस् तात धर्मार्थकुशलो ह्य् असि
jāgrato dahyamānasya śreyo yad iha paśyasi tad brūhi tvaṃ hi nas tāta dharmārthakuśalo hy asi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः प्राप्तः संजयः पाण्डवेभ्यो; न मे यथावन् मनसः प्रशान्तिः सर्वेन्द्रियाण्य् अप्रकृतिं गतानि; किं वक्ष्यतीत्य् एव हि मे ऽद्य चिन्ता
yataḥ prāptaḥ saṃjayaḥ pāṇḍavebhyo; na me yathāvan manasaḥ praśāntiḥ sarvendriyāṇy aprakṛtiṃ gatāni; kiṃ vakṣyatīty eva hi me 'dya cintā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदुर उवाच अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् हृतस्वं कामिनं चोरम् आविशन्ति प्रजागराः
vidura uvāca abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam hṛtasvaṃ kāminaṃ coram āviśanti prajāgarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कच्चिद् एतैर् महादोषैर् न स्पृष्टो ऽसि नराधिप कच्चिन् न परवित्तेषु गृध्यन् विपरितप्यसे
kaccid etair mahādoṣair na spṛṣṭo 'si narādhipa kaccin na paravitteṣu gṛdhyan viparitapyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच श्रोतुम् इच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः अस्मिन् राजर्षिवंशे हि त्वम् एकः प्राज्ञसंमतः
dhṛtarāṣṭra uvāca śrotum icchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ asmin rājarṣivaṃśe hi tvam ekaḥ prājñasaṃmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदुर उवाच निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते अनास्तिकः श्रद्दधान एतत् पण्डितलक्षणम्
vidura uvāca niṣevate praśastāni ninditāni na sevate anāstikaḥ śraddadhāna etat paṇḍitalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधो हर्षश् च दर्पश् च ह्रीस्तम्भो मान्यमानिता यम् अर्थान् नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते
krodho harṣaś ca darpaś ca hrīstambho mānyamānitā yam arthān nāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे कृतम् एवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते
yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare kṛtam evāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतम् उष्णं भयं रतिः समृद्धिर् असमृद्धिर् वा स वै पण्डित उच्यते
yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītam uṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ samṛddhir asamṛddhir vā sa vai paṇḍita ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थाव् अनुवर्तते कामाद् अर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते
yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāv anuvartate kāmād arthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते न किं चिद् अवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ
yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate na kiṃ cid avamanyante paṇḍitā bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति; विज्ञाय चार्थं भजते न कामात् नासंपृष्टो व्युपयुङ्क्ते परार्थे; तत् प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य
kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śṛṇoti; vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt nāsaṃpṛṣṭo vyupayuṅkte parārthe; tat prajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाप्राप्यम् अभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः
nāprāpyam abhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर् वसति कर्मणः अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते
niścitya yaḥ prakramate nāntar vasati karmaṇaḥ avandhyakālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ
āryakarmaṇi rajyante bhūtikarmāṇi kurvate hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हृष्यत्य् आत्मसंमाने नावमानेन तप्यते गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते
na hṛṣyaty ātmasaṃmāne nāvamānena tapyate gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते
tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान् प्रतिभानवान् आशु ग्रन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते
pravṛttavāk citrakatha ūhavān pratibhānavān āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः
śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā asaṃbhinnāryamaryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्रुतश् च समुन्नद्धो दरिद्रश् च महामनाः अर्थांश् चाकर्मणा प्रेप्सुर् मूढ इत्य् उच्यते बुधैः
aśrutaś ca samunnaddho daridraś ca mahāmanāḥ arthāṃś cākarmaṇā prepsur mūḍha ity ucyate budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वम् अर्थं यः परित्यज्य परार्थम् अनुतिष्ठति मिथ्या चरति मित्रार्थे यश् च मूढः स उच्यते
svam arthaṃ yaḥ parityajya parārtham anutiṣṭhati mithyā carati mitrārthe yaś ca mūḍhaḥ sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकामान् कामयति यः कामयानान् परिद्विषन् बलवन्तं च यो द्वेष्टि तम् आहुर् मूढचेतसम्
akāmān kāmayati yaḥ kāmayānān paridviṣan balavantaṃ ca yo dveṣṭi tam āhur mūḍhacetasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च कर्म चारभते दुष्टं तम् आहुर् मूढचेतसम्
amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca karma cārabhate duṣṭaṃ tam āhur mūḍhacetasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ
saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते विश्वसत्य् अप्रमत्तेषु मूढचेता नराधमः
anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate viśvasaty apramatteṣu mūḍhacetā narādhamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा यश् च क्रुध्यत्य् अनीशः सन् स च मूढतमो नरः
paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā yaś ca krudhyaty anīśaḥ san sa ca mūḍhatamo naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनो बलम् अज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् अलभ्यम् इच्छन् नैष्कर्म्यान् मूढबुद्धिर् इहोच्यते
ātmano balam ajñāya dharmārthaparivarjitam alabhyam icchan naiṣkarmyān mūḍhabuddhir ihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशिष्यं शास्ति यो राजन् यश् च शून्यम् उपासते कदर्यं भजते यश् च तम् आहुर् मूढचेतसम्
aśiṣyaṃ śāsti yo rājan yaś ca śūnyam upāsate kadaryaṃ bhajate yaś ca tam āhur mūḍhacetasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थं महान्तम् आसाद्य विद्याम् ऐश्वर्यम् एव वा विचरत्य् असमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते
arthaṃ mahāntam āsādya vidyām aiśvaryam eva vā vicaraty asamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकः संपन्नम् अश्नाति वस् ते वासश् च शोभनम् यो ऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस् ततः
ekaḥ saṃpannam aśnāti vas te vāsaś ca śobhanam yo 'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsataras tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते
ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकं हन्यान् न वा हन्याद् इषुर् मुक्तो धनुष्मता बुद्धिर् बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद् राष्ट्रं सराजकम्
ekaṃ hanyān na vā hanyād iṣur mukto dhanuṣmatā buddhir buddhimatotsṛṣṭā hanyād rāṣṭraṃ sarājakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश् चतुर्भिर् वशे कुरु पञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भव
ekayā dve viniścitya trīṃś caturbhir vaśe kuru pañca jitvā viditvā ṣaṭ sapta hitvā sukhī bhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश् च वध्यते सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविस्रवः
ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaś ca vadhyate sarāṣṭraṃ saprajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश् चार्थान् न चिन्तयेत् एको न गच्छेद् अध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात्
ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaś cārthān na cintayet eko na gacched adhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकम् एवाद्वितीयं तद् यद् राजन् नावबुध्यसे सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौर् इव
ekam evādvitīyaṃ tad yad rājan nāvabudhyase satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya naur iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपलभ्यते यद् एनं क्षमया युक्तम् अशक्तं मन्यते जनः
ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate yad enaṃ kṣamayā yuktam aśaktaṃ manyate janaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिर् उत्तमा विद्यैका परमा दृष्टिर् अहिंसैका सुखावहा
eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntir uttamā vidyaikā paramā dṛṣṭir ahiṃsaikā sukhāvahā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाव् इमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयान् इव राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
dvāv imau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्न् अस्मिंल् लोके विरोचते अब्रुवन् परुषं किं चिद् असतो नार्थयंस् तथा
dve karmaṇī naraḥ kurvann asmiṃl loke virocate abruvan paruṣaṃ kiṃ cid asato nārthayaṃs tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाव् इमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौ स्त्रियः कामितकामिन्यो लोकः पूजितपूजकः
dvāv imau puruṣavyāghra parapratyayakāriṇau striyaḥ kāmitakāminyo lokaḥ pūjitapūjakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाव् इमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषणौ यश् चाधनः कामयते यश् च कुप्यत्य् अनीश्वरः
dvāv imau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau yaś cādhanaḥ kāmayate yaś ca kupyaty anīśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाव् इमौ पुरुषौ राजन् स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः प्रभुश् च क्षमया युक्तो दरिद्रश् च प्रदानवान्
dvāv imau puruṣau rājan svargasyopari tiṣṭhataḥ prabhuś ca kṣamayā yukto daridraś ca pradānavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वाव् अतिक्रमौ अपात्रे प्रतिपत्तिश् च पात्रे चाप्रतिपादनम्
nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāv atikramau apātre pratipattiś ca pātre cāpratipādanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ कनीयान् मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः
trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha kanīyān madhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिविधाः पुरुषा राजन्न् उत्तमाधममध्यमाः नियोजयेद् यथावत् तांस् त्रिविधेष्व् एव कर्मसु
trividhāḥ puruṣā rājann uttamādhamamadhyamāḥ niyojayed yathāvat tāṃs trividheṣv eva karmasu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रय एवाधना राजन् भार्या दासस् तथा सुतः यत् ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद् धनम्
traya evādhanā rājan bhāryā dāsas tathā sutaḥ yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन; वर्ज्यान्य् आहुः पण्डितस् तानि विद्यात् अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्यान्; न दीर्घसूत्रैर् अलसैश् चारणैश् च
catvāri rājñā tu mahābalena; varjyāny āhuḥ paṇḍitas tāni vidyāt alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān; na dīrghasūtrair alasaiś cāraṇaiś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु; श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे वृद्धो ज्ञातिर् अवसन्नः कुलीनः; सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या
catvāri te tāta gṛhe vasantu; śriyābhijuṣṭasya gṛhasthadharme vṛddho jñātir avasannaḥ kulīnaḥ; sakhā daridro bhaginī cānapatyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वार्य् आह महाराज सद्यस्कानि बृहस्पतिः पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे
catvāry āha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवतानां च संकल्पम् अनुभावं च धीमताम् विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम्
devatānāṃ ca saṃkalpam anubhāvaṃ ca dhīmatām vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः पिता माताग्निर् आत्मा च गुरुश् च भरतर्षभ
pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चैव पूजयंल् लोके यशः प्राप्नोति केवलम् देवान् पितॄन् मनुष्यांश् च भिक्षून् अतिथिपञ्चमान्
pañcaiva pūjayaṃl loke yaśaḥ prāpnoti kevalam devān pitṝn manuṣyāṃś ca bhikṣūn atithipañcamān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्च त्वानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि मित्राण्य् अमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः
pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi mitrāṇy amitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेद् एकम् इन्द्रियम् ततो ऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादाद् इवोदकम्
pañcendriyasya martyasya chidraṃ ced ekam indriyam tato 'sya sravati prajñā dṛteḥ pādād ivodakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिम् इच्छता निद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता
ṣaḍ doṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtim icchatā nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड् इमान् पुरुषो जह्याद् भिन्नां नावम् इवार्णवे अप्रवक्तारम् आचार्यम् अनधीयानम् ऋत्विजम्
ṣaḍ imān puruṣo jahyād bhinnāṃ nāvam ivārṇave apravaktāram ācāryam anadhīyānam ṛtvijam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम्
arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड् एव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदा चन सत्यं दानम् अनालस्यम् अनसूया क्षमा धृतिः
ṣaḍ eva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadā cana satyaṃ dānam anālasyam anasūyā kṣamā dhṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् ऐश्वर्यं यो ऽधिगच्छति न स पापैः कुतो ऽनर्थैर् युज्यते विजितेन्द्रियः
ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड् इमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते चोराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः
ṣaḍ ime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः
pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः प्रायशो यैर् विनश्यन्ति कृतमूलाश् च पार्थिवाः
sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ prāyaśo yair vinaśyanti kṛtamūlāś ca pārthivāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रियो ऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् महच् च दण्डपारुष्यम् अर्थदूषणम् एव च
striyo 'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam mahac ca daṇḍapāruṣyam arthadūṣaṇam eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः ब्राह्मणान् प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश् च विरुध्यते
aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ brāhmaṇān prathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiś ca virudhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश् च जिघांसति रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति
brāhmaṇasvāni cādatte brāhmaṇāṃś ca jighāṃsati ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैतान् स्मरति कृत्येषु याचितश् चाभ्यसूयति एतान् दोषान् नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत्
naitān smarati kṛtyeṣu yācitaś cābhyasūyati etān doṣān naraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टाव् इमानि हर्षस्य नवनीतानि भारत वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्य् एव सुसुखान्य् अपि
aṣṭāv imāni harṣasya navanītāni bhārata vartamānāni dṛśyante tāny eva susukhāny api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समागमश् च सखिभिर् महांश् चैव धनागमः पुत्रेण च परिष्वङ्गः संनिपातश् च मैथुने
samāgamaś ca sakhibhir mahāṃś caiva dhanāgamaḥ putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ saṃnipātaś ca maithune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समये च प्रियालापः स्वयूथेषु च संनतिः अभिप्रेतस्य लाभश् च पूजा च जनसंसदि
samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca saṃnatiḥ abhipretasya lābhaś ca pūjā ca janasaṃsadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवद्वारम् इदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान् यो वेद स परः कविः
navadvāram idaṃ veśma tristhūṇaṃ pañcasākṣikam kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo veda sa paraḥ kaviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान् मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः
daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वरमाणश् च भीरुश् च लुब्धः कामी च ते दश तस्माद् एतेषु भावेषु न प्रसज्जेत पण्डितः
tvaramāṇaś ca bhīruś ca lubdhaḥ kāmī ca te daśa tasmād eteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् पुत्रार्थम् असुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना
atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam putrārtham asurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः काममन्यू प्रजहाति राजा; पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च विशेषविच् छ्रुतवान् क्षिप्रकारी; तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम्
yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā; pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca viśeṣavic chrutavān kṣiprakārī; taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान्; विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम् जानाति मात्रां च तथा क्षमां च; तं तादृशं श्रीर् जुषते समग्रा
jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān; vijñātadoṣeṣu dadhāti daṇḍam jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca; taṃ tādṛśaṃ śrīr juṣate samagrā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुदुर्बलं नावजानाति कं चिद्; युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम् न विग्रहं रोचयते बलस्थैः; काले च यो विक्रमते स धीरः
sudurbalaṃ nāvajānāti kaṃ cid; yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ; kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्यापदं न व्यथते कदा चिद्; उद्योगम् अन्विच्छति चाप्रमत्तः दुःखं च काले सहते जितात्मा; धुरंधरस् तस्य जिताः सपत्नाः
prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid; udyogam anvicchati cāpramattaḥ duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā; dhuraṃdharas tasya jitāḥ sapatnāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः; पापैः संधिं परदाराभिमर्शम् दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यपानं; न सेवते यः स सुखी सदैव
anarthakaṃ vipravāsaṃ gṛhebhyaḥ; pāpaiḥ saṃdhiṃ paradārābhimarśam dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madyapānaṃ; na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न संरम्भेणारभते ऽर्थवर्गम्; आकारितः शंसति तथ्यम् एव न मात्रार्थे रोचयते विवादं; नापूजितः कुप्यति चाप्य् अमूढः
na saṃrambheṇārabhate 'rthavargam; ākāritaḥ śaṃsati tathyam eva na mātrārthe rocayate vivādaṃ; nāpūjitaḥ kupyati cāpy amūḍhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न यो ऽभ्यसूयत्य् अनुकम्पते च; न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोति नात्याह किं चित् क्षमते विवादं; सर्वत्र तादृग् लभते प्रशंसाम्
na yo 'bhyasūyaty anukampate ca; na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti nātyāha kiṃ cit kṣamate vivādaṃ; sarvatra tādṛg labhate praśaṃsām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं; न पौरुषेणापि विकत्थते ऽन्यान् न मूर्च्छितः कटुकान्य् आह किं चित्; प्रियं सदा तं कुरुते जनो ऽपि
yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ; na pauruṣeṇāpi vikatthate 'nyān na mūrcchitaḥ kaṭukāny āha kiṃ cit; priyaṃ sadā taṃ kurute jano 'pi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वैरम् उद्दीपयति प्रशान्तं; न दर्पम् आरोहति नास्तम् एति न दुर्गतो ऽस्मीति करोति मन्युं; तम् आर्यशीलं परम् आहुर् अग्र्यम्
na vairam uddīpayati praśāntaṃ; na darpam ārohati nāstam eti na durgato 'smīti karoti manyuṃ; tam āryaśīlaṃ param āhur agryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं; नान्यस्य दुःखे भवति प्रतीतः दत्त्वा न पश्चात् कुरुते ऽनुतापं; न कत्थते सत्पुरुषार्यशीलः
na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ; nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ dattvā na paścāt kurute 'nutāpaṃ; na katthate satpuruṣāryaśīlaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशाचारान् समयाञ् जातिधर्मान्; बुभूषते यस् तु परावरज्ञः स तत्र तत्राधिगतः सदैव; महाजनस्याधिपत्यं करोति
deśācārān samayāñ jātidharmān; bubhūṣate yas tu parāvarajñaḥ sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva; mahājanasyādhipatyaṃ karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं; राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम् मत्तोन्मत्तैर् दुर्जनैश् चापि वादं; यः प्रज्ञावान् वर्जयेत् स प्रधानः
dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ; rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam mattonmattair durjanaiś cāpi vādaṃ; yaḥ prajñāvān varjayet sa pradhānaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दमं शौचं दैवतं मङ्गलानि; प्रायश्चित्तं विविधांल् लोकवादान् एतानि यः कुरुते नैत्यकानि; तस्योत्थानं देवता राधयन्ति
damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni; prāyaścittaṃ vividhāṃl lokavādān etāni yaḥ kurute naityakāni; tasyotthānaṃ devatā rādhayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समैर् विवाहं कुरुते न हीनैः; समैः सख्यं व्यवहारं कथाश् च गुणैर् विशिष्टांश् च पुरोदधाति; विपश्चितस् तस्य नयाः सुनीताः
samair vivāhaṃ kurute na hīnaiḥ; samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāś ca guṇair viśiṣṭāṃś ca purodadhāti; vipaścitas tasya nayāḥ sunītāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो; मितं स्वपित्य् अमितं कर्म कृत्वा ददात्य् अमित्रेष्व् अपि याचितः संस्; तम् आत्मवन्तं प्रजहत्य् अनर्थाः
mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo; mitaṃ svapity amitaṃ karma kṛtvā dadāty amitreṣv api yācitaḥ saṃs; tam ātmavantaṃ prajahaty anarthāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य; नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किं चित् मन्त्रे गुप्ते सम्यग् अनुष्ठिते च; स्वल्पो नास्य व्यथते कश् चिद् अर्थः
cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya; nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit mantre gupte samyag anuṣṭhite ca; svalpo nāsya vyathate kaś cid arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः; सत्यो मृदुर् दानकृच् छुद्धभावः अतीव संज्ञायते ज्ञातिमध्ये; महामणिर् जात्य इव प्रसन्नः
yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ; satyo mṛdur dānakṛc chuddhabhāvaḥ atīva saṃjñāyate jñātimadhye; mahāmaṇir jātya iva prasannaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य आत्मनापत्रपते भृशं नरः; स सर्वलोकस्य गुरुर् भवत्य् उत अनन्ततेजाः सुमनाः समाहितः; स्वतेजसा सूर्य इवावभासते
ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ; sa sarvalokasya gurur bhavaty uta anantatejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ; svatejasā sūrya ivāvabhāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः; पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पाः त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश् च; तवादेशं पालयन्त्य् आम्बिकेय
vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ; pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendrakalpāḥ tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāś ca; tavādeśaṃ pālayanty āmbikeya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रदायैषाम् उचितं तात राज्यं; सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः न देवानां नापि च मानुषाणां; भविष्यसि त्वं तर्कणीयो नरेन्द्र
pradāyaiṣām ucitaṃ tāta rājyaṃ; sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ; bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.