Library·Mahābhārata (critical edition)·5·5.43
धृतराष्ट्र उवाच ऋचो यजूंष्य् अधीते यः सामवेदं च यो द्विजः पापानि कुर्वन् पापेन लिप्यते न स लिप्यते
dhṛtarāṣṭra uvāca ṛco yajūṃṣy adhīte yaḥ sāmavedaṃ ca yo dvijaḥ pāpāni kurvan pāpena lipyate na sa lipyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनत्सुजात उवाच नैनं सामान्य् ऋचो वापि न यजूंषि विचक्षण त्रायन्ते कर्मणः पापान् न ते मिथ्या ब्रवीम्य् अहम्
sanatsujāta uvāca nainaṃ sāmāny ṛco vāpi na yajūṃṣi vicakṣaṇa trāyante karmaṇaḥ pāpān na te mithyā bravīmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न छन्दांसि वृजिनात् तारयन्ति; मायाविनं मायया वर्तमानम् नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाश्; छन्दांस्य् एनं प्रजहत्य् अन्तकाले
na chandāṃsi vṛjināt tārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānam nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś; chandāṃsy enaṃ prajahaty antakāle
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच न चेद् वेदा वेदविदं शक्तास् त्रातुं विचक्षण अथ कस्मात् प्रलापो ऽयं ब्राह्मणानां सनातनः
dhṛtarāṣṭra uvāca na ced vedā vedavidaṃ śaktās trātuṃ vicakṣaṇa atha kasmāt pralāpo 'yaṃ brāhmaṇānāṃ sanātanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनत्सुजात उवाच अस्मिंल् लोके तपस् तप्तं फलम् अन्यत्र दृश्यते ब्राह्मणानाम् इमे लोका ऋद्धे तपसि संयताः
sanatsujāta uvāca asmiṃl loke tapas taptaṃ phalam anyatra dṛśyate brāhmaṇānām ime lokā ṛddhe tapasi saṃyatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच कथं समृद्धम् अप्य् ऋद्धं तपो भवति केवलम् सनत्सुजात तद् ब्रूहि यथा विद्याम तद् वयम्
dhṛtarāṣṭra uvāca kathaṃ samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam sanatsujāta tad brūhi yathā vidyāma tad vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनत्सुजात उवाच क्रोधादयो द्वादश यस्य दोषास्; तथा नृशंसादि षड् अत्र राजन् धर्मादयो द्वादश चाततानाः; शास्त्रे गुणा ये विदिता द्विजानाम्
sanatsujāta uvāca krodhādayo dvādaśa yasya doṣās; tathā nṛśaṃsādi ṣaḍ atra rājan dharmādayo dvādaśa cātatānāḥ; śāstre guṇā ye viditā dvijānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधः कामो लोभमोहौ विवित्सा;कृपासूया मानशोकौ स्पृहा च ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोषा; वर्ज्याः सदा द्वादशैते नरेण
krodhaḥ kāmo lobhamohau vivitsā;kṛpāsūyā mānaśokau spṛhā ca īrṣyā jugupsā ca manuṣyadoṣā; varjyāḥ sadā dvādaśaite nareṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकैकम् एते राजेन्द्र मनुष्यान् पर्युपासते लिप्समानो ऽन्तरं तेषां मृगाणाम् इव लुब्धकः
ekaikam ete rājendra manuṣyān paryupāsate lipsamāno 'ntaraṃ teṣāṃ mṛgāṇām iva lubdhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकत्थनः स्पृहयालुर् मनस्वी; बिभ्रत् कोपं चपलो ऽरक्षणश् च एते प्राप्ताः षण् नरान् पापधर्मान्; प्रकुर्वते नोत सन्तः सुदुर्गे
vikatthanaḥ spṛhayālur manasvī; bibhrat kopaṃ capalo 'rakṣaṇaś ca ete prāptāḥ ṣaṇ narān pāpadharmān; prakurvate nota santaḥ sudurge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संभोगसंविद् द्विषम् एधमानो; दत्तानुतापी कृपणो ऽबलीयान् वर्गप्रशंसी वनितासु द्वेष्टा; एते ऽपरे सप्त नृशंसधर्माः
saṃbhogasaṃvid dviṣam edhamāno; dattānutāpī kṛpaṇo 'balīyān vargapraśaṃsī vanitāsu dveṣṭā; ete 'pare sapta nṛśaṃsadharmāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मश् च सत्यं च दमस् तपश् च; अमात्सर्यं ह्रीस् तितिक्षानसूया यज्ञश् च दानं च धृतिः श्रुतं च; महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य
dharmaś ca satyaṃ ca damas tapaś ca; amātsaryaṃ hrīs titikṣānasūyā yajñaś ca dānaṃ ca dhṛtiḥ śrutaṃ ca; mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् त्व् एतेभ्यः प्रवसेद् द्वादशेभ्यः; सर्वाम् अपीमां पृथिवीं प्रशिष्यात् त्रिभिर् द्वाभ्याम् एकतो वा विशिष्टो; नास्य स्वम् अस्तीति स वेदितव्यः
yas tv etebhyaḥ pravased dvādaśebhyaḥ; sarvām apīmāṃ pṛthivīṃ praśiṣyāt tribhir dvābhyām ekato vā viśiṣṭo; nāsya svam astīti sa veditavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दमस् त्यागो ऽप्रमादश् च एतेष्व् अमृतम् आहितम् तानि सत्यमुखान्य् आहुर् ब्राह्मणा ये मनीषिणः
damas tyāgo 'pramādaś ca eteṣv amṛtam āhitam tāni satyamukhāny āhur brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दमो ऽष्टादशदोषः स्यात् प्रतिकूलं कृताकृते अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा स्पृहा
damo 'ṣṭādaśadoṣaḥ syāt pratikūlaṃ kṛtākṛte anṛtaṃ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā spṛhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधः शोकस् तथा तृष्णा लोभः पैशुन्यम् एव च मत्सरश् च विवित्सा च परितापस् तथा रतिः
krodhaḥ śokas tathā tṛṣṇā lobhaḥ paiśunyam eva ca matsaraś ca vivitsā ca paritāpas tathā ratiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपस्मारः सातिवादस् तथा संभावनात्मनि एतैर् विमुक्तो दोषैर् यः स दमः सद्भिर् उच्यते
apasmāraḥ sātivādas tathā saṃbhāvanātmani etair vimukto doṣair yaḥ sa damaḥ sadbhir ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रेयांस् तु षड्विधस् त्यागः प्रियं प्राप्य न हृष्यति अप्रिये तु समुत्पन्ने व्यथां जातु न चार्च्छति
śreyāṃs tu ṣaḍvidhas tyāgaḥ priyaṃ prāpya na hṛṣyati apriye tu samutpanne vyathāṃ jātu na cārcchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टान् दारांश् च पुत्रांश् च न चान्यं यद् वचो भवेत् अर्हते याचमानाय प्रदेयं तद् वचो भवेत् अप्य् अवाच्यं वदत्य् एव स तृतीयो गुणः स्मृतः
iṣṭān dārāṃś ca putrāṃś ca na cānyaṃ yad vaco bhavet arhate yācamānāya pradeyaṃ tad vaco bhavet apy avācyaṃ vadaty eva sa tṛtīyo guṇaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यक्तैर् द्रव्यैर् यो भवति नोपयुङ्क्ते च कामतः न च कर्मसु तद् धीनः शिष्यबुद्धिर् नरो यथा सर्वैर् एव गुणैर् युक्तो द्रव्यवान् अपि यो भवेत्
tyaktair dravyair yo bhavati nopayuṅkte ca kāmataḥ na ca karmasu tad dhīnaḥ śiṣyabuddhir naro yathā sarvair eva guṇair yukto dravyavān api yo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रमादो ऽष्टदोषः स्यात् तान् दोषान् परिवर्जयेत् इन्द्रियेभ्यश् च पञ्चभ्यो मनसश् चैव भारत अतीतानागतेभ्यश् च मुक्तो ह्य् एतैः सुखी भवेत्
apramādo 'ṣṭadoṣaḥ syāt tān doṣān parivarjayet indriyebhyaś ca pañcabhyo manasaś caiva bhārata atītānāgatebhyaś ca mukto hy etaiḥ sukhī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषैर् एतैर् विमुक्तं तु गुणैर् एतैः समन्वितम् एतत् समृद्धम् अप्य् ऋद्धं तपो भवति केवलम् यन् मां पृच्छसि राजेन्द्र किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
doṣair etair vimuktaṃ tu guṇair etaiḥ samanvitam etat samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam yan māṃ pṛcchasi rājendra kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच आख्यानपञ्चमैर् वेदैर् भूयिष्ठं कथ्यते जनः तथैवान्ये चतुर्वेदास् त्रिवेदाश् च तथापरे
dhṛtarāṣṭra uvāca ākhyānapañcamair vedair bhūyiṣṭhaṃ kathyate janaḥ tathaivānye caturvedās trivedāś ca tathāpare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विवेदाश् चैकवेदाश् च अनृचश् च तथापरे तेषां तु कतमः स स्याद् यम् अहं वेद ब्राह्मणम्
dvivedāś caikavedāś ca anṛcaś ca tathāpare teṣāṃ tu katamaḥ sa syād yam ahaṃ veda brāhmaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनत्सुजात उवाच एकस्य वेदस्याज्ञानाद् वेदास् ते बहवो ऽभवन् सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश् चिद् अवस्थितः एवं वेदम् अनुत्साद्य प्रज्ञां महति कुर्वते
sanatsujāta uvāca ekasya vedasyājñānād vedās te bahavo 'bhavan satyasyaikasya rājendra satye kaś cid avasthitaḥ evaṃ vedam anutsādya prajñāṃ mahati kurvate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दानम् अध्ययनं यज्ञो लोभाद् एतत् प्रवर्तते सत्यात् प्रच्यवमानानां संकल्पो वितथो भवेत्
dānam adhyayanaṃ yajño lobhād etat pravartate satyāt pracyavamānānāṃ saṃkalpo vitatho bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यैवावधारणात् मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्योत कर्मणा संकल्पसिद्धः पुरुषः संकल्पान् अधितिष्ठति
tato yajñaḥ pratāyeta satyasyaivāvadhāraṇāt manasānyasya bhavati vācānyasyota karmaṇā saṃkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṃkalpān adhitiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनैभृत्येन वै तस्य दीक्षितव्रतम् आचरेत् नामैतद् धातुनिर्वृत्तं सत्यम् एव सतां परम् ज्ञानं वै नाम प्रत्यक्षं परोक्षं जायते तपः
anaibhṛtyena vai tasya dīkṣitavratam ācaret nāmaitad dhātunirvṛttaṃ satyam eva satāṃ param jñānaṃ vai nāma pratyakṣaṃ parokṣaṃ jāyate tapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्याद् बहु पठन्तं तु बहुपाठीति ब्राह्मणम् तस्मात् क्षत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव ब्राह्मणम् य एव सत्यान् नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस् त्वया
vidyād bahu paṭhantaṃ tu bahupāṭhīti brāhmaṇam tasmāt kṣatriya mā maṃsthā jalpitenaiva brāhmaṇam ya eva satyān nāpaiti sa jñeyo brāhmaṇas tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दांसि नाम क्षत्रिय तान्य् अथर्वा; जगौ पुरस्ताद् ऋषिसर्ग एषः छन्दोविदस् ते य उ तान् अधीत्य; न वेद्यवेदस्य विदुर् न वेद्यम्
chandāṃsi nāma kṣatriya tāny atharvā; jagau purastād ṛṣisarga eṣaḥ chandovidas te ya u tān adhītya; na vedyavedasya vidur na vedyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वेदानां वेदिता कश् चिद् अस्ति; कश् चिद् वेदान् बुध्यते वापि राजन् यो वेद वेदान् न स वेद वेद्यं; सत्ये स्थितो यस् तु स वेद वेद्यम्
na vedānāṃ veditā kaś cid asti; kaś cid vedān budhyate vāpi rājan yo veda vedān na sa veda vedyaṃ; satye sthito yas tu sa veda vedyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिजानामि ब्राह्मणम् आख्यातारं विचक्षणम् यश् छिन्नविचिकित्सः सन्न् आचष्टे सर्वसंशयान्
abhijānāmi brāhmaṇam ākhyātāraṃ vicakṣaṇam yaś chinnavicikitsaḥ sann ācaṣṭe sarvasaṃśayān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य पर्येषणं गच्छेत् प्राचीनं नोत दक्षिणम् नार्वाचीनं कुतस् तिर्यङ् नादिशं तु कथं चन
tasya paryeṣaṇaṃ gacchet prācīnaṃ nota dakṣiṇam nārvācīnaṃ kutas tiryaṅ nādiśaṃ tu kathaṃ cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तूष्णींभूत उपासीत न चेष्टेन् मनसा अपि अभ्यावर्तेत ब्रह्मास्य अन्तरात्मनि वै श्रितम्
tūṣṇīṃbhūta upāsīta na ceṣṭen manasā api abhyāvarteta brahmāsya antarātmani vai śritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मौनाद् धि स मुनिर् भवति नारण्यवसनान् मुनिः अक्षरं तत् तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते
maunād dhi sa munir bhavati nāraṇyavasanān muniḥ akṣaraṃ tat tu yo veda sa muniḥ śreṣṭha ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वार्थानां व्याकरणाद् वैयाकरण उच्यते प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदर्शी भवेन् नरः
sarvārthānāṃ vyākaraṇād vaiyākaraṇa ucyate pratyakṣadarśī lokānāṃ sarvadarśī bhaven naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्ये वै ब्राह्मणस् तिष्ठन् ब्रह्म पश्यति क्षत्रिय वेदानां चानुपूर्व्येण एतद् विद्वन् ब्रवीमि ते
satye vai brāhmaṇas tiṣṭhan brahma paśyati kṣatriya vedānāṃ cānupūrvyeṇa etad vidvan bravīmi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.