Library·Mahābhārata (critical edition)·5·5.9
युधिष्ठिर उवाच कथम् इन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मना दुःखं प्राप्तं परं घोरम् एतद् इच्छामि वेदितुम्
yudhiṣṭhira uvāca katham indreṇa rājendra sabhāryeṇa mahātmanā duḥkhaṃ prāptaṃ paraṃ ghoram etad icchāmi veditum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शल्य उवाच शृणु राजन् पुरा वृत्तम् इतिहासं पुरातनम् सभार्येण यथा प्राप्तं दुःखम् इन्द्रेण भारत
śalya uvāca śṛṇu rājan purā vṛttam itihāsaṃ purātanam sabhāryeṇa yathā prāptaṃ duḥkham indreṇa bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वष्टा प्रजापतिर् ह्य् आसीद् देवश्रेष्ठो महातपाः स पुत्रं वै त्रिशिरसम् इन्द्रद्रोहात् किलासृजत्
tvaṣṭā prajāpatir hy āsīd devaśreṣṭho mahātapāḥ sa putraṃ vai triśirasam indradrohāt kilāsṛjat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐन्द्रं स प्रार्थयत् स्थानं विश्वरूपो महाद्युतिः तैस् त्रिभिर् वदनैर् घोरैः सूर्येन्दुज्वलनोपमैः
aindraṃ sa prārthayat sthānaṃ viśvarūpo mahādyutiḥ tais tribhir vadanair ghoraiḥ sūryendujvalanopamaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदान् एकेन सो ऽधीते सुराम् एकेन चापिबत् एकेन च दिशः सर्वाः पिबन्न् इव निरीक्षते
vedān ekena so 'dhīte surām ekena cāpibat ekena ca diśaḥ sarvāḥ pibann iva nirīkṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तपस्वी मृदुर् दान्तो धर्मे तपसि चोद्यतः तपो ऽतप्यन् महत् तीव्रं सुदुश्चरम् अरिंदम
sa tapasvī mṛdur dānto dharme tapasi codyataḥ tapo 'tapyan mahat tīvraṃ suduścaram ariṃdama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य दृष्ट्वा तपोवीर्यं सत्त्वं चामिततेजसः विषादम् अगमच् छक्र इन्द्रो ऽयं मा भवेद् इति
tasya dṛṣṭvā tapovīryaṃ sattvaṃ cāmitatejasaḥ viṣādam agamac chakra indro 'yaṃ mā bhaved iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं सज्जेत भोगेषु न च तप्येन् महत् तपः विवर्धमानस् त्रिशिराः सर्वं त्रिभुवनं ग्रसेत्
kathaṃ sajjeta bhogeṣu na ca tapyen mahat tapaḥ vivardhamānas triśirāḥ sarvaṃ tribhuvanaṃ graset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति संचिन्त्य बहुधा बुद्धिमान् भरतर्षभ आज्ञापयत् सो ऽप्सरसस् त्वष्टृपुत्रप्रलोभने
iti saṃcintya bahudhā buddhimān bharatarṣabha ājñāpayat so 'psarasas tvaṣṭṛputrapralobhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा स सज्जेत् त्रिशिराः कामभोगेषु वै भृशम् क्षिप्रं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम्
yathā sa sajjet triśirāḥ kāmabhogeṣu vai bhṛśam kṣipraṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गारवेषाः सुश्रोण्यो भावैर् युक्ता मनोहरैः प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं भयं मम
śṛṅgāraveṣāḥ suśroṇyo bhāvair yuktā manoharaiḥ pralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ bhayaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्वस्थं ह्य् आत्मनात्मानं लक्षयामि वराङ्गनाः भयम् एतन् महाघोरं क्षिप्रं नाशयताबलाः
asvasthaṃ hy ātmanātmānaṃ lakṣayāmi varāṅganāḥ bhayam etan mahāghoraṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्सरस ऊचुः तथा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य प्रलोभने यथा नावाप्स्यसि भयं तस्माद् बलनिषूदन
apsarasa ūcuḥ tathā yatnaṃ kariṣyāmaḥ śakra tasya pralobhane yathā nāvāpsyasi bhayaṃ tasmād balaniṣūdana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्दहन्न् इव चक्षुर्भ्यां यो ऽसाव् आस्ते तपोनिधिः तं प्रलोभयितुं देव गच्छामः सहिता वयम् यतिष्यामो वशे कर्तुं व्यपनेतुं च ते भयम्
nirdahann iva cakṣurbhyāṃ yo 'sāv āste taponidhiḥ taṃ pralobhayituṃ deva gacchāmaḥ sahitā vayam yatiṣyāmo vaśe kartuṃ vyapanetuṃ ca te bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शल्य उवाच इन्द्रेण तास् त्व् अनुज्ञाता जग्मुस् त्रिशिरसो ऽन्तिकम् तत्र ता विविधैर् भावैर् लोभयन्त्यो वराङ्गनाः नृत्यं संदर्शयन्त्यश् च तथैवाङ्गेषु सौष्ठवम्
śalya uvāca indreṇa tās tv anujñātā jagmus triśiraso 'ntikam tatra tā vividhair bhāvair lobhayantyo varāṅganāḥ nṛtyaṃ saṃdarśayantyaś ca tathaivāṅgeṣu sauṣṭhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचेरुः संप्रहर्षं च नाभ्यगच्छन् महातपाः इन्द्रियाणि वशे कृत्वा पूर्णसागरसंनिभः
viceruḥ saṃpraharṣaṃ ca nābhyagacchan mahātapāḥ indriyāṇi vaśe kṛtvā pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तास् तु यत्नं परं कृत्वा पुनः शक्रम् उपस्थिताः कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजम् अथाब्रुवन्
tās tu yatnaṃ paraṃ kṛtvā punaḥ śakram upasthitāḥ kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājam athābruvan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स शक्यः सुदुर्धर्षो धैर्याच् चालयितुं प्रभो यत् ते कार्यं महाभाग क्रियतां तदनन्तरम्
na sa śakyaḥ sudurdharṣo dhairyāc cālayituṃ prabho yat te kāryaṃ mahābhāga kriyatāṃ tadanantaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संपूज्याप्सरसः शक्रो विसृज्य च महामतिः चिन्तयाम् आस तस्यैव वधोपायं महात्मनः
saṃpūjyāpsarasaḥ śakro visṛjya ca mahāmatiḥ cintayām āsa tasyaiva vadhopāyaṃ mahātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तूष्णीं चिन्तयन् वीरो देवराजः प्रतापवान् विनिश्चितमतिर् धीमान् वधे त्रिशिरसो ऽभवत्
sa tūṣṇīṃ cintayan vīro devarājaḥ pratāpavān viniścitamatir dhīmān vadhe triśiraso 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वज्रम् अस्य क्षिपाम्य् अद्य स क्षिप्रं न भविष्यति शत्रुः प्रवृद्धो नोपेक्ष्यो दुर्बलो ऽपि बलीयसा
vajram asya kṣipāmy adya sa kṣipraṃ na bhaviṣyati śatruḥ pravṛddho nopekṣyo durbalo 'pi balīyasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रबुद्ध्या विनिश्चित्य कृत्वा बुद्धिं वधे दृढाम् अथ वैश्वानरनिभं घोररूपं भयावहम् मुमोच वज्रं संक्रुद्धः शक्रस् त्रिशिरसं प्रति
śāstrabuddhyā viniścitya kṛtvā buddhiṃ vadhe dṛḍhām atha vaiśvānaranibhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham mumoca vajraṃ saṃkruddhaḥ śakras triśirasaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पपात हतस् तेन वज्रेण दृढम् आहतः पर्वतस्येव शिखरं प्रणुन्नं मेदिनीतले
sa papāta hatas tena vajreṇa dṛḍham āhataḥ parvatasyeva śikharaṃ praṇunnaṃ medinītale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं तु वज्रहतं दृष्ट्वा शयानम् अचलोपमम् न शर्म लेभे देवेन्द्रो दीपितस् तस्य तेजसा हतो ऽपि दीप्ततेजाः स जीवन्न् इव च दृश्यते
taṃ tu vajrahataṃ dṛṣṭvā śayānam acalopamam na śarma lebhe devendro dīpitas tasya tejasā hato 'pi dīptatejāḥ sa jīvann iva ca dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभितस् तत्र तक्षाणं घटमानं शचीपतिः अपश्यद् अब्रवीच् चैनं सत्वरं पाकशासनः क्षिप्रं छिन्धि शिरांस्य् अस्य कुरुष्व वचनं मम
abhitas tatra takṣāṇaṃ ghaṭamānaṃ śacīpatiḥ apaśyad abravīc cainaṃ satvaraṃ pākaśāsanaḥ kṣipraṃ chindhi śirāṃsy asya kuruṣva vacanaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तक्षोवाच महास्कन्धो भृशं ह्य् एष परशुर् न तरिष्यति कर्तुं चाहं न शक्ष्यामि कर्म सद्भिर् विगर्हितम्
takṣovāca mahāskandho bhṛśaṃ hy eṣa paraśur na tariṣyati kartuṃ cāhaṃ na śakṣyāmi karma sadbhir vigarhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्र उवाच मा भैस् त्वं क्षिप्रम् एतद् वै कुरुष्व वचनं मम मत्प्रसादाद् धि ते शस्त्रं वज्रकल्पं भविष्यति
indra uvāca mā bhais tvaṃ kṣipram etad vai kuruṣva vacanaṃ mama matprasādād dhi te śastraṃ vajrakalpaṃ bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तक्षोवाच कं भवन्तम् अहं विद्यां घोरकर्माणम् अद्य वै एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं तत्त्वेन कथयस्व मे
takṣovāca kaṃ bhavantam ahaṃ vidyāṃ ghorakarmāṇam adya vai etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathayasva me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्र उवाच अहम् इन्द्रो देवराजस् तक्षन् विदितम् अस्तु ते कुरुष्वैतद् यथोक्तं मे तक्षन् मा त्वं विचारय
indra uvāca aham indro devarājas takṣan viditam astu te kuruṣvaitad yathoktaṃ me takṣan mā tvaṃ vicāraya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तक्षोवाच क्रूरेण नापत्रपसे कथं शक्रेह कर्मणा ऋषिपुत्रम् इमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न ते
takṣovāca krūreṇa nāpatrapase kathaṃ śakreha karmaṇā ṛṣiputram imaṃ hatvā brahmahatyābhayaṃ na te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्र उवाच पश्चाद् धर्मं चरिष्यामि पावनार्थं सुदुश्चरम् शत्रुर् एष महावीर्यो वज्रेण निहतो मया
indra uvāca paścād dharmaṃ cariṣyāmi pāvanārthaṃ suduścaram śatrur eṣa mahāvīryo vajreṇa nihato mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्यापि चाहम् उद्विग्नस् तक्षन्न् अस्माद् बिभेमि वै क्षिप्रं छिन्धि शिरांसि त्वं करिष्ये ऽनुग्रहं तव
adyāpi cāham udvignas takṣann asmād bibhemi vai kṣipraṃ chindhi śirāṃsi tvaṃ kariṣye 'nugrahaṃ tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरः पशोस् ते दास्यन्ति भागं यज्ञेषु मानवाः एष ते ऽनुग्रहस् तक्षन् क्षिप्रं कुरु मम प्रियम्
śiraḥ paśos te dāsyanti bhāgaṃ yajñeṣu mānavāḥ eṣa te 'nugrahas takṣan kṣipraṃ kuru mama priyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शल्य उवाच एतच् छ्रुत्वा तु तक्षा स महेन्द्रवचनं तदा शिरांस्य् अथ त्रिशिरसः कुठारेणाच्छिनत् तदा
śalya uvāca etac chrutvā tu takṣā sa mahendravacanaṃ tadā śirāṃsy atha triśirasaḥ kuṭhāreṇācchinat tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निकृत्तेषु ततस् तेषु निष्क्रामंस् त्रिशिरास् त्व् अथ कपिञ्जलास् तित्तिराश् च कलविङ्काश् च सर्वशः
nikṛtteṣu tatas teṣu niṣkrāmaṃs triśirās tv atha kapiñjalās tittirāś ca kalaviṅkāś ca sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन वेदान् अधीते स्म पिबते सोमम् एव च तस्माद् वक्त्रान् विनिष्पेतुः क्षिप्रं तस्य कपिञ्जलाः
yena vedān adhīte sma pibate somam eva ca tasmād vaktrān viniṣpetuḥ kṣipraṃ tasya kapiñjalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन सर्वा दिशो राजन् पिबन्न् इव निरीक्षते तस्माद् वक्त्राद् विनिष्पेतुस् तित्तिरास् तस्य पाण्डव
yena sarvā diśo rājan pibann iva nirīkṣate tasmād vaktrād viniṣpetus tittirās tasya pāṇḍava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् सुरापं तु तस्यासीद् वक्त्रं त्रिशिरसस् तदा कलविङ्का विनिष्पेतुस् तेनास्य भरतर्षभ
yat surāpaṃ tu tasyāsīd vaktraṃ triśirasas tadā kalaviṅkā viniṣpetus tenāsya bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तेषु निकृत्तेषु विज्वरो मघवान् अभूत् जगाम त्रिदिवं हृष्टस् तक्षापि स्वगृहान् ययौ
tatas teṣu nikṛtteṣu vijvaro maghavān abhūt jagāma tridivaṃ hṛṣṭas takṣāpi svagṛhān yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वष्टा प्रजापतिः श्रुत्वा शक्रेणाथ हतं सुतम् क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनम् अब्रवीत्
tvaṣṭā prajāpatiḥ śrutvā śakreṇātha hataṃ sutam krodhasaṃraktanayana idaṃ vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तप्यमानं तपो नित्यं क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् अनापराधिनं यस्मात् पुत्रं हिंसितवान् मम
tapyamānaṃ tapo nityaṃ kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam anāparādhinaṃ yasmāt putraṃ hiṃsitavān mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माच् छक्रवधार्थाय वृत्रम् उत्पादयाम्य् अहम् लोकाः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश् च बलं महत् स च पश्यतु देवेन्द्रो दुरात्मा पापचेतनः
tasmāc chakravadhārthāya vṛtram utpādayāmy aham lokāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaś ca balaṃ mahat sa ca paśyatu devendro durātmā pāpacetanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपस्पृश्य ततः क्रुद्धस् तपस्वी सुमहायशाः अग्निं हुत्वा समुत्पाद्य घोरं वृत्रम् उवाच ह इन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रभावात् तपसो मम
upaspṛśya tataḥ kruddhas tapasvī sumahāyaśāḥ agniṃ hutvā samutpādya ghoraṃ vṛtram uvāca ha indraśatro vivardhasva prabhāvāt tapaso mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽवर्धत दिवं स्तब्ध्वा सूर्यवैश्वानरोपमः किं करोमीति चोवाच कालसूर्य इवोदितः शक्रं जहीति चाप्य् उक्तो जगाम त्रिदिवं ततः
so 'vardhata divaṃ stabdhvā sūryavaiśvānaropamaḥ kiṃ karomīti covāca kālasūrya ivoditaḥ śakraṃ jahīti cāpy ukto jagāma tridivaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो युद्धं समभवद् वृत्रवासवयोस् तदा संक्रुद्धयोर् महाघोरं प्रसक्तं कुरुसत्तम
tato yuddhaṃ samabhavad vṛtravāsavayos tadā saṃkruddhayor mahāghoraṃ prasaktaṃ kurusattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो जग्राह देवेन्द्रं वृत्रो वीरः शतक्रतुम् अपावृत्य स जग्रास वृत्रः क्रोधसमन्वितः
tato jagrāha devendraṃ vṛtro vīraḥ śatakratum apāvṛtya sa jagrāsa vṛtraḥ krodhasamanvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रस्ते वृत्रेण शक्रे तु संभ्रान्तास् त्रिदशास् तदा असृजंस् ते महासत्त्वा जृम्भिकां वृत्रनाशिनीम्
graste vṛtreṇa śakre tu saṃbhrāntās tridaśās tadā asṛjaṃs te mahāsattvā jṛmbhikāṃ vṛtranāśinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्याद् अपावृतात् स्वान्य् अङ्गान्य् अभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तो बलसूदनः ततः प्रभृति लोकेषु जृम्भिका प्राणिसंश्रिता
vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsyād apāvṛtāt svāny aṅgāny abhisaṃkṣipya niṣkrānto balasūdanaḥ tataḥ prabhṛti lokeṣu jṛmbhikā prāṇisaṃśritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जहृषुश् च सुराः सर्वे दृष्ट्वा शक्रं विनिःसृतम् ततः प्रववृते युद्धं वृत्रवासवयोः पुनः संरब्धयोस् तदा घोरं सुचिरं भरतर्षभ
jahṛṣuś ca surāḥ sarve dṛṣṭvā śakraṃ viniḥsṛtam tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vṛtravāsavayoḥ punaḥ saṃrabdhayos tadā ghoraṃ suciraṃ bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा व्यवर्धत रणे वृत्रो बलसमन्वितः त्वष्टुस् तपोबलाद् विद्वांस् तदा शक्रो न्यवर्तत
yadā vyavardhata raṇe vṛtro balasamanvitaḥ tvaṣṭus tapobalād vidvāṃs tadā śakro nyavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवृत्ते तु तदा देवा विषादम् अगमन् परम् समेत्य शक्रेण च ते त्वष्टुस् तेजोविमोहिताः अमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत
nivṛtte tu tadā devā viṣādam agaman param sametya śakreṇa ca te tvaṣṭus tejovimohitāḥ amantrayanta te sarve munibhiḥ saha bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं कार्यम् इति ते राजन् विचिन्त्य भयमोहिताः जग्मुः सर्वे महात्मानं मनोभिर् विष्णुम् अव्ययम् उपविष्टा मन्दराग्रे सर्वे वृत्रवधेप्सवः
kiṃ kāryam iti te rājan vicintya bhayamohitāḥ jagmuḥ sarve mahātmānaṃ manobhir viṣṇum avyayam upaviṣṭā mandarāgre sarve vṛtravadhepsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.