Library·Mahābhārata (critical edition)·6·6.23
धृतराष्ट्र उवाच धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाश् चैव किम् अकुर्वत संजय
dhṛtarāṣṭra uvāca dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvata saṃjaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस् तदा आचार्यम् उपसंगम्य राजा वचनम् अब्रवीत्
saṃjaya uvāca dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanas tadā ācāryam upasaṃgamya rājā vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇām ācārya mahatīṃ camūm vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि युयुधानो विराटश् च द्रुपदश् च महारथः
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi yuyudhāno virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृष्टकेतुश् चेकितानः काशिराजश् च वीर्यवान् पुरुजित् कुन्तिभोजश् च शैब्यश् च नरपुंगवः
dhṛṣṭaketuś cekitānaḥ kāśirājaś ca vīryavān purujit kuntibhojaś ca śaibyaś ca narapuṃgavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधामन्युश् च विक्रान्त उत्तमौजाश् च वीर्यवान् सौभद्रो द्रौपदेयाश् च सर्व एव महारथाः
yudhāmanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān saubhadro draupadeyāś ca sarva eva mahārathāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवान् भीष्मश् च कर्णश् च कृपश् च समितिंजयः अश्वत्थामा विकर्णश् च सौमदत्तिस् तथैव च
bhavān bhīṣmaś ca karṇaś ca kṛpaś ca samitiṃjayaḥ aśvatthāmā vikarṇaś ca saumadattis tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः
anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपर्याप्तं तद् अस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् पर्याप्तं त्व् इदम् एतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्
aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागम् अवस्थिताः भीष्मम् एवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि
ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgam avasthitāḥ bhīṣmam evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्
tasya saṃjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शङ्खाश् च भेर्यश् च पणवानकगोमुखाः सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस् तुमुलो ऽभवत्
tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ sahasaivābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः श्वेतैर् हयैर् युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डवश् चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः
tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau mādhavaḥ pāṇḍavaś caiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः नकुलः सहदेवश् च सुघोषमणिपुष्पकौ
anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काश्यश् च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः धृष्टद्युम्नो विराटश् च सात्यकिश् चापराजितः
kāśyaś ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś cāparājitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रुपदो द्रौपदेयाश् च सर्वशः पृथिवीपते सौभद्रश् च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्
drupado draupadeyāś ca sarvaśaḥ pṛthivīpate saubhadraś ca mahābāhuḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् नभश् च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुर् उद्यम्य पाण्डवः
atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ pravṛtte śastrasaṃpāte dhanur udyamya pāṇḍavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदम् आह महीपते सेनयोर् उभयोर् मध्ये रथं स्थापय मे ऽच्युत
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyam idam āha mahīpate senayor ubhayor madhye rathaṃ sthāpaya me 'cyuta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावद् एतान् निरीक्षे ऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् कैर् मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे
yāvad etān nirīkṣe 'haṃ yoddhukāmān avasthitān kair mayā saha yoddhavyam asmin raṇasamudyame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योत्स्यमानान् अवेक्षे ऽहं य एते ऽत्र समागताः धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर् युद्धे प्रियचिकीर्षवः
yotsyamānān avekṣe 'haṃ ya ete 'tra samāgatāḥ dhārtarāṣṭrasya durbuddher yuddhe priyacikīrṣavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत सेनयोर् उभयोर् मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्
evam ukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरून् इति
bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām uvāca pārtha paśyaitān samavetān kurūn iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस् तथा
tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha pitāmahān ācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṃs tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वशुरान् सुहृदश् चैव सेनयोर् उभयोर् अपि तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्
śvaśurān suhṛdaś caiva senayor ubhayor api tān samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृपया परयाविष्टो विषीदन्न् इदम् अब्रवीत् दृष्ट्वेमान् स्वजनान् कृष्ण युयुत्सून् समवस्थितान्
kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdann idam abravīt dṛṣṭvemān svajanān kṛṣṇa yuyutsūn samavasthitān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति वेपथुश् च शरीरे मे रोमहर्षश् च जायते
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati vepathuś ca śarīre me romaharṣaś ca jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते न च शक्नोम्य् अवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः
gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate na ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव न च श्रेयो ऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनम् आहवे
nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava na ca śreyo 'nupaśyāmi hatvā svajanam āhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर् जीवितेन वा
na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येषाम् अर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च त इमे ऽवस्थिता युद्धे प्राणांस् त्यक्त्वा धनानि च
yeṣām arthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca ta ime 'vasthitā yuddhe prāṇāṃs tyaktvā dhanāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्याः पितरः पुत्रास् तथैव च पितामहाः मातुलाः श्वशुराः पौत्राः स्यालाः संबन्धिनस् तथा
ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ saṃbandhinas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतान् न हन्तुम् इच्छामि घ्नतो ऽपि मधुसूदन अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते
etān na hantum icchāmi ghnato 'pi madhusūdana api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज् जनार्दन पापम् एवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः
nihatya dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana pāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान् नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् सबान्धवान् स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव
tasmān nārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrān sabāndhavān svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् अप्य् एते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्
yady apy ete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं न ज्ञेयम् अस्माभिः पापाद् अस्मान् निवर्तितुम् कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर् जनार्दन
kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मो ऽभिभवत्य् उत
kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo 'bhibhavaty uta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः
adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च पतन्ति पितरो ह्य् एषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः
saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca patanti pitaro hy eṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषैर् एतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश् च शाश्वताः
doṣair etaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāś ca śāśvatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन नरके नियतं वासो भवतीत्य् अनुशुश्रुम
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana narake niyataṃ vāso bhavatīty anuśuśruma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनम् उद्यताः
aho bata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam yad rājyasukhalobhena hantuṃ svajanam udyatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि माम् अप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस् तन् मे क्षेमतरं भवेत्
yadi mām apratīkāram aśastraṃ śastrapāṇayaḥ dhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः
evam uktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.