Mahābhārata (critical edition) 6.45

संजय उवाच गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्न् अहनि दारुणे वर्तमाने महारौद्रे महावीरवरक्षये

saṃjaya uvāca gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani dāruṇe vartamāne mahāraudre mahāvīravarakṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विविंशतिः भीष्मं जुगुपुर् आसाद्य तव पुत्रेण चोदिताः

durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viviṃśatiḥ bhīṣmaṃ jugupur āsādya tava putreṇa coditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैर् अतिरथैर् गुप्तः पञ्चभिर् भरतर्षभ पाण्डवानाम् अनीकानि विजगाहे महारथः

etair atirathair guptaḥ pañcabhir bharatarṣabha pāṇḍavānām anīkāni vijagāhe mahārathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेदिकाशिकरूषेषु पाञ्चालेषु च भारत भीष्मस्य बहुधा तालश् चरन् केतुर् अदृश्यत

cedikāśikarūṣeṣu pāñcāleṣu ca bhārata bhīṣmasya bahudhā tālaś caran ketur adṛśyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरांसि च तदा भीष्मो बाहूंश् चापि सहायुधान् निचकर्त महावेगैर् भल्लैः संनतपर्वभिः

śirāṃsi ca tadā bhīṣmo bāhūṃś cāpi sahāyudhān nicakarta mahāvegair bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ के चिद् आर्तस्वरं चक्रुर् नागा मर्मणि ताडिताः

nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha ke cid ārtasvaraṃ cakrur nāgā marmaṇi tāḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिमन्युः सुसंक्रुद्धः पिशङ्गैस् तुरगोत्तमैः संयुक्तं रथम् आस्थाय प्रायाद् भीष्मरथं प्रति

abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśaṅgais turagottamaiḥ saṃyuktaṃ ratham āsthāya prāyād bhīṣmarathaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुना अभ्यवर्षत भीष्मं च तांश् चैव रथसत्तमान्

jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā abhyavarṣata bhīṣmaṃ ca tāṃś caiva rathasattamān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तालकेतोस् तीक्ष्णेन केतुम् आहत्य पत्रिणा भीष्मेण युयुधे वीरस् तस्य चानुचरैः सह

sa tālaketos tīkṣṇena ketum āhatya patriṇā bhīṣmeṇa yuyudhe vīras tasya cānucaraiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतवर्माणम् एकेन शल्यं पञ्चभिर् आयसैः विद्ध्वा नवभिर् आनर्छच् छिताग्रैः प्रपितामहम्

kṛtavarmāṇam ekena śalyaṃ pañcabhir āyasaiḥ viddhvā navabhir ānarchac chitāgraiḥ prapitāmaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक् प्रणिहितेन च ध्वजम् एकेन विव्याध जाम्बूनदविभूषितम्

pūrṇāyatavisṛṣṭena samyak praṇihitena ca dhvajam ekena vivyādha jāmbūnadavibhūṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिना जहार सारथेः कायाच् छिरः संनतपर्वणा

durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā jahāra sāratheḥ kāyāc chiraḥ saṃnataparvaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुश् चिच्छेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम् कृपस्य निशिताग्रेण तांश् च तीक्ष्णमुखैः शरैः

dhanuś ciccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitam kṛpasya niśitāgreṇa tāṃś ca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जघान परमक्रुद्धो नृत्यन्न् इव महारथः तस्य लाघवम् उद्वीक्ष्य तुतुषुर् देवता अपि

jaghāna paramakruddho nṛtyann iva mahārathaḥ tasya lāghavam udvīkṣya tutuṣur devatā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धलक्ष्यतया कर्ष्णेः सर्वे भीष्ममुखा रथाः सत्त्ववन्तम् अमन्यन्त साक्षाद् इव धनंजयम्

labdhalakṣyatayā karṣṇeḥ sarve bhīṣmamukhā rathāḥ sattvavantam amanyanta sākṣād iva dhanaṃjayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य लाघवमार्गस्थम् अलातसदृशप्रभम् दिशः पर्यपतच् चापं गाण्डीवम् इव घोषवत्

tasya lāghavamārgastham alātasadṛśaprabham diśaḥ paryapatac cāpaṃ gāṇḍīvam iva ghoṣavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आसाद्य महावेगैर् भीष्मो नवभिर् आशुगैः विव्याध समरे तूर्णम् आर्जुनिं परवीरहा

tam āsādya mahāvegair bhīṣmo navabhir āśugaiḥ vivyādha samare tūrṇam ārjuniṃ paravīrahā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वजं चास्य त्रिभिर् भल्लैश् चिच्छेद परमौजसः सारथिं च त्रिभिर् बाणैर् आजघान यतव्रतः

dhvajaṃ cāsya tribhir bhallaiś ciccheda paramaujasaḥ sārathiṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna yatavrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव कृतवर्मा च कृपः शल्यश् च मारिष विद्ध्वा नाकम्पयत् कार्ष्णिं मैनाकम् इव पर्वतम्

tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaś ca māriṣa viddhvā nākampayat kārṣṇiṃ mainākam iva parvatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तैः परिवृतः शूरो धार्तराष्ट्रैर् महारथैः ववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णिः पञ्चरथान् प्रति

sa taiḥ parivṛtaḥ śūro dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañcarathān prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तेषां महास्त्राणि संवार्य शरवृष्टिभिः ननाद बलवान् कार्ष्णिर् भीष्माय विसृजञ् शरान्

tatas teṣāṃ mahāstrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ nanāda balavān kārṣṇir bhīṣmāya visṛjañ śarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रास्य सुमहद् राजन् बाह्वोर् बलम् अदृश्यत यतमानस्य समरे भीष्मम् अर्दयतः शरैः

tatrāsya sumahad rājan bāhvor balam adṛśyata yatamānasya samare bhīṣmam ardayataḥ śaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मो ऽपि प्राहिणोच् छरान् स तांश् चिच्छेद समरे भीष्मचापच्युताञ् शरान्

parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo 'pi prāhiṇoc charān sa tāṃś ciccheda samare bhīṣmacāpacyutāñ śarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ध्वजम् अमोघेषुर् भीष्मस्य नवभिः शरैः चिच्छेद समरे वीरस् तत उच्चुक्रुशुर् जनाः

tato dhvajam amogheṣur bhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ ciccheda samare vīras tata uccukruśur janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स राजतो महास्कन्धस् तालो हेमविभूषितः सौभद्रविशिखैश् छिन्नः पपात भुवि भारत

sa rājato mahāskandhas tālo hemavibhūṣitaḥ saubhadraviśikhaiś chinnaḥ papāta bhuvi bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वजं सौभद्रविशिखैः पतितं भरतर्षभ दृष्ट्वा भीमो ऽनदद् धृष्टः सौभद्रम् अभिहर्षयन्

dhvajaṃ saubhadraviśikhaiḥ patitaṃ bharatarṣabha dṛṣṭvā bhīmo 'nadad dhṛṣṭaḥ saubhadram abhiharṣayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भीष्मो महास्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च प्रादुश्चक्रे महारौद्रः क्षणे तस्मिन् महाबलः

atha bhīṣmo mahāstrāṇi divyāni ca bahūni ca prāduścakre mahāraudraḥ kṣaṇe tasmin mahābalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शतसहस्रेण सौभद्रं प्रपितामहः अवाकिरद् अमेयात्मा शराणां नतपर्वणाम्

tataḥ śatasahasreṇa saubhadraṃ prapitāmahaḥ avākirad ameyātmā śarāṇāṃ nataparvaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दश महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः रक्षार्थम् अभ्यधावन्त सौभद्रं त्वरिता रथैः

tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ rakṣārtham abhyadhāvanta saubhadraṃ tvaritā rathaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विराटः सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश् च पार्षतः भीमश् च केकयाश् चैव सात्यकिश् च विशां पते

virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ bhīmaś ca kekayāś caiva sātyakiś ca viśāṃ pate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जवेनापततां तेषां भीष्मः शांतनवो रणे पाञ्चाल्यं त्रिभिर् आनर्छत् सात्यकिं निशितैः शरैः

javenāpatatāṃ teṣāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo raṇe pāñcālyaṃ tribhir ānarchat sātyakiṃ niśitaiḥ śaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णायतविसृष्टेन क्षुरेण निशितेन च ध्वजम् एकेन चिच्छेद भीमसेनस्य पत्रिणा

pūrṇāyatavisṛṣṭena kṣureṇa niśitena ca dhvajam ekena ciccheda bhīmasenasya patriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाम्बूनदमयः केतुः केसरी नरसत्तम पपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितो रथात्

jāmbūnadamayaḥ ketuḥ kesarī narasattama papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीमसेनस् त्रिभिर् विद्ध्वा भीष्मं शांतनवं रणे कृपम् एकेन विव्याध कृतवर्माणम् अष्टभिः

bhīmasenas tribhir viddhvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe kṛpam ekena vivyādha kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रगृहीताग्रहस्तेन वैराटिर् अपि दन्तिना अभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिम् उत्तरः

pragṛhītāgrahastena vairāṭir api dantinā abhyadravata rājānaṃ madrādhipatim uttaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य वारणराजस्य जवेनापततो रथी शल्यो निवारयाम् आस वेगम् अप्रतिमं रणे

tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathī śalyo nivārayām āsa vegam apratimaṃ raṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य क्रुद्धः स नागेन्द्रो बृहतः साधुवाहिनः पदा युगम् अधिष्ठाय जघान चतुरो हयान्

tasya kruddhaḥ sa nāgendro bṛhataḥ sādhuvāhinaḥ padā yugam adhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हताश्वे रथे तिष्ठन् मद्राधिपतिर् आयसीम् उत्तरान्तकरीं शक्तिं चिक्षेप भुजगोपमाम्

sa hatāśve rathe tiṣṭhan madrādhipatir āyasīm uttarāntakarīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagopamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तया भिन्नतनुत्राणः प्रविश्य विपुलं तमः स पपात गजस्कन्धात् प्रमुक्ताङ्कुशतोमरः

tayā bhinnatanutrāṇaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ sa papāta gajaskandhāt pramuktāṅkuśatomaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समादाय च शल्यो ऽसिम् अवप्लुत्य रथोत्तमात् वारणेन्द्रस्य विक्रम्य चिच्छेदाथ महाकरम्

samādāya ca śalyo 'sim avaplutya rathottamāt vāraṇendrasya vikramya cicchedātha mahākaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नमर्मा शरव्रातैश् छिन्नहस्तः स वारणः भीमम् आर्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च

bhinnamarmā śaravrātaiś chinnahastaḥ sa vāraṇaḥ bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् ईदृशकं कृत्वा मद्रराजो महारथः आरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः

etad īdṛśakaṃ kṛtvā madrarājo mahārathaḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरं निहतं दृष्ट्वा वैराटिर् भ्रातरं शुभम् कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यम् अवस्थितम् शङ्खः क्रोधात् प्रजज्वाल हविषा हव्यवाड् इव

uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā vairāṭir bhrātaraṃ śubham kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyam avasthitam śaṅkhaḥ krodhāt prajajvāla haviṣā havyavāḍ iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विस्फार्य महच् चापं कार्तस्वरविभूषितम् अभ्यधावज् जिघांसन् वै शल्यं मद्राधिपं बली

sa visphārya mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam abhyadhāvaj jighāṃsan vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महता रथवंशेन समन्तात् परिवारितः सृजन् बाणमयं वर्षं प्रायाच् छल्यरथं प्रति

mahatā rathavaṃśena samantāt parivāritaḥ sṛjan bāṇamayaṃ varṣaṃ prāyāc chalyarathaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आपतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम् तावकानां रथाः सप्त समन्तात् पर्यवारयन् मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर् दंष्ट्रान्तरं गतम्

tam āpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantāt paryavārayan madrarājaṃ parīpsanto mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भीष्मो महाबाहुर् विनद्य जलदो यथा तालमात्रं धनुर् गृह्य शङ्खम् अभ्यद्रवद् रणे

tato bhīṣmo mahābāhur vinadya jalado yathā tālamātraṃ dhanur gṛhya śaṅkham abhyadravad raṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उद्यतम् उदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम् संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः

tam udyatam udīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalam saṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रार्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत् पुरःसरः भीष्माद् रक्ष्यो ऽयम् अद्येति ततो युद्धम् अवर्तत

tatrārjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsīt puraḥsaraḥ bhīṣmād rakṣyo 'yam adyeti tato yuddham avartata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हाहाकारो महान् आसीद् योधानां युधि युध्यताम् तेजस् तेजसि संपृक्तम् इत्य् एवं विस्मयं ययुः

hāhākāro mahān āsīd yodhānāṃ yudhi yudhyatām tejas tejasi saṃpṛktam ity evaṃ vismayaṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शल्यो गदापाणिर् अवतीर्य महारथात् शङ्खस्य चतुरो वाहान् अहनद् भरतर्षभ

atha śalyo gadāpāṇir avatīrya mahārathāt śaṅkhasya caturo vāhān ahanad bharatarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हताश्वाद् रथात् तूर्णं खड्गम् आदाय विद्रुतः बीभत्सोः स्यन्दनं प्राप्य ततः शान्तिम् अविन्दत

sa hatāśvād rathāt tūrṇaṃ khaḍgam ādāya vidrutaḥ bībhatsoḥ syandanaṃ prāpya tataḥ śāntim avindata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भीष्मरथात् तूर्णम् उत्पतन्ति पतत्रिणः यैर् अन्तरिक्षं भूमिश् च सर्वतः समवस्तृतम्

tato bhīṣmarathāt tūrṇam utpatanti patatriṇaḥ yair antarikṣaṃ bhūmiś ca sarvataḥ samavastṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाञ्चालान् अथ मत्स्यांश् च केकयांश् च प्रभद्रकान् भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयाम् आस मार्गणैः

pāñcālān atha matsyāṃś ca kekayāṃś ca prabhadrakān bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ pātayām āsa mārgaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सृज्य समरे तूर्णं पाण्डवं सव्यसाचिनम् अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम् प्रियं संबन्धिनं राजञ् शरान् अवकिरन् बहून्

utsṛjya samare tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ savyasācinam abhyadravata pāñcālyaṃ drupadaṃ senayā vṛtam priyaṃ saṃbandhinaṃ rājañ śarān avakiran bahūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये शरदग्धान्य् अदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह अतिष्ठत रणे भीष्मो विधूम इव पावकः

agnineva pradagdhāni vanāni śiśirātyaye śaradagdhāny adṛśyanta sainyāni drupadasya ha atiṣṭhata raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यंदिने यथादित्यं तपन्तम् इव तेजसा न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम्

madhyaṃdine yathādityaṃ tapantam iva tejasā na śekuḥ pāṇḍaveyasya yodhā bhīṣmaṃ nirīkṣitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीक्षां चक्रुः समन्तात् ते पाण्डवा भयपीडिताः त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव

vīkṣāṃ cakruḥ samantāt te pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हतविप्रद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते हाहाकारो महान् आसीत् पाण्डुसैन्येषु भारत

hatavipradrute sainye nirutsāhe vimardite hāhākāro mahān āsīt pāṇḍusainyeṣu bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भीष्मः शांतनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः मुमोच बाणान् दीप्ताग्रान् अहीन् आशीविषान् इव

tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरैर् एकायनीकुर्वन् दिशः सर्वा यतव्रतः जघान पाण्डवरथान् आदिश्यादिश्य भारत

śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किं चन

tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ prāpte cāstaṃ dinakare na prājñāyata kiṃ cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे अवहारम् अकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ

bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhave avahāram akurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.