Library·Mahābhārata (critical edition)·6·6.46
संजय उवाच कृते ऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ भीष्मे च युधि संरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा
saṃjaya uvāca kṛte 'vahāre sainyānāṃ prathame bharatarṣabha bhīṣme ca yudhi saṃrabdhe hṛṣṭe duryodhane tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मराजस् ततस् तूर्णम् अभिगम्य जनार्दनम् भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश् चैव जनेश्वरैः
dharmarājas tatas tūrṇam abhigamya janārdanam bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiś caiva janeśvaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुचा परमया युक्तश् चिन्तयानः पराजयम् वार्ष्णेयम् अब्रवीद् राजन् दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्
śucā paramayā yuktaś cintayānaḥ parājayam vārṣṇeyam abravīd rājan dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् शरैर् दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षम् इवानलम्
kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam śarair dahantaṃ sainyaṃ me grīṣme kakṣam ivānalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथम् एनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तम् इवानलम्
katham enaṃ mahātmānaṃ śakṣyāmaḥ prativīkṣitum lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantam ivānalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् दृष्ट्वा विप्रद्रुतं सैन्यं मदीयं मार्गणाहतम्
etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalam dṛṣṭvā vipradrutaṃ sainyaṃ madīyaṃ mārgaṇāhatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश् च संयुगे वरुणः पाशभृच् चापि कुबेरो वा गदाधरः
śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca saṃyuge varuṇaḥ pāśabhṛc cāpi kubero vā gadādharaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु भीष्मो महातेजाः शक्यो जेतुं महाबलः सो ऽहम् एवं गते मग्नो भीष्मागाधजले ऽप्लवः
na tu bhīṣmo mahātejāḥ śakyo jetuṃ mahābalaḥ so 'ham evaṃ gate magno bhīṣmāgādhajale 'plavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद् भीष्मम् आसाद्य केशव वनं यास्यामि गोविन्द श्रेयो मे तत्र जीवितुम्
ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya keśava vanaṃ yāsyāmi govinda śreyo me tatra jīvitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न त्व् इमान् पृथिवीपालान् दातुं भीष्माय मृत्यवे क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित्
na tv imān pṛthivīpālān dātuṃ bhīṣmāya mṛtyave kṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmo mahāstravit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथानलं प्रज्वलितं पतंगाः समभिद्रुताः विनाशायैव गच्छन्ति तथा मे सैनिको जनः
yathānalaṃ prajvalitaṃ pataṃgāḥ samabhidrutāḥ vināśāyaiva gacchanti tathā me sainiko janaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षयं नीतो ऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी भ्रातरश् चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः
kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī bhrātaraś caiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद् राज्याद् भ्रष्टास् तथा सुखात् जीवितं बहु मन्ये ऽहं जीवितं ह्य् अद्य दुर्लभम्
matkṛte bhrātṛsauhārdād rājyād bhraṣṭās tathā sukhāt jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hy adya durlabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवितस्य हि शेषेण तपस् तप्स्यामि दुश्चरम् न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव
jīvitasya hi śeṣeṇa tapas tapsyāmi duścaram na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथान् मे बहुसाहस्रान् दिव्यैर् अस्त्रैर् महाबलः घातयत्य् अनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम्
rathān me bahusāhasrān divyair astrair mahābalaḥ ghātayaty aniśaṃ bhīṣmaḥ pravarāṇāṃ prahāriṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं नु कृत्वा कृतं मे स्याद् ब्रूहि माधव माचिरम् मध्यस्थम् इव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम्
kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ me syād brūhi mādhava māciram madhyastham iva paśyāmi samare savyasācinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्य् एष महाभुजः केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्मम् अनुस्मरन्
eko bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyaty eṣa mahābhujaḥ kevalaṃ bāhuvīryeṇa kṣatradharmam anusmaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः करोत्य् असुकरं कर्म गजाश्वरथपत्तिषु
gadayā vīraghātinyā yathotsāhaṃ mahāmanāḥ karoty asukaraṃ karma gajāśvarathapattiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नालम् एष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैर् अपि
nālam eṣa kṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको ऽस्त्रवित् सखा ते ऽयं सो ऽप्य् अस्मान् समुपेक्षते निर्दह्यमानान् भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना
eko 'stravit sakhā te 'yaṃ so 'py asmān samupekṣate nirdahyamānān bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्यान्य् अस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः धक्ष्यन्ति क्षत्रियान् सर्वान् प्रयुक्तानि पुनः पुनः
divyāny astrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ dhakṣyanti kṣatriyān sarvān prayuktāni punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशो ऽस्य पराक्रमः
kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ kṣapayiṣyati no nūnaṃ yādṛśo 'sya parākramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स त्वं पश्य महेष्वासं योगीष्वर महारथम् यो भीष्मं शमयेत् संख्ये दावाग्निं जलदो यथा
sa tvaṃ paśya maheṣvāsaṃ yogīṣvara mahāratham yo bhīṣmaṃ śamayet saṃkhye dāvāgniṃ jalado yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तव प्रसादाद् गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः स्वराज्यम् अनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ति सबान्धवाः
tava prasādād govinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ svarājyam anusaṃprāptā modiṣyanti sabāndhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्त्वा ततः पार्थो ध्यायन्न् आस्ते महामनाः चिरम् अन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः
evam uktvā tataḥ pārtho dhyāyann āste mahāmanāḥ ciram antarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोकार्तं पाण्डवं ज्ञात्वा दुःखेन हतचेतसम् अब्रवीत् तत्र गोविन्दो हर्षयन् सर्वपाण्डवान्
śokārtaṃ pāṇḍavaṃ jñātvā duḥkhena hatacetasam abravīt tatra govindo harṣayan sarvapāṇḍavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मा शुचो भरतश्रेष्ठ न त्वं शोचितुम् अर्हसि यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकस्य धन्विनः
mā śuco bharataśreṣṭha na tvaṃ śocitum arhasi yasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं च प्रियकृद् राजन् सात्यकिश् च महारथः विराटद्रुपदौ वृद्धौ धृष्टद्युम्नश् च पार्षतः
ahaṃ ca priyakṛd rājan sātyakiś ca mahārathaḥ virāṭadrupadau vṛddhau dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव सबलाः सर्वे राजानो राजसत्तम त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश् च विशां पते
tathaiva sabalāḥ sarve rājāno rājasattama tvatprasādaṃ pratīkṣante tvadbhaktāś ca viśāṃ pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः सेनापत्यम् अनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल
eṣa te pārṣato nityaṃ hitakāmaḥ priye rataḥ senāpatyam anuprāpto dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ śikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṃ kila
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच् छ्रुत्वा ततो राजा धृष्टद्युम्नं महारथम् अब्रवीत् समितौ तस्यां वासुदेवस्य शृण्वतः
etac chrutvā tato rājā dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham abravīt samitau tasyāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत् त्वा वक्ष्यामि मारिष नातिक्रम्यं भवेत् तच् च वचनं मम भाषितम्
dhṛṣṭadyumna nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi māriṣa nātikramyaṃ bhavet tac ca vacanaṃ mama bhāṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवान् सेनापतिर् मह्यं वासुदेवेन संमतः कार्त्तिकेयो यथा नित्यं देवानाम् अभवत् पुरा तथा त्वम् अपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ
bhavān senāpatir mahyaṃ vāsudevena saṃmataḥ kārttikeyo yathā nityaṃ devānām abhavat purā tathā tvam api pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान् अहं च त्वानुयास्यामि भीमः कृष्णश् च मारिष
sa tvaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravān ahaṃ ca tvānuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaś ca māriṣa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश् च दंशिताः ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ
mādrīputrau ca sahitau draupadeyāś ca daṃśitāḥ ye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत उद्धर्षयन् सर्वान् धृष्टद्युम्नो ऽभ्यभाषत अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शंभुना पुरा
tata uddharṣayan sarvān dhṛṣṭadyumno 'bhyabhāṣata ahaṃ droṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śaṃbhunā purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रणे भीष्मं तथा द्रोणं कृपं शल्यं जयद्रथम् सर्वान् अद्य रणे दृप्तान् प्रतियोत्स्यामि पार्थिव
raṇe bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ jayadratham sarvān adya raṇe dṛptān pratiyotsyāmi pārthiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर् युद्धदुर्मदैः समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने
athotkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavair yuddhadurmadaiḥ samudyate pārthivendre pārṣate śatrusūdane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अब्रवीत् ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम् व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः
tam abravīt tataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanāpatim vyūhaḥ krauñcāruṇo nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यं बृहस्पतिर् इन्द्राय तदा देवासुरे ऽब्रवीत् तं यथावत् प्रतिव्यूह परानीकविनाशनम् अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह
yaṃ bṛhaspatir indrāya tadā devāsure 'bravīt taṃ yathāvat prativyūha parānīkavināśanam adṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर् वज्रभृता इव प्रभाते सर्वसैन्यानाम् अग्रे चक्रे धनंजयम्
tathoktaḥ sa nṛdevena viṣṇur vajrabhṛtā iva prabhāte sarvasainyānām agre cakre dhanaṃjayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्यपथगः केतुस् तस्याद्भुतमनोरमः शासनात् पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा
ādityapathagaḥ ketus tasyādbhutamanoramaḥ śāsanāt puruhūtasya nirmito viśvakarmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिर् अलंकृतः आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमः नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष
indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhir alaṃkṛtaḥ ākāśaga ivākāśe gandharvanagaropamaḥ nṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना बभूव परमोपेतः स्वयंभूर् इव भानुना
tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā babhūva paramopetaḥ svayaṃbhūr iva bhānunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरो ऽभूद् द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतः कुन्तिभोजश् च चैद्यश् च चक्षुष्य् आस्तां जनेश्वर
śiro 'bhūd drupado rājā mahatyā senayā vṛtaḥ kuntibhojaś ca caidyaś ca cakṣuṣy āstāṃ janeśvara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाशार्णकाः प्रयागाश् च दाशेरकगणैः सह अनूपगाः किराताश् च ग्रीवायां भरतर्षभ
dāśārṇakāḥ prayāgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha anūpagāḥ kirātāś ca grīvāyāṃ bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पटच्चरैश् च हुण्डैश् च राजन् पौरवकैस् तथा निषादैः सहितश् चापि पृष्ठम् आसीद् युधिष्ठिरः
paṭaccaraiś ca huṇḍaiś ca rājan pauravakais tathā niṣādaiḥ sahitaś cāpi pṛṣṭham āsīd yudhiṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षौ तु भीमसेनश् च धृष्टद्युम्नश् च पार्षतः द्रौपदेयाभिमन्युश् च सात्यकिश् च महारथः
pakṣau tu bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ draupadeyābhimanyuś ca sātyakiś ca mahārathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिशाचा दरदाश् चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह मडका लडकाश् चैव तङ्गणाः परतङ्गणाः
piśācā daradāś caiva puṇḍrāḥ kuṇḍīviṣaiḥ saha maḍakā laḍakāś caiva taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्लिकास् तित्तिराश् चैव चोलाः पाण्ड्याश् च भारत एते जनपदा राजन् दक्षिणं पक्षम् आश्रिताः
bāhlikās tittirāś caiva colāḥ pāṇḍyāś ca bhārata ete janapadā rājan dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निवेष्या जगत्तुण्डाः पलदाशाश् च भारत शबरास् तुम्बुपाश् चैव वत्साश् च सह नाकुलैः नकुलः सहदेवश् च वामं पार्श्वं समाश्रिताः
agniveṣyā jagattuṇḍāḥ paladāśāś ca bhārata śabarās tumbupāś caiva vatsāś ca saha nākulaiḥ nakulaḥ sahadevaś ca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथानाम् अयुतं पक्षौ शिरश् च नियुतं तथा पृष्ठम् अर्बुदम् एवासीत् सहस्राणि च विंशतिः ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्राणि च सप्ततिः
rathānām ayutaṃ pakṣau śiraś ca niyutaṃ tathā pṛṣṭham arbudam evāsīt sahasrāṇi ca viṃśatiḥ grīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः जग्मुः परिवृता राजंश् चलन्त इव पर्वताः
pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ jagmuḥ parivṛtā rājaṃś calanta iva parvatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जघनं पालयाम् आस विराटः सह केकयैः काशिराजश् च शैब्यश् च रथानाम् अयुतैस् त्रिभिः
jaghanaṃ pālayām āsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ kāśirājaś ca śaibyaś ca rathānām ayutais tribhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः सूर्योदयनम् इच्छन्तः स्थिता युद्धाय दंशिताः
evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ sūryodayanam icchantaḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् आदित्यवर्णानि विमलानि महान्ति च श्वेतच्छत्राण्य् अशोभन्त वारणेषु रथेषु च
teṣām ādityavarṇāni vimalāni mahānti ca śvetacchatrāṇy aśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.