Mahābhārata (critical edition) 6.51

संजय उवाच गतापराह्णभूयिष्ठे तस्मिन्न् अहनि भारत रथनागाश्वपत्तीनां सादिनां च महाक्षये

saṃjaya uvāca gatāparāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata rathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रोणपुत्रेण शल्येन कृपेण च महात्मना समसज्जत पाञ्चाल्यस् त्रिभिर् एतैर् महारथैः

droṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanā samasajjata pāñcālyas tribhir etair mahārathaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स लोकविदितान् अश्वान् निजघान महाबलः द्रौणेः पाञ्चालदायादः शितैर् दशभिर् आशुगैः

sa lokaviditān aśvān nijaghāna mahābalaḥ drauṇeḥ pāñcāladāyādaḥ śitair daśabhir āśugaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शल्यरथं तूर्णम् आस्थाय हतवाहनः द्रौणिः पाञ्चालदायादम् अभ्यवर्षद् अथेषुभिः

tataḥ śalyarathaṃ tūrṇam āsthāya hatavāhanaḥ drauṇiḥ pāñcāladāyādam abhyavarṣad atheṣubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धृष्टद्युम्नं तु संसक्तं द्रौणिना दृश्य भारत सौभद्रो ऽभ्यपतत् तूर्णं विकिरन् निशिताञ् शरान्

dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃsaktaṃ drauṇinā dṛśya bhārata saubhadro 'bhyapatat tūrṇaṃ vikiran niśitāñ śarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शल्यं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः अश्वत्थामानम् अष्टाभिर् विव्याध पुरुषर्षभ

sa śalyaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ aśvatthāmānam aṣṭābhir vivyādha puruṣarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्जुनिं तु ततस् तूर्णं द्रौणिर् विव्याध पत्रिणा शल्यो द्वादशभिश् चैव कृपश् च निशितैस् त्रिभिः

ārjuniṃ tu tatas tūrṇaṃ drauṇir vivyādha patriṇā śalyo dvādaśabhiś caiva kṛpaś ca niśitais tribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मणस् तव पौत्रस् तु तव पौत्रम् अवस्थितम् अभ्यवर्तत संहृष्टस् ततो युद्धम् अवर्तत

lakṣmaṇas tava pautras tu tava pautram avasthitam abhyavartata saṃhṛṣṭas tato yuddham avartata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौर्योधनिस् तु संक्रुद्धः सौभद्रं नवभिः शरैः विव्याध समरे राजंस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्

dauryodhanis tu saṃkruddhaḥ saubhadraṃ navabhiḥ śaraiḥ vivyādha samare rājaṃs tad adbhutam ivābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिमन्युस् तु संक्रुद्धो भ्रातरं भरतर्षभ शरैः पञ्चाशता राजन् क्षिप्रहस्तो ऽभ्यविध्यत

abhimanyus tu saṃkruddho bhrātaraṃ bharatarṣabha śaraiḥ pañcāśatā rājan kṣiprahasto 'bhyavidhyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मणो ऽपि ततस् तस्य धनुश् चिच्छेद पत्रिणा मुष्टिदेशे महाराज तत उच्चुक्रुशुर् जनाः

lakṣmaṇo 'pi tatas tasya dhanuś ciccheda patriṇā muṣṭideśe mahārāja tata uccukruśur janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् विहाय धनुश् छिन्नं सौभद्रः परवीरहा अन्यद् आदत्तवांश् चित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम्

tad vihāya dhanuś chinnaṃ saubhadraḥ paravīrahā anyad ādattavāṃś citraṃ kārmukaṃ vegavattaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ तत्र समरे हृष्टौ कृतप्रतिकृतैषिणौ अन्योन्यं विशिखैस् तीक्ष्णैर् जघ्नतुः पुरुषर्षभौ

tau tatra samare hṛṣṭau kṛtapratikṛtaiṣiṇau anyonyaṃ viśikhais tīkṣṇair jaghnatuḥ puruṣarṣabhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा पुत्रं महारथम् पीडितं तव पौत्रेण प्रायात् तत्र जनेश्वरः

tato duryodhano rājā dṛṣṭvā putraṃ mahāratham pīḍitaṃ tava pautreṇa prāyāt tatra janeśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संनिवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपाः आर्जुनिं रथवंशेन समन्तात् पर्यवारयन्

saṃnivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥ ārjuniṃ rathavaṃśena samantāt paryavārayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तैः परिवृतः शूरैः शूरो युधि सुदुर्जयैः न स्म विव्यथते राजन् कृष्णतुल्यपराक्रमः

sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro yudhi sudurjayaiḥ na sma vivyathate rājan kṛṣṇatulyaparākramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौभद्रम् अथ संसक्तं तत्र दृष्ट्वा धनंजयः अभिदुद्राव संक्रुद्धस् त्रातुकामः स्वम् आत्मजम्

saubhadram atha saṃsaktaṃ tatra dṛṣṭvā dhanaṃjayaḥ abhidudrāva saṃkruddhas trātukāmaḥ svam ātmajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सरथनागाश्वा भीष्मद्रोणपुरोगमाः अभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम्

tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadroṇapurogamāḥ abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धूतं सहसा भौमं नागाश्वरथसादिभिः दिवाकरपथं प्राप्य रजस् तीव्रम् अदृश्यत

uddhūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathasādibhiḥ divākarapathaṃ prāpya rajas tīvram adṛśyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानि नागसहस्राणि भूमिपालशतानि च तस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः

tāni nāgasahasrāṇi bhūmipālaśatāni ca tasya bāṇapathaṃ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस् तिमिरा दिशः कुरूणाम् अनयस् तीव्रः समदृश्यत दारुणः

praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvus timirā diśaḥ kurūṇām anayas tīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाप्य् अन्तरिक्षं न दिशो न भूमिर् न च भास्करः प्रजज्ञे भरतश्रेष्ठ शरसंघैः किरीटिनः

nāpy antarikṣaṃ na diśo na bhūmir na ca bhāskaraḥ prajajñe bharataśreṣṭha śarasaṃghaiḥ kirīṭinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सादितध्वजनागास् तु हताश्वा रथिनो भृशम् विप्रद्रुतरथाः के चिद् दृश्यन्ते रथयूथपाः

sāditadhvajanāgās tu hatāśvā rathino bhṛśam vipradrutarathāḥ ke cid dṛśyante rathayūthapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरथा रथिनश् चान्ये धावमानाः समन्ततः तत्र तत्रैव दृश्यन्ते सायुधाः साङ्गदैर् भुजैः

virathā rathinaś cānye dhāvamānāḥ samantataḥ tatra tatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadair bhujaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हयारोहा हयांस् त्यक्त्वा गजारोहाश् च दन्तिनः अर्जुनस्य भयाद् राजन् समन्ताद् विप्रदुद्रुवुः

hayārohā hayāṃs tyaktvā gajārohāś ca dantinaḥ arjunasya bhayād rājan samantād vipradudruvuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथेभ्यश् च गजेभ्यश् च हयेभ्यश् च नराधिपाः पतिताः पात्यमानाश् च दृश्यन्ते ऽर्जुनताडिताः

rathebhyaś ca gajebhyaś ca hayebhyaś ca narādhipāḥ patitāḥ pātyamānāś ca dṛśyante 'rjunatāḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सगदान् उद्यतान् बाहून् सखड्गांश् च विशां पते सप्रासांश् च सतूणीरान् सशरान् सशरासनान्

sagadān udyatān bāhūn sakhaḍgāṃś ca viśāṃ pate saprāsāṃś ca satūṇīrān saśarān saśarāsanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साङ्कुशान् सपताकांश् च तत्र तत्रार्जुनो नृणाम् निचकर्त शरैर् उग्रै रौद्रं बिभ्रद् वपुस् तदा

sāṅkuśān sapatākāṃś ca tatra tatrārjuno nṛṇām nicakarta śarair ugrai raudraṃ bibhrad vapus tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिघाणां प्रवृद्धानां मुद्गराणां च मारिष प्रासानां भिण्डिपालानां निस्त्रिंशानां च संयुगे

parighāṇāṃ pravṛddhānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣa prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ nistriṃśānāṃ ca saṃyuge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परश्वधानां तीक्ष्णानां तोमराणां च भारत वर्मणां चापविद्धानां कवचानां च भूतले

paraśvadhānāṃ tīkṣṇānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārata varmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kavacānāṃ ca bhūtale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वजानां चर्मणां चैव व्यजनानां च सर्वशः छत्राणां हेमदण्डानां चामराणां च भारत

dhvajānāṃ carmaṇāṃ caiva vyajanānāṃ ca sarvaśaḥ chatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ cāmarāṇāṃ ca bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतोदानां कशानां च योक्त्राणां चैव मारिष राशयश् चात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ

pratodānāṃ kaśānāṃ ca yoktrāṇāṃ caiva māriṣa rāśayaś cātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासीत् तत्र पुमान् कश् चित् तव सैन्यस्य भारत यो ऽर्जुनं समरे शूरं प्रत्युद्यायात् कथं चन

nāsīt tatra pumān kaś cit tava sainyasya bhārata yo 'rjunaṃ samare śūraṃ pratyudyāyāt kathaṃ cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो यो हि समरे पार्थं पत्युद्याति विशां पते स स वै विशिखैस् तीक्ष्णैः परलोकाय नीयते

yo yo hi samare pārthaṃ patyudyāti viśāṃ pate sa sa vai viśikhais tīkṣṇaiḥ paralokāya nīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु विद्रवमाणेषु तव योधेषु सर्वशः अर्जुनो वासुदेवश् च दध्मतुर् वारिजोत्तमौ

teṣu vidravamāṇeṣu tava yodheṣu sarvaśaḥ arjuno vāsudevaś ca dadhmatur vārijottamau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस् तव अब्रवीत् समरे शूरं भारद्वाजं स्मयन्न् इव

tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratas tava abravīt samare śūraṃ bhāradvājaṃ smayann iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष पाण्डुसुतो वीरः कृष्णेन सहितो बली तथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद् धनंजयः

eṣa pāṇḍusuto vīraḥ kṛṣṇena sahito balī tathā karoti sainyāni yathā kuryād dhanaṃjayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह्य् एष समरे शक्यो जेतुम् अद्य कथं चन यथास्य दृश्यते रूपं कालान्तकयमोपमम्

na hy eṣa samare śakyo jetum adya kathaṃ cana yathāsya dṛśyate rūpaṃ kālāntakayamopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न निवर्तयितुं चापि शक्येयं महती चमूः अन्योन्यप्रेक्षया पश्य द्रवतीयं वरूथिनी

na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥ anyonyaprekṣayā paśya dravatīyaṃ varūthinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष चास्तं गिरिश्रेष्ठं भानुमान् प्रतिपद्यते वपूंषि सर्वलोकस्य संहरन्न् इव सर्वथा

eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumān pratipadyate vapūṃṣi sarvalokasya saṃharann iva sarvathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रावहारं संप्राप्तं मन्ये ऽहं पुरुषर्षभ श्रान्ता भीताश् च नो योधा न योत्स्यन्ति कथं चन

tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye 'haṃ puruṣarṣabha śrāntā bhītāś ca no yodhā na yotsyanti kathaṃ cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा ततो भीष्मो द्रोणम् आचार्यसत्तमम् अवहारम् अथो चक्रे तावकानां महारथः

evam uktvā tato bhīṣmo droṇam ācāryasattamam avahāram atho cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत अस्तं गच्छति सूर्ये ऽभूत् संध्याकाले च वर्तति

tato 'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata astaṃ gacchati sūrye 'bhūt saṃdhyākāle ca vartati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.