Library·Mahābhārata (critical edition)·7·7.163
संजय उवाच ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवम् उपाद्रवत् रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्न् इव मेदिनीम्
saṃjaya uvāca tato duḥśāsanaḥ kruddhaḥ sahadevam upādravat rathavegena tīvreṇa kampayann iva medinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः माद्रीसुतः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणम् अच्छिनत्
tasyāpatata evāśu bhallenāmitrakarśanaḥ mādrīsutaḥ śiro yantuḥ saśirastrāṇam acchinat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश् चन सैनिकः हृतोत्तमाङ्गम् आशुत्वात् सहदेवेन बुद्धवान्
nainaṃ duḥśāsanaḥ sūtaṃ nāpi kaś cana sainikaḥ hṛtottamāṅgam āśutvāt sahadevena buddhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा त्व् असंगृहीतत्वात् प्रयान्त्य् अश्वा यथासुखम् ततो दुःशासनः सूतं बुद्धवान् गतचेतसम्
yadā tv asaṃgṛhītatvāt prayānty aśvā yathāsukham tato duḥśāsanaḥ sūtaṃ buddhavān gatacetasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स हयान् संनिगृह्याजौ स्वयं हयविशारदः युयुधे रथिनां श्रेष्ठश् चित्रं लघु च सुष्ठु च
sa hayān saṃnigṛhyājau svayaṃ hayaviśāradaḥ yuyudhe rathināṃ śreṣṭhaś citraṃ laghu ca suṣṭhu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अस्यापूजयन् कर्म स्वे परे चैव संयुगे हतसूतरथेनाजौ व्यचरद् यद् अभीतवत्
tad asyāpūjayan karma sve pare caiva saṃyuge hatasūtarathenājau vyacarad yad abhītavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहदेवस् तु तान् अश्वांस् तीक्ष्णैर् बाणैर् अवाकिरत् पीड्यमानाः शरैश् चाशु प्राद्रवंस् ते ततस् ततः
sahadevas tu tān aśvāṃs tīkṣṇair bāṇair avākirat pīḍyamānāḥ śaraiś cāśu prādravaṃs te tatas tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स रश्मिषु विषक्तत्वाद् उत्ससर्ज शरासनम् धनुषा कर्म कुर्वंस् तु रश्मीन् स पुनर् उत्सृजत्
sa raśmiṣu viṣaktatvād utsasarja śarāsanam dhanuṣā karma kurvaṃs tu raśmīn sa punar utsṛjat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छिद्रेषु तेषु तं बाणैर् माद्रीपुत्रो ऽभ्यवाकिरत् परीप्संस् त्वत्सुतं कर्णस् तदन्तरम् अवापतत्
chidreṣu teṣu taṃ bāṇair mādrīputro 'bhyavākirat parīpsaṃs tvatsutaṃ karṇas tadantaram avāpatat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृकोदरस् ततः कर्णं त्रिभिर् भल्लैः समाहितैः आकर्णपूर्णैर् अभ्यघ्नन् बाह्वोर् उरसि चानदत्
vṛkodaras tataḥ karṇaṃ tribhir bhallaiḥ samāhitaiḥ ākarṇapūrṇair abhyaghnan bāhvor urasi cānadat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संन्यवर्तत तं कर्णः संघट्टित इवोरगः तद् अभूत् तुमुलं युद्धं भीमराधेययोस् तदा
saṃnyavartata taṃ karṇaḥ saṃghaṭṭita ivoragaḥ tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ bhīmarādheyayos tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तौ वृषाव् इव संक्रुद्धौ विवृत्तनयनाव् उभौ वेगेन महतान्योन्यं संरब्धाव् अभिपेततुः
tau vṛṣāv iva saṃkruddhau vivṛttanayanāv ubhau vegena mahatānyonyaṃ saṃrabdhāv abhipetatuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिसंश्लिष्टयोस् तत्र तयोर् आहवशौण्डयोः अभिन्नशरपातत्वाद् गदायुद्धम् अवर्तत
abhisaṃśliṣṭayos tatra tayor āhavaśauṇḍayoḥ abhinnaśarapātatvād gadāyuddham avartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गदया भीमसेनस् तु कर्णस्य रथकूबरम् बिभेदाशु तदा राजंस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्
gadayā bhīmasenas tu karṇasya rathakūbaram bibhedāśu tadā rājaṃs tad adbhutam ivābhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भीमस्य राधेयो गदाम् आदाय वीर्यवान् अवासृजद् रथे तां तु बिभेद गदया गदाम्
tato bhīmasya rādheyo gadām ādāya vīryavān avāsṛjad rathe tāṃ tu bibheda gadayā gadām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भीमः पुनर् गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर् गदाम् तां शरैर् दशभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुसमाहितैः प्रत्यविध्यत् पुनश् चान्यैः सा भीमं पुनर् आव्रजत्
tato bhīmaḥ punar gurvīṃ cikṣepādhirather gadām tāṃ śarair daśabhiḥ karṇaḥ supuṅkhaiḥ susamāhitaiḥ pratyavidhyat punaś cānyaiḥ sā bhīmaṃ punar āvrajat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजः पपात सारथिश् चास्य मुमोह गदया हतः
tasyāḥ pratinipātena bhīmasya vipulo dhvajaḥ papāta sārathiś cāsya mumoha gadayā hataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कर्णे सायकान् अष्टौ व्यसृजत् क्रोधमूर्छितः ध्वजे शरासने चैव शरावापे च भारत
sa karṇe sāyakān aṣṭau vyasṛjat krodhamūrchitaḥ dhvaje śarāsane caiva śarāvāpe ca bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पुनस् तु राधेयो हयान् अस्य रथेषुभिः ऋष्यवर्णाञ् जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी
tataḥ punas tu rādheyo hayān asya ratheṣubhiḥ ṛṣyavarṇāñ jaghānāśu tathobhau pārṣṇisārathī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम् हरिर् यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रामद् अरिंदमः
sa vipannaratho bhīmo nakulasyāpluto ratham harir yathā gireḥ śṛṅgaṃ samākrāmad ariṃdamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा द्रोणार्जुनौ चित्रम् अयुध्येतां महारथौ आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि
tathā droṇārjunau citram ayudhyetāṃ mahārathau ācāryaśiṣyau rājendra kṛtapraharaṇau yudhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघुसंधानयोगाभ्यां रथयोश् च रणेन च मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च
laghusaṃdhānayogābhyāṃ rathayoś ca raṇena ca mohayantau manuṣyāṇāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपारमन्त ते सर्वे योधास्माकं परे तथा अदृष्टपूर्वं पश्यन्तस् तद् युद्धं गुरुशिष्ययोः
upāramanta te sarve yodhāsmākaṃ pare tathā adṛṣṭapūrvaṃ paśyantas tad yuddhaṃ guruśiṣyayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचित्रान् पृतनामध्ये रथमार्गान् उदीर्यतः अन्योन्यम् अपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदैषतुः पराक्रमं तयोर् योधा ददृशुस् तं सुविस्मिताः
vicitrān pṛtanāmadhye rathamārgān udīryataḥ anyonyam apasavyaṃ ca kartuṃ vīrau tadaiṣatuḥ parākramaṃ tayor yodhā dadṛśus taṃ suvismitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोः समभवद् युद्धं द्रोणपाण्डवयोर् महत् आमिषार्थं महाराज गगने श्येनयोर् इव
tayoḥ samabhavad yuddhaṃ droṇapāṇḍavayor mahat āmiṣārthaṃ mahārāja gagane śyenayor iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् यच् चकार द्रोणस् तु कुन्तीपुत्रजिगीषया तत् तत् प्रतिजघानाशु प्रहसंस् तस्य पाण्डवः
yad yac cakāra droṇas tu kuntīputrajigīṣayā tat tat pratijaghānāśu prahasaṃs tasya pāṇḍavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवस्य विशेषणे ततः प्रादुश्चकारास्त्रम् अस्त्रमार्गविशारदः
yadā droṇo na śaknoti pāṇḍavasya viśeṣaṇe tataḥ prāduścakārāstram astramārgaviśāradaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्रं वायव्यम् अथ वारुणम् मुक्तं मुक्तं द्रोणचापात् तज् जघान धनंजयः
aindraṃ pāśupataṃ tvāṣṭraṃ vāyavyam atha vāruṇam muktaṃ muktaṃ droṇacāpāt taj jaghāna dhanaṃjayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्त्राण्य् अस्त्रैर् यदा तस्य विधिवद् धन्ति पाण्डवः ततो ऽस्त्रैः परमैर् दिव्यैर् द्रोणः पार्थम् अवाकिरत्
astrāṇy astrair yadā tasya vidhivad dhanti pāṇḍavaḥ tato 'straiḥ paramair divyair droṇaḥ pārtham avākirat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् यद् अस्त्रं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषया तस्यास्त्रस्य विघातार्थं तत् तत् स कुरुते ऽर्जुनः
yad yad astraṃ sa pārthāya prayuṅkte vijigīṣayā tasyāstrasya vighātārthaṃ tat tat sa kurute 'rjunaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वध्यमानेष्व् अस्त्रेषु दिव्येष्व् अपि यथाविधि अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत्
sa vadhyamāneṣv astreṣu divyeṣv api yathāvidhi arjunenārjunaṃ droṇo manasaivābhyapūjayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेने चात्मानम् अधिकं पृथिव्याम् अपि भारत तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्यः समन्ततः
mene cātmānam adhikaṃ pṛthivyām api bhārata tena śiṣyeṇa sarvebhyaḥ śastravidbhyaḥ samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वार्यमाणस् तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम् यतमानो ऽर्जुनं प्रीत्या प्रत्यवारयद् उत्स्मयन्
vāryamāṇas tu pārthena tathā madhye mahātmanām yatamāno 'rjunaṃ prītyā pratyavārayad utsmayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽन्तरिक्षे देवाश् च गन्धर्वाश् च सहस्रशः ऋषयः सिद्धसंघाश् च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया
tato 'ntarikṣe devāś ca gandharvāś ca sahasraśaḥ ṛṣayaḥ siddhasaṃghāś ca vyatiṣṭhanta didṛkṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अप्सरोभिर् आकीर्णं यक्षराक्षससंकुलम् श्रीमद् आकाशम् अभवद् भूयो मेघाकुलं यथा
tad apsarobhir ākīrṇaṃ yakṣarākṣasasaṃkulam śrīmad ākāśam abhavad bhūyo meghākulaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र स्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनः द्रोणस्य स्तवसंयुक्ताः पार्थस्य च महात्मनः विसृज्यमानेष्व् अस्त्रेषु ज्वालयत्सु दिशो दश
tatra smāntarhitā vāco vyacaranta punaḥ punaḥ droṇasya stavasaṃyuktāḥ pārthasya ca mahātmanaḥ visṛjyamāneṣv astreṣu jvālayatsu diśo daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम् न दैवं न च गान्धर्वं ब्राह्मं ध्रुवम् इदं परम् विचित्रम् इदम् आश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम्
naivedaṃ mānuṣaṃ yuddhaṃ nāsuraṃ na ca rākṣasam na daivaṃ na ca gāndharvaṃ brāhmaṃ dhruvam idaṃ param vicitram idam āścaryaṃ na no dṛṣṭaṃ na ca śrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अति पाण्डवम् आचार्यो द्रोणं चाप्य् अति पाण्डवः नानयोर् अन्तरं द्रष्टुं शक्यम् अस्त्रेण केन चित्
ati pāṇḍavam ācāryo droṇaṃ cāpy ati pāṇḍavaḥ nānayor antaraṃ draṣṭuṃ śakyam astreṇa kena cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानम् आत्मना तत्र शक्योपमा कर्तुम् अन्यत्र तु न विद्यते
yadi rudro dvidhākṛtya yudhyetātmānam ātmanā tatra śakyopamā kartum anyatra tu na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानम् एकस्थम् आचार्ये ज्ञानं योगश् च पाण्डवे शौर्यम् एकस्थम् आचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे
jñānam ekastham ācārye jñānaṃ yogaś ca pāṇḍave śauryam ekastham ācārye balaṃ śauryaṃ ca pāṇḍave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेमौ शक्यौ महेष्वासौ रणे क्षेपयितुं परैः इच्छमानौ पुनर् इमौ हन्येतां सामरं जगत्
nemau śakyau maheṣvāsau raṇe kṣepayituṃ paraiḥ icchamānau punar imau hanyetāṃ sāmaraṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अब्रुवन् महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च संघशः
ity abruvan mahārāja dṛṣṭvā tau puruṣarṣabhau antarhitāni bhūtāni prakāśāni ca saṃghaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो द्रोणो ब्राह्मम् अस्त्रं प्रादुश्चक्रे महामतिः संतापयन् रणे पार्थं भूतान्य् अन्तर्हितानि च
tato droṇo brāhmam astraṃ prāduścakre mahāmatiḥ saṃtāpayan raṇe pārthaṃ bhūtāny antarhitāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश् चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ववौ च विषमो वायुः सागराश् चापि चुक्षुभुः
tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā vavau ca viṣamo vāyuḥ sāgarāś cāpi cukṣubhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् त्रासो महान् आसीत् कुरुपाण्डवसेनयोः सर्वेषां चैव भूतानाम् उद्यते ऽस्त्रे महात्मना
tatas trāso mahān āsīt kurupāṇḍavasenayoḥ sarveṣāṃ caiva bhūtānām udyate 'stre mahātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पार्थो ऽप्य् असंभ्रान्तस् तद् अस्त्रं प्रतिजघ्निवान् ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वम् अशीशमत्
tataḥ pārtho 'py asaṃbhrāntas tad astraṃ pratijaghnivān brahmāstreṇaiva rājendra tataḥ sarvam aśīśamat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा न गम्यते पारं तयोर् अन्यतरस्य वा ततः संकुलयुद्धेन तद् युद्धं व्यकुलीकृतम्
yadā na gamyate pāraṃ tayor anyatarasya vā tataḥ saṃkulayuddhena tad yuddhaṃ vyakulīkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाज्ञायत ततः किं चित् पुनर् एव विशां पते प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर् मृधे
nājñāyata tataḥ kiṃ cit punar eva viśāṃ pate pravṛtte tumule yuddhe droṇapāṇḍavayor mṛdhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैर् इवाम्बरे न स्म संपतते कश् चिद् अन्तरिक्षचरस् तदा
śarajālaiḥ samākīrṇe meghajālair ivāmbare na sma saṃpatate kaś cid antarikṣacaras tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.