Library·Mahābhārata (critical edition)·7·7.167
संजय उवाच प्रादुर्भूते ततस् तस्मिन्न् अस्त्रे नारायणे तदा प्रावात् सपृषतो वायुर् अनभ्रे स्तनयित्नुमान्
saṃjaya uvāca prādurbhūte tatas tasminn astre nārāyaṇe tadā prāvāt sapṛṣato vāyur anabhre stanayitnumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चचाल पृथिवी चापि चुक्षुभे च महोदधिः प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश् च गन्तुं तत्र समुद्रगाः
cacāla pṛthivī cāpi cukṣubhe ca mahodadhiḥ pratisrotaḥ pravṛttāś ca gantuṃ tatra samudragāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखराणि व्यदीर्यन्त गिरीणां तत्र भारत अपसव्यं मृगाश् चैव पाण्डुपुत्रान् प्रचक्रिरे
śikharāṇi vyadīryanta girīṇāṃ tatra bhārata apasavyaṃ mṛgāś caiva pāṇḍuputrān pracakrire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमसा चावकीर्यन्त सूर्यश् च कलुषो ऽभवत् संपतन्ति च भूतानि क्रव्यादानि प्रहृष्टवत्
tamasā cāvakīryanta sūryaś ca kaluṣo 'bhavat saṃpatanti ca bhūtāni kravyādāni prahṛṣṭavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवदानवगन्धर्वास् त्रस्ता आसन् विशां पते कथं कथाभवत् तीव्रा दृष्ट्वा तद् व्याकुलं महत्
devadānavagandharvās trastā āsan viśāṃ pate kathaṃ kathābhavat tīvrā dṛṣṭvā tad vyākulaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यथिताः सर्वराजानस् तदा ह्य् आसन् विचेतसः तद् दृष्ट्वा घोररूपं तु द्रौणेर् अस्त्रं भयावहम्
vyathitāḥ sarvarājānas tadā hy āsan vicetasaḥ tad dṛṣṭvā ghorarūpaṃ tu drauṇer astraṃ bhayāvaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्र उवाच निवर्तितेषु सैन्येषु द्रोणपुत्रेण संयुगे भृशं शोकाभितप्तेन पितुर् वधम् अमृष्यता
dhṛtarāṣṭra uvāca nivartiteṣu sainyeṣu droṇaputreṇa saṃyuge bhṛśaṃ śokābhitaptena pitur vadham amṛṣyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुरून् आपततो दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य रक्षणे को मन्त्रः पाण्डवेष्व् आसीत् तन् ममाचक्ष्व संजय
kurūn āpatato dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnasya rakṣaṇe ko mantraḥ pāṇḍaveṣv āsīt tan mamācakṣva saṃjaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच प्राग् एव विद्रुतान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् युधिष्ठिरः पुनश् च तुमुलं शब्दं श्रुत्वार्जुनम् अभाषत
saṃjaya uvāca prāg eva vidrutān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān yudhiṣṭhiraḥ punaś ca tumulaṃ śabdaṃ śrutvārjunam abhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्ये निहते द्रोणे धृष्टद्युम्नेन संयुगे निहते वज्रहस्तेन यथा वृत्रे महासुरे
ācārye nihate droṇe dhṛṣṭadyumnena saṃyuge nihate vajrahastena yathā vṛtre mahāsure
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाशंसन्त जयं युद्धे दीनात्मानो धनंजय आत्मत्राणे मतिं कृत्वा प्राद्रवन् कुरवो यथा
nāśaṃsanta jayaṃ yuddhe dīnātmāno dhanaṃjaya ātmatrāṇe matiṃ kṛtvā prādravan kuravo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
के चिद् भ्रान्तै रथैस् तूर्णं निहतपार्ष्णियन्तृभिः विपताकध्वजच्छत्रैः पार्थिवाः शीर्णकूबरैः
ke cid bhrāntai rathais tūrṇaṃ nihatapārṣṇiyantṛbhiḥ vipatākadhvajacchatraiḥ pārthivāḥ śīrṇakūbaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भग्ननीडैर् आकुलाश्वैर् आरुह्यान्ये विचेतसः भीताः पादैर् हयान् के चित् त्वरयन्तः स्वयं रथैः युगचक्राक्षभग्नैश् च द्रुताः के चिद् भयातुराः
bhagnanīḍair ākulāśvair āruhyānye vicetasaḥ bhītāḥ pādair hayān ke cit tvarayantaḥ svayaṃ rathaiḥ yugacakrākṣabhagnaiś ca drutāḥ ke cid bhayāturāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गजस्कन्धेषु संस्यूता नाराचैश् चलितासनाः शरार्तैर् विद्रुतैर् नागैर् हृताः के चिद् दिशो दश
gajaskandheṣu saṃsyūtā nārācaiś calitāsanāḥ śarārtair vidrutair nāgair hṛtāḥ ke cid diśo daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशस्त्रकवचाश् चान्ये वाहनेभ्यः क्षितिं गताः संछिन्ना नेमिषु गता मृदिताश् च हयद्विपैः
viśastrakavacāś cānye vāhanebhyaḥ kṣitiṃ gatāḥ saṃchinnā nemiṣu gatā mṛditāś ca hayadvipaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोशन्तस् तात पुत्रेति पलायन्तो ऽपरे भयात् नाभिजानन्ति चान्योन्यं कश्मलाभिहतौजसः
krośantas tāta putreti palāyanto 'pare bhayāt nābhijānanti cānyonyaṃ kaśmalābhihataujasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रान् पितॄन् सखीन् भ्रातॄन् समारोप्य दृढक्षतान् जलेन क्लेदयन्त्य् अन्ये विमुच्य कवचान्य् अपि
putrān pitṝn sakhīn bhrātṝn samāropya dṛḍhakṣatān jalena kledayanty anye vimucya kavacāny api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवस्थां तादृशीं प्राप्य हते द्रोणे द्रुतं बलम् पुनरावर्तितं केन यदि जानासि शंस मे
avasthāṃ tādṛśīṃ prāpya hate droṇe drutaṃ balam punarāvartitaṃ kena yadi jānāsi śaṃsa me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हयानां हेषतां शब्दः कुञ्जराणां च बृंहताम् रथनेमिस्वनश् चात्र विमिश्रः श्रूयते महान्
hayānāṃ heṣatāṃ śabdaḥ kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhatām rathanemisvanaś cātra vimiśraḥ śrūyate mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते शब्दा भृशं तीव्राः प्रवृत्ताः कुरुसागरे मुहुर् मुहुर् उदीर्यन्तः कम्पयन्ति हि मामकान्
ete śabdā bhṛśaṃ tīvrāḥ pravṛttāḥ kurusāgare muhur muhur udīryantaḥ kampayanti hi māmakān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य एष तुमुलः शब्दः श्रूयते लोमहर्षणः सेन्द्रान् अप्य् एष लोकांस् त्रीन् भञ्ज्याद् इति मतिर् मम
ya eṣa tumulaḥ śabdaḥ śrūyate lomaharṣaṇaḥ sendrān apy eṣa lokāṃs trīn bhañjyād iti matir mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्ये वज्रधरस्यैष निनादो भैरवस्वनः द्रोणे हते कौरवार्थं व्यक्तम् अभ्येति वासवः
manye vajradharasyaiṣa ninādo bhairavasvanaḥ droṇe hate kauravārthaṃ vyaktam abhyeti vāsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रहृष्टलोमकूपाः स्म संविग्नरथकुञ्जराः धनंजय गुरुं श्रुत्वा तत्र नादं सुभीषणम्
prahṛṣṭalomakūpāḥ sma saṃvignarathakuñjarāḥ dhanaṃjaya guruṃ śrutvā tatra nādaṃ subhīṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क एष कौरवान् दीर्णान् अवस्थाप्य महारथः निवर्तयति युद्धार्थं मृधे देवेश्वरो यथा
ka eṣa kauravān dīrṇān avasthāpya mahārathaḥ nivartayati yuddhārthaṃ mṛdhe deveśvaro yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्जुन उवाच उद्यम्यात्मानम् उग्राय कर्मणे धैर्यम् आस्थिताः धमन्ति कौरवाः शङ्खान् यस्य वीर्यम् उपाश्रिताः
arjuna uvāca udyamyātmānam ugrāya karmaṇe dhairyam āsthitāḥ dhamanti kauravāḥ śaṅkhān yasya vīryam upāśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र ते संशयो राजन् न्यस्तशस्त्रे गुरौ हते धार्तराष्ट्रान् अवस्थाप्य क एष नदतीति ह
yatra te saṃśayo rājan nyastaśastre gurau hate dhārtarāṣṭrān avasthāpya ka eṣa nadatīti ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रीमन्तं तं महाबाहुं मत्तद्विरदगामिनम् व्याख्यास्याम्य् उग्रकर्माणं कुरूणाम् अभयंकरम्
hrīmantaṃ taṃ mahābāhuṃ mattadviradagāminam vyākhyāsyāmy ugrakarmāṇaṃ kurūṇām abhayaṃkaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिञ् जाते ददौ द्रोणो गवां दशशतं धनम् ब्राह्मणेभ्यो महार्हेभ्यः सो ऽश्वत्थामैष गर्जति
yasmiñ jāte dadau droṇo gavāṃ daśaśataṃ dhanam brāhmaṇebhyo mahārhebhyaḥ so 'śvatthāmaiṣa garjati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातमात्रेण वीरेण येनोच्चैःश्रवसा इव हेषता कम्पिता भूमिर् लोकाश् च सकलास् त्रयः
jātamātreṇa vīreṇa yenoccaiḥśravasā iva heṣatā kampitā bhūmir lokāś ca sakalās trayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वान्तर्हितं भूतं नाम चास्याकरोत् तदा अश्वत्थामेति सो ऽद्यैष शूरो नदति पाण्डव
tac chrutvāntarhitaṃ bhūtaṃ nāma cāsyākarot tadā aśvatthāmeti so 'dyaiṣa śūro nadati pāṇḍava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽद्यानाथ इवाक्रम्य पार्षतेन हतस् तथा कर्मणा सुनृशंसेन तस्य नाथो व्यवस्थितः
yo 'dyānātha ivākramya pārṣatena hatas tathā karmaṇā sunṛśaṃsena tasya nātho vyavasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुं मे यत्र पाञ्चाल्यः केशपक्षे परामृशत् तन् न जातु क्षमेद् द्रौणिर् जानन् पौरुषम् आत्मनः
guruṃ me yatra pāñcālyaḥ keśapakṣe parāmṛśat tan na jātu kṣamed drauṇir jānan pauruṣam ātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपचीर्णो गुरुर् मिथ्या भवता राज्यकारणात् धर्मज्ञेन सता नाम सो ऽधर्मः सुमहान् कृतः
upacīrṇo gurur mithyā bhavatā rājyakāraṇāt dharmajñena satā nāma so 'dharmaḥ sumahān kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वधर्मोपपन्नो ऽयं मम शिष्यश् च पाण्डवः नायं वक्ष्यति मिथ्येति प्रत्ययं कृतवांस् त्वयि
sarvadharmopapanno 'yaṃ mama śiṣyaś ca pāṇḍavaḥ nāyaṃ vakṣyati mithyeti pratyayaṃ kṛtavāṃs tvayi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सत्यकञ्चुकं नाम प्रविष्टेन ततो ऽनृतम् आचार्य उक्तो भवता हतः कुञ्जर इत्य् उत
sa satyakañcukaṃ nāma praviṣṭena tato 'nṛtam ācārya ukto bhavatā hataḥ kuñjara ity uta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शस्त्रं समुत्सृज्य निर्ममो गतचेतनः आसीत् स विह्वलो राजन् यथा दृष्टस् त्वया विभुः
tataḥ śastraṃ samutsṛjya nirmamo gatacetanaḥ āsīt sa vihvalo rājan yathā dṛṣṭas tvayā vibhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तु शोकेन चाविष्टो विमुखः पुत्रवत्सलः शाश्वतं धर्मम् उत्सृज्य गुरुः शिष्येण घातितः
sa tu śokena cāviṣṭo vimukhaḥ putravatsalaḥ śāśvataṃ dharmam utsṛjya guruḥ śiṣyeṇa ghātitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यस्तशस्त्रम् अधर्मेण घातयित्वा गुरुं भवान् रक्षत्व् इदानीं सामात्यो यदि शक्नोषि पार्षतम्
nyastaśastram adharmeṇa ghātayitvā guruṃ bhavān rakṣatv idānīṃ sāmātyo yadi śaknoṣi pārṣatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रस्तम् आचार्यपुत्रेण क्रुद्धेन हतबन्धुना सर्वे वयं परित्रातुं न शक्ष्यामो ऽद्य पार्षतम्
grastam ācāryaputreṇa kruddhena hatabandhunā sarve vayaṃ paritrātuṃ na śakṣyāmo 'dya pārṣatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौहार्दं सर्वभूतेषु यः करोत्य् अतिमात्रशः सो ऽद्य केशग्रहं श्रुत्वा पितुर् धक्ष्यति नो रणे
sauhārdaṃ sarvabhūteṣu yaḥ karoty atimātraśaḥ so 'dya keśagrahaṃ śrutvā pitur dhakṣyati no raṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विक्रोशमाने हि मयि भृशम् आचार्यगृद्धिनि अवकीर्य स्वधर्मं हि शिष्येण निहतो गुरुः
vikrośamāne hi mayi bhṛśam ācāryagṛddhini avakīrya svadharmaṃ hi śiṣyeṇa nihato guruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा गतं वयो भूयः शिष्टम् अल्पतरं च नः तस्येदानीं विकारो ऽयम् अधर्मो यत्कृतो महान्
yadā gataṃ vayo bhūyaḥ śiṣṭam alpataraṃ ca naḥ tasyedānīṃ vikāro 'yam adharmo yatkṛto mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितेव नित्यं सौहार्दात् पितेव स हि धर्मतः सो ऽल्पकालस्य राज्यस्य कारणान् निहतो गुरुः
piteva nityaṃ sauhārdāt piteva sa hi dharmataḥ so 'lpakālasya rājyasya kāraṇān nihato guruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतराष्ट्रेण भीष्माय द्रोणाय च विशां पते विसृष्टा पृथिवी सर्वा सह पुत्रैश् च तत्परैः
dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmāya droṇāya ca viśāṃ pate visṛṣṭā pṛthivī sarvā saha putraiś ca tatparaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स प्राप्य तादृशीं वृत्तिं सत्कृतः सततं परैः अवृणीत सदा पुत्रान् माम् एवाभ्यधिकं गुरुः
sa prāpya tādṛśīṃ vṛttiṃ satkṛtaḥ satataṃ paraiḥ avṛṇīta sadā putrān mām evābhyadhikaṃ guruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षीयमाणो न्यस्तास्त्रस् त्वद्वाक्येनाहवे हतः न त्व् एनं युध्यमानं वै हन्याद् अपि शतक्रतुः
akṣīyamāṇo nyastāstras tvadvākyenāhave hataḥ na tv enaṃ yudhyamānaṃ vai hanyād api śatakratuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याचार्यस्य वृद्धस्य द्रोहो नित्योपकारिणः कृतो ह्य् अनार्यैर् अस्माभी राज्यार्थे लघुबुद्धिभिः
tasyācāryasya vṛddhasya droho nityopakāriṇaḥ kṛto hy anāryair asmābhī rājyārthe laghubuddhibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄन् दाराञ् जीवितं चैव वासविः त्यजेत् सर्वं मम प्रेम्णा जानात्य् एतद् धि मे गुरुः
putrān bhrātṝn pitṝn dārāñ jīvitaṃ caiva vāsaviḥ tyajet sarvaṃ mama premṇā jānāty etad dhi me guruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मया राज्यकामेन हन्यमानो ऽप्य् उपेक्षितः तस्माद् अवाक्शिरा राजन् प्राप्तो ऽस्मि नरकं विभो
sa mayā rājyakāmena hanyamāno 'py upekṣitaḥ tasmād avākśirā rājan prāpto 'smi narakaṃ vibho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणं वृद्धम् आचार्यं न्यस्तशस्त्रं यथा मुनिम् घातयित्वाद्य राज्यार्थे मृतं श्रेयो न जीवितम्
brāhmaṇaṃ vṛddham ācāryaṃ nyastaśastraṃ yathā munim ghātayitvādya rājyārthe mṛtaṃ śreyo na jīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.