Library·Mahābhārata (critical edition)·7·7.170
संजय उवाच ततः स कदनं चक्रे रिपूणां द्रोणनन्दनः युगान्ते सर्वभूतानां कालसृष्ट इवान्तकः
saṃjaya uvāca tataḥ sa kadanaṃ cakre ripūṇāṃ droṇanandanaḥ yugānte sarvabhūtānāṃ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्वजद्रुमं शस्त्रशृङ्गं हतनागमहाशिलम् अश्वकिंपुरुषाकीर्णं शरासनलतावृतम्
dhvajadrumaṃ śastraśṛṅgaṃ hatanāgamahāśilam aśvakiṃpuruṣākīrṇaṃ śarāsanalatāvṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूलक्रव्यादसंघुष्टं भूतयक्षगणाकुलम् निहत्य शात्रवान् भल्लैः सो ऽचिनोद् देहपर्वतम्
śūlakravyādasaṃghuṣṭaṃ bhūtayakṣagaṇākulam nihatya śātravān bhallaiḥ so 'cinod dehaparvatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो वेगेन महता विनद्य स नरर्षभः प्रतिज्ञां श्रावयाम् आस पुनर् एव तवात्मजम्
tato vegena mahatā vinadya sa nararṣabhaḥ pratijñāṃ śrāvayām āsa punar eva tavātmajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद् युध्यन्तम् आचार्यं धर्मकञ्चुकम् आस्थितः मुञ्च शस्त्रम् इति प्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
yasmād yudhyantam ācāryaṃ dharmakañcukam āsthitaḥ muñca śastram iti prāha kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् संपश्यतस् तस्य द्रावयिष्यामि वाहिनीम् विद्राव्य सत्यं हन्तास्मि पापं पाञ्चाल्यम् एव तु
tasmāt saṃpaśyatas tasya drāvayiṣyāmi vāhinīm vidrāvya satyaṃ hantāsmi pāpaṃ pāñcālyam eva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वान् एतान् हनिष्यामि यदि योत्स्यन्ति मां रणे सत्यं ते प्रतिजानामि परावर्तय वाहिनीम्
sarvān etān haniṣyāmi yadi yotsyanti māṃ raṇe satyaṃ te pratijānāmi parāvartaya vāhinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा तव पुत्रस् तु वाहिनीं पर्यवर्तयत् सिंहनादेन महता व्यपोह्य सुमहद् भयम्
tac chrutvā tava putras tu vāhinīṃ paryavartayat siṃhanādena mahatā vyapohya sumahad bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः समागमो राजन् कुरुपाण्डवसेनयोः पुनर् एवाभवत् तीव्रः पूर्णसागरयोर् इव
tataḥ samāgamo rājan kurupāṇḍavasenayoḥ punar evābhavat tīvraḥ pūrṇasāgarayor iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संरब्धा हि स्थिरीभूता द्रोणपुत्रेण कौरवाः उदग्राः पाण्डुपाञ्चाला द्रोणस्य निधनेन च
saṃrabdhā hi sthirībhūtā droṇaputreṇa kauravāḥ udagrāḥ pāṇḍupāñcālā droṇasya nidhanena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां परमहृष्टानां जयम् आत्मनि पश्यताम् संरब्धानां महावेगः प्रादुरासीद् रणाजिरे
teṣāṃ paramahṛṣṭānāṃ jayam ātmani paśyatām saṃrabdhānāṃ mahāvegaḥ prādurāsīd raṇājire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा शिलोच्चये शैलः सागरे सागरो यथा प्रतिहन्येत राजेन्द्र तथासन् कुरुपाण्डवाः
yathā śiloccaye śailaḥ sāgare sāgaro yathā pratihanyeta rājendra tathāsan kurupāṇḍavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शङ्खसहस्राणि भेरीणाम् अयुतानि च अवादयन्त संहृष्टाः कुरुपाण्डवसैनिकाः
tataḥ śaṅkhasahasrāṇi bherīṇām ayutāni ca avādayanta saṃhṛṣṭāḥ kurupāṇḍavasainikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो निर्मथ्यमानस्य सागरस्येव निस्वनः अभवत् तस्य सैन्यस्य सुमहान् अद्भुतोपमः
tato nirmathyamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ abhavat tasya sainyasya sumahān adbhutopamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रादुश्चक्रे ततो द्रौणिर् अस्त्रं नारायणं तदा अभिसंधाय पाण्डूनां पाञ्चालानां च वाहिनीम्
prāduścakre tato drauṇir astraṃ nārāyaṇaṃ tadā abhisaṃdhāya pāṇḍūnāṃ pāñcālānāṃ ca vāhinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रादुरासंस् ततो बाणा दीप्ताग्राः खे सहस्रशः पाण्डवान् भक्षयिष्यन्तो दीप्तास्या इव पन्नगाः
prādurāsaṃs tato bāṇā dīptāgrāḥ khe sahasraśaḥ pāṇḍavān bhakṣayiṣyanto dīptāsyā iva pannagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते दिशः खं च सैन्यं च समावृण्वन् महाहवे मुहूर्ताद् भास्करस्येव राजंल् लोकं गभस्तयः
te diśaḥ khaṃ ca sainyaṃ ca samāvṛṇvan mahāhave muhūrtād bhāskarasyeva rājaṃl lokaṃ gabhastayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापरे द्योतमाना ज्योतींषीवाम्बरे ऽमले प्रादुरासन् महीपाल कार्ष्णायसमया गुडाः
tathāpare dyotamānā jyotīṃṣīvāmbare 'male prādurāsan mahīpāla kārṣṇāyasamayā guḍāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्दिशं विचित्राश् च शतघ्न्यो ऽथ हुताशदाः चक्राणि च क्षुरान्तानि मण्डलानीव भास्वतः
caturdiśaṃ vicitrāś ca śataghnyo 'tha hutāśadāḥ cakrāṇi ca kṣurāntāni maṇḍalānīva bhāsvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शस्त्राकृतिभिर् आकीर्णम् अतीव भरतर्षभ दृष्ट्वान्तरिक्षम् आविग्नाः पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः
śastrākṛtibhir ākīrṇam atīva bharatarṣabha dṛṣṭvāntarikṣam āvignāḥ pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा यथा ह्य् अयुध्यन्त पाण्डवानां महारथाः तथा तथा तद् अस्त्रं वै व्यवर्धत जनाधिप
yathā yathā hy ayudhyanta pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ tathā tathā tad astraṃ vai vyavardhata janādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वध्यमानास् तथास्त्रेण तेन नारायणेन वै दह्यमानानलेनेव सर्वतो ऽभ्यर्दिता रणे
vadhyamānās tathāstreṇa tena nārāyaṇena vai dahyamānānaleneva sarvato 'bhyarditā raṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा हि शिशिरापाये दहेत् कक्षं हुताशनः तथा तद् अस्त्रं पाण्डूनां ददाह ध्वजिनीं प्रभो
yathā hi śiśirāpāye dahet kakṣaṃ hutāśanaḥ tathā tad astraṃ pāṇḍūnāṃ dadāha dhvajinīṃ prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपूर्यमाणेनास्त्रेण सैन्ये क्षीयति चाभिभो जगाम परमं त्रासं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
āpūryamāṇenāstreṇa sainye kṣīyati cābhibho jagāma paramaṃ trāsaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रवमाणं तु तत् सैन्यं दृष्ट्वा विगतचेतनम् मध्यस्थतां च पार्थस्य धर्मपुत्रो ऽब्रवीद् इदम्
dravamāṇaṃ tu tat sainyaṃ dṛṣṭvā vigatacetanam madhyasthatāṃ ca pārthasya dharmaputro 'bravīd idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृष्टद्युम्न पलायस्व सह पाञ्चालसेनया सात्यके त्वं च गच्छस्व वृष्ण्यन्धकवृतो गृहान्
dhṛṣṭadyumna palāyasva saha pāñcālasenayā sātyake tvaṃ ca gacchasva vṛṣṇyandhakavṛto gṛhān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेवो ऽपि धर्मात्मा करिष्यत्य् आत्मनः क्षमम् उपदेष्टुं समर्थो ऽयं लोकस्य किम् उतात्मनः
vāsudevo 'pi dharmātmā kariṣyaty ātmanaḥ kṣamam upadeṣṭuṃ samartho 'yaṃ lokasya kim utātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संग्रामस् तु न कर्तव्यः सर्वसैन्यान् ब्रवीमि वः अहं हि सह सोदर्यैः प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम्
saṃgrāmas tu na kartavyaḥ sarvasainyān bravīmi vaḥ ahaṃ hi saha sodaryaiḥ pravekṣye havyavāhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्वा संग्रामं भीरुदुस्तरम् अवसत्स्याम्य् असलिले सगणो द्रौणिगोष्पदे
bhīṣmadroṇārṇavaṃ tīrtvā saṃgrāmaṃ bhīrudustaram avasatsyāmy asalile sagaṇo drauṇigoṣpade
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामः संपद्यताम् अस्य बीभत्सोर् आशु मां प्रति कल्याणवृत्त आचार्यो मया युधि निपातितः
kāmaḥ saṃpadyatām asya bībhatsor āśu māṃ prati kalyāṇavṛtta ācāryo mayā yudhi nipātitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन बालः स सौभद्रो युद्धानाम् अविशारदः समर्थैर् बहुभिः क्रूरैर् घातितो नाभिपालितः
yena bālaḥ sa saubhadro yuddhānām aviśāradaḥ samarthair bahubhiḥ krūrair ghātito nābhipālitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येनाविब्रुवता प्रश्नं तथा कृष्णा सभां गता उपेक्षिता सपुत्रेण दासभावं नियच्छती
yenāvibruvatā praśnaṃ tathā kṛṣṇā sabhāṃ gatā upekṣitā saputreṇa dāsabhāvaṃ niyacchatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिघांसुर् धार्तराष्ट्रश् च श्रान्तेष्व् अश्वेषु फल्गुनम् कवचेन तथा युक्तो रक्षार्थं सैन्धवस्य च
jighāṃsur dhārtarāṣṭraś ca śrānteṣv aśveṣu phalgunam kavacena tathā yukto rakṣārthaṃ saindhavasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन ब्रह्मास्त्रविदुषा पाञ्चालाः सत्यजिन्मुखाः कुर्वाणा मज्जये यत्नं समूला विनिपातिताः
yena brahmāstraviduṣā pāñcālāḥ satyajinmukhāḥ kurvāṇā majjaye yatnaṃ samūlā vinipātitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन प्रव्राज्यमानाश् च राज्याद् वयम् अधर्मतः निवार्यमाणेनास्माभिर् अनुगन्तुं तद् एषिताः
yena pravrājyamānāś ca rājyād vayam adharmataḥ nivāryamāṇenāsmābhir anugantuṃ tad eṣitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽसाव् अत्यन्तम् अस्मासु कुर्वाणः सौहृदं परम् हतस् तदर्थे मरणं गमिष्यामि सबान्धवः
yo 'sāv atyantam asmāsu kurvāṇaḥ sauhṛdaṃ param hatas tadarthe maraṇaṃ gamiṣyāmi sabāndhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं ब्रुवति कौन्तेये दाशार्हस् त्वरितस् ततः निवार्य सैन्यं बाहुभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत्
evaṃ bruvati kaunteye dāśārhas tvaritas tataḥ nivārya sainyaṃ bāhubhyām idaṃ vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीघ्रं न्यस्यत शस्त्राणि वाहेभ्यश् चावरोहत एष योगो ऽत्र विहितः प्रतिघातो महात्मना
śīghraṃ nyasyata śastrāṇi vāhebhyaś cāvarohata eṣa yogo 'tra vihitaḥ pratighāto mahātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विपाश्वस्यन्दनेभ्यश् च क्षितिं सर्वे ऽवरोहत एवम् एतन् न वो हन्याद् अस्त्रं भूमौ निरायुधान्
dvipāśvasyandanebhyaś ca kṣitiṃ sarve 'varohata evam etan na vo hanyād astraṃ bhūmau nirāyudhān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा यथा हि युध्यन्ते योधा ह्य् अस्त्रबलं प्रति तथा तथा भवन्त्य् एते कौरवा बलवत्तराः
yathā yathā hi yudhyante yodhā hy astrabalaṃ prati tathā tathā bhavanty ete kauravā balavattarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निक्षेप्स्यन्ति च शस्त्राणि वाहनेभ्यो ऽवरुह्य ये तान् नैतद् अस्त्रं संग्रामे निहनिष्यति मानवान्
nikṣepsyanti ca śastrāṇi vāhanebhyo 'varuhya ye tān naitad astraṃ saṃgrāme nihaniṣyati mānavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये त्व् एतत् प्रतियोत्स्यन्ति मनसापीह के चन निहनिष्यति तान् सर्वान् रसातलगतान् अपि
ye tv etat pratiyotsyanti manasāpīha ke cana nihaniṣyati tān sarvān rasātalagatān api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते वचस् तस्य तच् छ्रुत्वा वासुदेवस्य भारत ईषुः सर्वे ऽस्त्रम् उत्स्रष्टुं मनोभिः करणेन च
te vacas tasya tac chrutvā vāsudevasya bhārata īṣuḥ sarve 'stram utsraṣṭuṃ manobhiḥ karaṇena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत उत्स्रष्टुकामांस् तान् अस्त्राण्य् आलक्ष्य पाण्डवः भीमसेनो ऽब्रवीद् राजन्न् इदं संहर्षयन् वचः
tata utsraṣṭukāmāṃs tān astrāṇy ālakṣya pāṇḍavaḥ bhīmaseno 'bravīd rājann idaṃ saṃharṣayan vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कथं चन शस्त्राणि मोक्तव्यानीह केन चित् अहम् आवारयिष्यामि द्रोणपुत्रास्त्रम् आशुगैः
na kathaṃ cana śastrāṇi moktavyānīha kena cit aham āvārayiṣyāmi droṇaputrāstram āśugaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वाप्य् अनया गुर्व्या हेमविग्रहया रणे कालवद् विचरिष्यामि द्रौणेर् अस्त्रं विशातयन्
atha vāpy anayā gurvyā hemavigrahayā raṇe kālavad vicariṣyāmi drauṇer astraṃ viśātayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि मे विक्रमे तुल्यः कश् चिद् अस्ति पुमान् इह यथैव सवितुस् तुल्यं ज्योतिर् अन्यन् न विद्यते
na hi me vikrame tulyaḥ kaś cid asti pumān iha yathaiva savitus tulyaṃ jyotir anyan na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्यध्वं मे दृढौ बाहू नागराजकरोपमा समर्थौ पर्वतस्यापि शैशिरस्य निपातने
paśyadhvaṃ me dṛḍhau bāhū nāgarājakaropamā samarthau parvatasyāpi śaiśirasya nipātane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नागायुतसमप्राणो ह्य् अहम् एको नरेष्व् इह शक्रो यथा प्रतिद्वंद्वो दिवि देवेषु विश्रुतः
nāgāyutasamaprāṇo hy aham eko nareṣv iha śakro yathā pratidvaṃdvo divi deveṣu viśrutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्य पश्यत मे वीर्यं बाह्वोः पीनांसयोर् युधि ज्वलमानस्य दीप्तस्य द्रौणेर् अस्त्रस्य वारणे
adya paśyata me vīryaṃ bāhvoḥ pīnāṃsayor yudhi jvalamānasya dīptasya drauṇer astrasya vāraṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्धा न विद्यते अद्यैनं प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुषु
yadi nārāyaṇāstrasya pratiyoddhā na vidyate adyainaṃ pratiyotsyāmi paśyatsu kurupāṇḍuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्त्वा ततो भीमो द्रोणपुत्रम् अरिंदमः अभ्ययान् मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा
evam uktvā tato bhīmo droṇaputram ariṃdamaḥ abhyayān meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एनम् इषुजालेन लघुत्वाच् छीघ्रविक्रमः निमेषमात्रेणासाद्य कुन्तीपुत्रो ऽभ्यवाकिरत्
sa enam iṣujālena laghutvāc chīghravikramaḥ nimeṣamātreṇāsādya kuntīputro 'bhyavākirat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो द्रौणिः प्रहस्यैनम् उदासम् अभिभाष्य च अवाकिरत् प्रदीप्ताग्रैः शरैस् तैर् अभिमन्त्रितैः
tato drauṇiḥ prahasyainam udāsam abhibhāṣya ca avākirat pradīptāgraiḥ śarais tair abhimantritaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पन्नगैर् इव दीप्तास्यैर् वमद्भिर् अनलं रणे अवकीर्णो ऽभवत् पार्थः स्फुलिङ्गैर् इव काञ्चनैः
pannagair iva dīptāsyair vamadbhir analaṃ raṇe avakīrṇo 'bhavat pārthaḥ sphuliṅgair iva kāñcanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य रूपम् अभूद् राजन् भीमसेनस्य संयुगे खद्योतैर् आवृतस्येव पर्वतस्य दिनक्षये
tasya rūpam abhūd rājan bhīmasenasya saṃyuge khadyotair āvṛtasyeva parvatasya dinakṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अस्त्रं द्रोणपुत्रस्य तस्मिन् प्रतिसमस्यति अवर्धत महाराज यथाग्निर् अनिलोद्धतः
tad astraṃ droṇaputrasya tasmin pratisamasyati avardhata mahārāja yathāgnir aniloddhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवर्धमानम् आलक्ष्य तद् अस्त्रं भीमविक्रमम् पाण्डुसैन्यम् ऋते भीमं सुमहद् भयम् आविशत्
vivardhamānam ālakṣya tad astraṃ bhīmavikramam pāṇḍusainyam ṛte bhīmaṃ sumahad bhayam āviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सृज्य महीतले अवारोहन् रथेभ्यश् च हस्त्यश्वेभ्यश् च सर्वशः
tataḥ śastrāṇi te sarve samutsṛjya mahītale avārohan rathebhyaś ca hastyaśvebhyaś ca sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु निक्षिप्तशस्त्रेषु वाहनेभ्यश् च्युतेषु च तद् अस्त्रवीर्यं विपुलं भीममूर्धन्य् अथापतत्
teṣu nikṣiptaśastreṣu vāhanebhyaś cyuteṣu ca tad astravīryaṃ vipulaṃ bhīmamūrdhany athāpatat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हाहाकृतानि भूतानि पाण्डवाश् च विशेषतः भीमसेनम् अपश्यन्त तेजसा संवृतं तदा
hāhākṛtāni bhūtāni pāṇḍavāś ca viśeṣataḥ bhīmasenam apaśyanta tejasā saṃvṛtaṃ tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.