Library·Mahābhārata (critical edition)·7·7.19
संजय उवाच परिणाम्य निशां तां तु भारद्वाजो महारथः बहूक्त्वा च ततो राजन् राजानं च सुयोधनम्
saṃjaya uvāca pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu bhāradvājo mahārathaḥ bahūktvā ca tato rājan rājānaṃ ca suyodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधाय योगं पार्थेन संशप्तकगणैः सह निष्क्रान्ते च रणात् पार्थे संशप्तकवधं प्रति
vidhāya yogaṃ pārthena saṃśaptakagaṇaiḥ saha niṣkrānte ca raṇāt pārthe saṃśaptakavadhaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यूढानीकस् ततो द्रोणः पाण्डवानां महाचमूम् अभ्ययाद् भरतश्रेष्ठ धर्मराजजिघृक्षया
vyūḍhānīkas tato droṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm abhyayād bharataśreṣṭha dharmarājajighṛkṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यूहं दृष्ट्वा सुपर्णं तु भारद्वाजकृतं तदा व्यूहेन मण्डलार्धेन प्रत्यव्यूहद् युधिष्ठिरः
vyūhaṃ dṛṣṭvā suparṇaṃ tu bhāradvājakṛtaṃ tadā vyūhena maṇḍalārdhena pratyavyūhad yudhiṣṭhiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखम् आसीत् सुपर्णस्य भारद्वाजो महारथः शिरो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः सानुगैः सह
mukham āsīt suparṇasya bhāradvājo mahārathaḥ śiro duryodhano rājā sodaryaiḥ sānugaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुषी कृतवर्मा च गौतमश् चास्यतां वरः भूतवर्मा क्षेमशर्मा करकर्षश् च वीर्यवान्
cakṣuṣī kṛtavarmā ca gautamaś cāsyatāṃ varaḥ bhūtavarmā kṣemaśarmā karakarṣaś ca vīryavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलिङ्गाः सिंहलाः प्राच्याः शूराभीरा दशेरकाः शका यवनकाम्बोजास् तथा हंसपदाश् च ये
kaliṅgāḥ siṃhalāḥ prācyāḥ śūrābhīrā daśerakāḥ śakā yavanakāmbojās tathā haṃsapadāś ca ye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रीवायां शूरसेनाश् च दरदा मद्रकेकयाः गजाश्वरथपत्त्यौघास् तस्थुः शतसहस्रशः
grīvāyāṃ śūrasenāś ca daradā madrakekayāḥ gajāśvarathapattyaughās tasthuḥ śatasahasraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूरिश्रवाः शलः शल्यः सोमदत्तश् च बाह्लिकः अक्षौहिण्या वृता वीरा दक्षिणं पक्षम् आश्रिताः
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyaḥ somadattaś ca bāhlikaḥ akṣauhiṇyā vṛtā vīrā dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विन्दानुविन्दाव् आवन्त्यौ काम्बोजश् च सुदक्षिणः वामं पक्षं समाश्रित्य द्रोणपुत्राग्रगाः स्थिताः
vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya droṇaputrāgragāḥ sthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्ठे कलिङ्गाः साम्बष्ठा मागधाः पौन्द्रमद्रकाः गान्धाराः शकुनिप्राग्याः पार्वतीया वसातयः
pṛṣṭhe kaliṅgāḥ sāmbaṣṭhā māgadhāḥ paundramadrakāḥ gāndhārāḥ śakuniprāgyāḥ pārvatīyā vasātayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुच्छे वैकर्तनः कर्णः सपुत्रज्ञातिबान्धवः महत्या सेनया तस्थौ नानाध्वजसमुत्थया
pucche vaikartanaḥ karṇaḥ saputrajñātibāndhavaḥ mahatyā senayā tasthau nānādhvajasamutthayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जयद्रथो भीमरथः सांयात्रिकसभो जयः भूमिंजयो वृषक्राथो नैषधश् च महाबलः
jayadratho bhīmarathaḥ sāṃyātrikasabho jayaḥ bhūmiṃjayo vṛṣakrātho naiṣadhaś ca mahābalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृता बलेन महता ब्रह्मलोकपुरस्कृताः व्यूहस्योपरि ते राजन् स्थिता युद्धविशारदाः
vṛtā balena mahatā brahmalokapuraskṛtāḥ vyūhasyopari te rājan sthitā yuddhaviśāradāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रोणेन विहितो व्यूहः पदात्यश्वरथद्विपैः वातोद्धूतार्णवाकारः प्रवृत्त इव लक्ष्यते
droṇena vihito vyūhaḥ padātyaśvarathadvipaiḥ vātoddhūtārṇavākāraḥ pravṛtta iva lakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः सविद्युत्स्तनिता मेघाः सर्वदिग्भ्य इवोष्णगे
tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ savidyutstanitā meghāḥ sarvadigbhya ivoṣṇage
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य प्राग्ज्योतिषो मध्ये विधिवत् कल्पितं गजम् आस्थितः शुशुभे राजन्न् अंशुमान् उदये यथा
tasya prāgjyotiṣo madhye vidhivat kalpitaṃ gajam āsthitaḥ śuśubhe rājann aṃśumān udaye yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माल्यदामवता राजा श्वेतच्छत्रेण धार्यता कृत्तिकायोगयुक्तेन पौर्णमास्याम् इवेन्दुना
mālyadāmavatā rājā śvetacchatreṇa dhāryatā kṛttikāyogayuktena paurṇamāsyām ivendunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीलाञ्जनचयप्रख्यो मदान्धो द्विरदो बभौ अभिवृष्टो महामेघैर् यथा स्यात् पर्वतो महान्
nīlāñjanacayaprakhyo madāndho dvirado babhau abhivṛṣṭo mahāmeghair yathā syāt parvato mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानानृपतिभिर् वीरैर् विविधायुधभूषणैः समन्वितः पार्वतीयैः शक्रो देवगणैर् इव
nānānṛpatibhir vīrair vividhāyudhabhūṣaṇaiḥ samanvitaḥ pārvatīyaiḥ śakro devagaṇair iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य व्यूहं तम् अतिमानुषम् अजय्यम् अरिभिः संख्ये पार्षतं वाक्यम् अब्रवीत्
tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya vyūhaṃ tam atimānuṣam ajayyam aribhiḥ saṃkhye pārṣataṃ vākyam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणस्य वशं नाहम् इयाम् अद्य यथा प्रभो पारावतसवर्णाश्व तथा नीतिर् विधीयताम्
brāhmaṇasya vaśaṃ nāham iyām adya yathā prabho pārāvatasavarṇāśva tathā nītir vidhīyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृष्टद्युम्न उवाच द्रोणस्य यतमानस्य वशं नैष्यसि सुव्रत अहम् आवारयिष्यामि द्रोणम् अद्य सहानुगम्
dhṛṣṭadyumna uvāca droṇasya yatamānasya vaśaṃ naiṣyasi suvrata aham āvārayiṣyāmi droṇam adya sahānugam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयि जीवति कौरव्य नोद्वेगं कर्तुम् अर्हसि न हि शक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथं चन
mayi jīvati kauravya nodvegaṃ kartum arhasi na hi śakto raṇe droṇo vijetuṃ māṃ kathaṃ cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच एवम् उक्त्वा किरन् बाणान् द्रुपदस्य सुतो बली पारावतसवर्णाश्वः स्वयं द्रोणम् उपाद्रवत्
saṃjaya uvāca evam uktvā kiran bāṇān drupadasya suto balī pārāvatasavarṇāśvaḥ svayaṃ droṇam upādravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिष्टदर्शनं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नम् अवस्थितम् क्षणेनैवाभवद् द्रोणो नातिहृष्टमना इव
aniṣṭadarśanaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnam avasthitam kṣaṇenaivābhavad droṇo nātihṛṣṭamanā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं तु संप्रेक्ष्य पुत्रस् ते दुर्मुखः शत्रुकर्शनः प्रियं चिकीर्षन् द्रोणस्य धृष्टद्युम्नम् अवारयत्
taṃ tu saṃprekṣya putras te durmukhaḥ śatrukarśanaḥ priyaṃ cikīrṣan droṇasya dhṛṣṭadyumnam avārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स संप्रहारस् तुमुलः समरूप इवाभवत् पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत
sa saṃprahāras tumulaḥ samarūpa ivābhavat pārṣatasya ca śūrasya durmukhasya ca bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्षतः शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य दुर्मुखम् भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत्
pārṣataḥ śarajālena kṣipraṃ pracchādya durmukham bhāradvājaṃ śaraugheṇa mahatā samavārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रोणम् आवारितं दृष्ट्वा भृशायस्तस् तवात्मजः नानालिङ्गैः शरव्रातैः पार्षतं सममोहयत्
droṇam āvāritaṃ dṛṣṭvā bhṛśāyastas tavātmajaḥ nānāliṅgaiḥ śaravrātaiḥ pārṣataṃ samamohayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर् विषक्तयोः संख्ये पाञ्चाल्यकुरुमुख्ययोः द्रोणो यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच् छरैः
tayor viṣaktayoḥ saṃkhye pāñcālyakurumukhyayoḥ droṇo yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ bahudhā vyadhamac charaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः तथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिन्नानि क्व चित् क्व चित्
anilena yathābhrāṇi vicchinnāni samantataḥ tathā pārthasya sainyāni vicchinnāni kva cit kva cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहूर्तम् इव तद् युद्धम् आसीन् मधुरदर्शनम् तत उन्मत्तवद् राजन् निर्मर्यादम् अवर्तत
muhūrtam iva tad yuddham āsīn madhuradarśanam tata unmattavad rājan nirmaryādam avartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव स्वे न परे राजन्न् अज्ञायन्त परस्परम् अनुमानेन संज्ञाभिर् युद्धं तत् समवर्तत
naiva sve na pare rājann ajñāyanta parasparam anumānena saṃjñābhir yuddhaṃ tat samavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चूडामणिषु निष्केषु भूषणेष्व् असिचर्मसु तेषाम् आदित्यवर्णाभा मरीच्यः प्रचकाशिरे
cūḍāmaṇiṣu niṣkeṣu bhūṣaṇeṣv asicarmasu teṣām ādityavarṇābhā marīcyaḥ pracakāśire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् प्रकीर्णपताकानां रथवारणवाजिनाम् बलाकाशबलाभ्राभं ददृशे रूपम् आहवे
tat prakīrṇapatākānāṃ rathavāraṇavājinām balākāśabalābhrābhaṃ dadṛśe rūpam āhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नरान् एव नरा जघ्नुर् उदग्राश् च हया हयान् रथांश् च रथिनो जघ्नुर् वारणा वरवारणान्
narān eva narā jaghnur udagrāś ca hayā hayān rathāṃś ca rathino jaghnur vāraṇā varavāraṇān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुच्छ्रितपताकानां गजानां परमद्विपैः क्षणेन तुमुलो घोरः संग्रामः समवर्तत
samucchritapatākānāṃ gajānāṃ paramadvipaiḥ kṣaṇena tumulo ghoraḥ saṃgrāmaḥ samavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां संसक्तगात्राणां कर्षताम् इतरेतरम् दन्तसंघातसंघर्षात् सधूमो ऽग्निर् अजायत
teṣāṃ saṃsaktagātrāṇāṃ karṣatām itaretaram dantasaṃghātasaṃgharṣāt sadhūmo 'gnir ajāyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्रकीर्णपताकास् ते विषाणजनिताग्नयः बभूवुः खं समासाद्य सविद्युत इवाम्बुदाः
viprakīrṇapatākās te viṣāṇajanitāgnayaḥ babhūvuḥ khaṃ samāsādya savidyuta ivāmbudāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विक्षरद्भिर् नदद्भिश् च निपतद्भिश् च वारणैः संबभूव मही कीर्णा मेघैर् द्यौर् इव शारदी
vikṣaradbhir nadadbhiś ca nipatadbhiś ca vāraṇaiḥ saṃbabhūva mahī kīrṇā meghair dyaur iva śāradī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् आहन्यमानानां बाणतोमरवृष्टिभिः वारणानां रवो जज्ञे मेघानाम् इव संप्लवे
teṣām āhanyamānānāṃ bāṇatomaravṛṣṭibhiḥ vāraṇānāṃ ravo jajñe meghānām iva saṃplave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तोमराभिहताः के चिद् बाणैश् च परमद्विपाः वित्रेसुः सर्वभूतानां शब्दम् एवापरे ऽव्रजन्
tomarābhihatāḥ ke cid bāṇaiś ca paramadvipāḥ vitresuḥ sarvabhūtānāṃ śabdam evāpare 'vrajan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषाणाभिहताश् चापि के चित् तत्र गजा गजैः चक्रुर् आर्तस्वरं घोरम् उत्पातजलदा इव
viṣāṇābhihatāś cāpi ke cit tatra gajā gajaiḥ cakrur ārtasvaraṃ ghoram utpātajaladā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीपं ह्रियमाणाश् च वारणा वरवारणैः उन्मथ्य पुनर् आजह्रुः प्रेरिताः परमाङ्कुशैः
pratīpaṃ hriyamāṇāś ca vāraṇā varavāraṇaiḥ unmathya punar ājahruḥ preritāḥ paramāṅkuśaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महामात्रा महामात्रैस् ताडिताः शरतोमरैः गजेभ्यः पृथिवीं जग्मुर् मुक्तप्रहरणाङ्कुशाः
mahāmātrā mahāmātrais tāḍitāḥ śaratomaraiḥ gajebhyaḥ pṛthivīṃ jagmur muktapraharaṇāṅkuśāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्मनुष्याश् च मातङ्गा विनदन्तस् ततस् ततः छिन्नाभ्राणीव संपेतुः संप्रविश्य परस्परम्
nirmanuṣyāś ca mātaṅgā vinadantas tatas tataḥ chinnābhrāṇīva saṃpetuḥ saṃpraviśya parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हतान् परिवहन्तश् च यन्त्रिताः परमायुधैः दिशो जग्मुर् महानागाः के चिद् एकचरा इव
hatān parivahantaś ca yantritāḥ paramāyudhaiḥ diśo jagmur mahānāgāḥ ke cid ekacarā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताडितास् ताड्यमानाश् च तोमरर्ष्टिपरश्वधैः पेतुर् आर्तस्वरं कृत्वा तदा विशसने गजाः
tāḍitās tāḍyamānāś ca tomararṣṭiparaśvadhaiḥ petur ārtasvaraṃ kṛtvā tadā viśasane gajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां शैलोपमैः कायैर् निपतद्भिः समन्ततः आहता सहसा भूमिश् चकम्पे च ननाद च
teṣāṃ śailopamaiḥ kāyair nipatadbhiḥ samantataḥ āhatā sahasā bhūmiś cakampe ca nanāda ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सादितैः सगजारोहैः सपताकैः समन्ततः मातङ्गैः शुशुभे भूमिर् विकीर्णैर् इव पर्वतैः
sāditaiḥ sagajārohaiḥ sapatākaiḥ samantataḥ mātaṅgaiḥ śuśubhe bhūmir vikīrṇair iva parvataiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गजस्थाश् च महामात्रा निर्भिन्नहृदया रणे रथिभिः पातिता भल्लैर् विकीर्णाङ्कुशतोमराः
gajasthāś ca mahāmātrā nirbhinnahṛdayā raṇe rathibhiḥ pātitā bhallair vikīrṇāṅkuśatomarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रौञ्चवद् विनदन्तो ऽन्ये नाराचाभिहता गजाः परान् स्वांश् चापि मृद्नन्तः परिपेतुर् दिशो दश
krauñcavad vinadanto 'nye nārācābhihatā gajāḥ parān svāṃś cāpi mṛdnantaḥ paripetur diśo daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गजाश्वरथसंघानां शरीरौघसमावृता बभूव पृथिवी राजन् मांसशोणितकर्दमा
gajāśvarathasaṃghānāṃ śarīraughasamāvṛtā babhūva pṛthivī rājan māṃsaśoṇitakardamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमथ्य च विषाणाग्रैः समुत्क्षिप्य च वारणैः सचक्राश् च विचक्राश् च रथैर् एव महारथाः
pramathya ca viṣāṇāgraiḥ samutkṣipya ca vāraṇaiḥ sacakrāś ca vicakrāś ca rathair eva mahārathāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथाश् च रथिभिर् हीना निर्मनुष्याश् च वाजिनः हतारोहाश् च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः
rathāś ca rathibhir hīnā nirmanuṣyāś ca vājinaḥ hatārohāś ca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश् च पितरं तथा इत्य् आसीत् तुमुलं युद्धं न प्रज्ञायत किं चन
jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā ity āsīt tumulaṃ yuddhaṃ na prajñāyata kiṃ cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ गुल्फेभ्यो ऽवसीदन्त नराः शोणितकर्दमे दीप्यमानैः परिक्षिप्ता दावैर् इव महाद्रुमाः
ā gulphebhyo 'vasīdanta narāḥ śoṇitakardame dīpyamānaiḥ parikṣiptā dāvair iva mahādrumāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोणितैः सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि च छत्राणि च पताकाश् च सर्वं रक्तम् अदृश्यत
śoṇitaiḥ sicyamānāni vastrāṇi kavacāni ca chatrāṇi ca patākāś ca sarvaṃ raktam adṛśyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हयौघाश् च रथौघाश् च नरौघाश् च निपातिताः संवृत्ताः पुनर् आवृत्ता बहुधा रथनेमिभिः
hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś ca nipātitāḥ saṃvṛttāḥ punar āvṛttā bahudhā rathanemibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स गजौघमहावेगः परासुनरशैवलः रथौघतुमुलावर्तः प्रबभौ सैन्यसागरः
sa gajaughamahāvegaḥ parāsunaraśaivalaḥ rathaughatumulāvartaḥ prababhau sainyasāgaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं वाहनमहानौभिर् योधा जयधनैषिणः अवगाह्यावमज्जन्तो नैव मोहं प्रचक्रिरे
taṃ vāhanamahānaubhir yodhā jayadhanaiṣiṇaḥ avagāhyāvamajjanto naiva mohaṃ pracakrire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरवर्षाभिवृष्टेषु योधेष्व् अजितलक्ष्मसु न हि स्वचित्ततां लेभे कश् चिद् आहतलक्षणः
śaravarṣābhivṛṣṭeṣu yodheṣv ajitalakṣmasu na hi svacittatāṃ lebhe kaś cid āhatalakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयंकरे मोहयित्वा परान् द्रोणो युधिष्ठिरम् उपाद्रवत्
vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayaṃkare mohayitvā parān droṇo yudhiṣṭhiram upādravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.