Library·Mahābhārata (critical edition)·7·7.22
धृतराष्ट्र उवाच सर्वेषाम् एव मे ब्रूहि रथचिह्नानि संजय ये द्रोणम् अभ्यवर्तन्त क्रुद्धा भीमपुरोगमाः
dhṛtarāṣṭra uvāca sarveṣām eva me brūhi rathacihnāni saṃjaya ye droṇam abhyavartanta kruddhā bhīmapurogamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच ऋश्यवर्णैर् हयैर् दृष्ट्वा व्यायच्छन्तं वृकोदरम् रजताश्वस् ततः शूरः शैनेयः संन्यवर्तत
saṃjaya uvāca ṛśyavarṇair hayair dṛṣṭvā vyāyacchantaṃ vṛkodaram rajatāśvas tataḥ śūraḥ śaineyaḥ saṃnyavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शनीयास् तु काम्बोजाः शुकपत्रपरिच्छदाः वहन्तो नकुलं शीघ्रं तावकान् अभिदुद्रुवुः
darśanīyās tu kāmbojāḥ śukapatraparicchadāḥ vahanto nakulaṃ śīghraṃ tāvakān abhidudruvuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णास् तु मेघसंकाशाः सहदेवम् उदायुधम् भीमवेगा नरव्याघ्रम् अवहन् वातरंहसः
kṛṣṇās tu meghasaṃkāśāḥ sahadevam udāyudham bhīmavegā naravyāghram avahan vātaraṃhasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेमोत्तमप्रतिच्छन्नैर् हयैर् वातसमैर् जवे अभ्यवर्तन्त सैन्यानि सर्वाण्य् एव युधिष्ठिरम्
hemottamapraticchannair hayair vātasamair jave abhyavartanta sainyāni sarvāṇy eva yudhiṣṭhiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञस् त्व् अनन्तरं राजा पाञ्चाल्यो द्रुपदो ऽभवत् जातरूपमयच्छत्रः सर्वैः स्वैर् अभिरक्षितः
rājñas tv anantaraṃ rājā pāñcālyo drupado 'bhavat jātarūpamayacchatraḥ sarvaiḥ svair abhirakṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ललामैर् हरिभिर् युक्तैः सर्वशब्दक्षमैर् युधि राज्ञां मध्ये महेष्वासः शान्तभीर् अभ्यवर्तत
lalāmair haribhir yuktaiḥ sarvaśabdakṣamair yudhi rājñāṃ madhye maheṣvāsaḥ śāntabhīr abhyavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं विराटो ऽन्वयात् पश्चात् सह शूरैर् महारथैः केकयाश् च शिखण्डी च धृष्टकेतुस् तथैव च स्वैः स्वैः सैन्यैः परिवृता मत्स्यराजानम् अन्वयुः
taṃ virāṭo 'nvayāt paścāt saha śūrair mahārathaiḥ kekayāś ca śikhaṇḍī ca dhṛṣṭaketus tathaiva ca svaiḥ svaiḥ sainyaiḥ parivṛtā matsyarājānam anvayuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तु पाटलपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमाः वहमाना व्यराजन्त मत्स्यस्यामित्रघातिनः
te tu pāṭalapuṣpāṇāṃ samavarṇā hayottamāḥ vahamānā vyarājanta matsyasyāmitraghātinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हारिद्रसमवर्णास् तु जवना हेममालिनः पुत्रं विराटराजस्य सत्वराः समुदावहन्
hāridrasamavarṇās tu javanā hemamālinaḥ putraṃ virāṭarājasya satvarāḥ samudāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रगोपकवर्णैस् तु भ्रातरः पञ्च केकयाः जातरूपसमाभासः सर्वे लोहितकध्वजाः
indragopakavarṇais tu bhrātaraḥ pañca kekayāḥ jātarūpasamābhāsaḥ sarve lohitakadhvajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते हेममालिनः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः वर्षन्त इव जीमूताः प्रत्यदृश्यन्त दंशिताः
te hemamālinaḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ varṣanta iva jīmūtāḥ pratyadṛśyanta daṃśitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमपात्रनिभाकाराः पाञ्चाल्यम् अमितौजसम् दान्तास् ताम्रारुणा युक्ताः शिखण्डिनम् उदावहन्
āmapātranibhākārāḥ pāñcālyam amitaujasam dāntās tāmrāruṇā yuktāḥ śikhaṇḍinam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा द्वादशसाहस्राः पाञ्चालानां महारथाः तेषां तु षट् सहस्राणि ये शिखण्डिनम् अन्वयुः
tathā dvādaśasāhasrāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥ teṣāṃ tu ṣaṭ sahasrāṇi ye śikhaṇḍinam anvayuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रं तु शिशुपालस्य नरसिंहस्य मारिष आक्रीडन्तो वहन्ति स्म सारङ्गशबला हयाः
putraṃ tu śiśupālasya narasiṃhasya māriṣa ākrīḍanto vahanti sma sāraṅgaśabalā hayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृष्टकेतुश् च चेदीनाम् ऋषभो ऽतिबलोदितः काम्बोजैः शबलैर् अश्वैर् अभ्यवर्तत दुर्जयः
dhṛṣṭaketuś ca cedīnām ṛṣabho 'tibaloditaḥ kāmbojaiḥ śabalair aśvair abhyavartata durjayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं सुकुमारं हयोत्तमाः पलालधूमवर्णाभाः सैन्धवाः शीघ्रम् आवहन्
bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ sukumāraṃ hayottamāḥ palāladhūmavarṇābhāḥ saindhavāḥ śīghram āvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मल्लिकाक्षाः पद्मवर्णा बाह्लिजाताः स्वलंकृताः शूरं शिखण्डिनः पुत्रं क्षत्रदेवम् उदावहन्
mallikākṣāḥ padmavarṇā bāhlijātāḥ svalaṃkṛtāḥ śūraṃ śikhaṇḍinaḥ putraṃ kṣatradevam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युवानम् अवहन् युद्धे क्रौञ्चवर्णा हयोत्तमाः काश्यस्याभिभुवः पुत्रं सुकुमारं महारथम्
yuvānam avahan yuddhe krauñcavarṇā hayottamāḥ kāśyasyābhibhuvaḥ putraṃ sukumāraṃ mahāratham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वेतास् तु प्रतिविन्ध्यं तं कृष्णग्रीवा मनोजवाः यन्तुः प्रेष्यकरा राजन् राजपुत्रम् उदावहन्
śvetās tu prativindhyaṃ taṃ kṛṣṇagrīvā manojavāḥ yantuḥ preṣyakarā rājan rājaputram udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुतसोमं तु यं धौम्यात् पार्थः पुत्रम् अयाचत माषपुष्पसवर्णास् तम् अवहन् वाजिनो रणे
sutasomaṃ tu yaṃ dhaumyāt pārthaḥ putram ayācata māṣapuṣpasavarṇās tam avahan vājino raṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्रसोमप्रतिमा बभूवुः; पुरे कुरूणाम् उदयेन्दुनाम्नि तस्मिञ् जातः सोमसंक्रन्दमध्ये; यस्मात् तस्मात् सुतसोमो ऽभवत् सः
sahasrasomapratimā babhūvuḥ; pure kurūṇām udayendunāmni tasmiñ jātaḥ somasaṃkrandamadhye; yasmāt tasmāt sutasomo 'bhavat saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाकुलिं तु शतानीकं शालपुष्पनिभा हयाः आदित्यतरुणप्रख्याः श्लाघनीयम् उदावहन्
nākuliṃ tu śatānīkaṃ śālapuṣpanibhā hayāḥ ādityataruṇaprakhyāḥ ślāghanīyam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काञ्चनप्रतिमैर् योक्त्रैर् मयूरग्रीवसंनिभाः द्रौपदेयं नरव्याघ्रं श्रुतकर्माणम् आवहन्
kāñcanapratimair yoktrair mayūragrīvasaṃnibhāḥ draupadeyaṃ naravyāghraṃ śrutakarmāṇam āvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतकीर्तिं श्रुतनिधिं द्रौपदेयं हयोत्तमाः ऊहुः पार्थसमं युद्धे चाषपत्रनिभा हयाः
śrutakīrtiṃ śrutanidhiṃ draupadeyaṃ hayottamāḥ ūhuḥ pārthasamaṃ yuddhe cāṣapatranibhā hayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यम् आहुर् अध्यर्धगुणं कृष्णात् पार्थाच् च संयुगे अभिमन्युं पिशङ्गास् तं कुमारम् अवहन् रणे
yam āhur adhyardhaguṇaṃ kṛṣṇāt pārthāc ca saṃyuge abhimanyuṃ piśaṅgās taṃ kumāram avahan raṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस् तु धार्तराष्ट्रेभ्यः पाण्डवान् यः समाश्रितः तं बृहन्तो महाकाया युयुत्सुम् अवहन् रणे
ekas tu dhārtarāṣṭrebhyaḥ pāṇḍavān yaḥ samāśritaḥ taṃ bṛhanto mahākāyā yuyutsum avahan raṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पलालकाण्डवर्णास् तु वार्धक्षेमिं तरस्विनम् ऊहुः सुतुमुले युद्धे हया हृष्टाः स्वलंकृताः
palālakāṇḍavarṇās tu vārdhakṣemiṃ tarasvinam ūhuḥ sutumule yuddhe hayā hṛṣṭāḥ svalaṃkṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुमारं शितिपादास् तु रुक्मपत्रैर् उरश्छदैः सौचित्तिम् अवहन् युद्धे यन्तुः प्रेष्यकरा हयाः
kumāraṃ śitipādās tu rukmapatrair uraśchadaiḥ saucittim avahan yuddhe yantuḥ preṣyakarā hayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्मपृष्ठावकीर्णास् तु कौशेयसदृशा हयाः सुवर्णमालिनः क्षान्ताः श्रेणिमन्तम् उदावहन्
rukmapṛṣṭhāvakīrṇās tu kauśeyasadṛśā hayāḥ suvarṇamālinaḥ kṣāntāḥ śreṇimantam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्ममालाधराः शूरा हेमवर्णाः स्वलंकृताः काशिराजं हयश्रेष्ठाः श्लाघनीयम् उदावहन्
rukmamālādharāḥ śūrā hemavarṇāḥ svalaṃkṛtāḥ kāśirājaṃ hayaśreṣṭhāḥ ślāghanīyam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्त्राणां च धनुर्वेदे ब्राह्मे वेदे च पारगम् तं सत्यधृतिम् आयान्तम् अरुणाः समुदावहन्
astrāṇāṃ ca dhanurvede brāhme vede ca pāragam taṃ satyadhṛtim āyāntam aruṇāḥ samudāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः स पाञ्चालसेनानीर् द्रोणम् अंशम् अकल्पयत् पारावतसवर्णाश्वा धृष्टद्युम्नम् उदावहन्
yaḥ sa pāñcālasenānīr droṇam aṃśam akalpayat pārāvatasavarṇāśvā dhṛṣṭadyumnam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् अन्वयात् सत्यधृतिः सौचित्तिर् युद्धदुर्मदः श्रेणिमान् वसुदानश् च पुत्रः काश्यस्य चाभिभो
tam anvayāt satyadhṛtiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ śreṇimān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तैः परमकाम्बोजैर् जवनैर् हेममालिभिः भीषयन्तो द्विषत्सैन्यं यमवैश्रवणोपमाः
yuktaiḥ paramakāmbojair javanair hemamālibhiḥ bhīṣayanto dviṣatsainyaṃ yamavaiśravaṇopamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभद्रकास् तु पाञ्चालाः षट् सहस्राण्य् उदायुधाः नानावर्णैर् हयश्रेष्ठैर् हेमचित्ररथध्वजाः
prabhadrakās tu pāñcālāḥ ṣaṭ sahasrāṇy udāyudhāḥ nānāvarṇair hayaśreṣṭhair hemacitrarathadhvajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरव्रातैर् विधुन्वन्तः शत्रून् विततकार्मुकाः समानमृत्यवो भूत्वा धृष्टद्युम्नं समन्वयुः
śaravrātair vidhunvantaḥ śatrūn vitatakārmukāḥ samānamṛtyavo bhūtvā dhṛṣṭadyumnaṃ samanvayuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बभ्रुकौशेयवर्णास् तु सुवर्णवरमालिनः ऊहुर् अग्लानमनसश् चेकितानं हयोत्तमाः
babhrukauśeyavarṇās tu suvarṇavaramālinaḥ ūhur aglānamanasaś cekitānaṃ hayottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रायुधसवर्णैस् तु कुन्तिभोजो हयोत्तमैः आयात् सुवश्यैः पुरुजिन् मातुलः सव्यसाचिनः
indrāyudhasavarṇais tu kuntibhojo hayottamaiḥ āyāt suvaśyaiḥ purujin mātulaḥ savyasācinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तरिक्षसवर्णास् तु तारकाचित्रिता इव राजानं रोचमानं ते हयाः संख्ये समावहन्
antarikṣasavarṇās tu tārakācitritā iva rājānaṃ rocamānaṃ te hayāḥ saṃkhye samāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्बुराः शितिपादास् तु स्वर्णजालपरिच्छदाः जारासंधिं हयश्रेष्ठाः सहदेवम् उदावहन्
karburāḥ śitipādās tu svarṇajālaparicchadāḥ jārāsaṃdhiṃ hayaśreṣṭhāḥ sahadevam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये तु पुष्करनालस्य समवर्णा हयोत्तमाः जवे श्येनसमाश् चित्राः सुदामानम् उदावहन्
ye tu puṣkaranālasya samavarṇā hayottamāḥ jave śyenasamāś citrāḥ sudāmānam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शशलोहितवर्णास् तु पाण्डुरोद्गतराजयः पाञ्चाल्यं गोपतेः पुत्रं सिंहसेनम् उदावहन्
śaśalohitavarṇās tu pāṇḍurodgatarājayaḥ pāñcālyaṃ gopateḥ putraṃ siṃhasenam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाञ्चालानां नरव्याघ्रो यः ख्यातो जनमेजयः तस्य सर्षपपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः
pāñcālānāṃ naravyāghro yaḥ khyāto janamejayaḥ tasya sarṣapapuṣpāṇāṃ tulyavarṇā hayottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माषवर्णास् तु जवना बृहन्तो हेममालिनः दधिपृष्ठाश् चन्द्रमुखाः पाञ्चाल्यम् अवहन् द्रुतम्
māṣavarṇās tu javanā bṛhanto hemamālinaḥ dadhipṛṣṭhāś candramukhāḥ pāñcālyam avahan drutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूराश् च भद्रकाश् चैव शरकाण्डनिभा हयाः पद्मकिञ्जल्कवर्णाभा दण्डधारम् उदावहन्
śūrāś ca bhadrakāś caiva śarakāṇḍanibhā hayāḥ padmakiñjalkavarṇābhā daṇḍadhāram udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिभ्रतो हेममालाश् च चक्रवाकोदरा हयाः कोसलाधिपतेः पुत्रं सुक्षत्रं वाजिनो ऽवहन्
bibhrato hemamālāś ca cakravākodarā hayāḥ kosalādhipateḥ putraṃ sukṣatraṃ vājino 'vahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शबलास् तु बृहन्तो ऽश्वा दान्ता जाम्बूनदस्रजः युद्धे सत्यधृतिं क्षैमिम् अवहन् प्रांशवः शुभाः
śabalās tu bṛhanto 'śvā dāntā jāmbūnadasrajaḥ yuddhe satyadhṛtiṃ kṣaimim avahan prāṃśavaḥ śubhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च अश्वैश् च धनुषा चैव शुक्लैः शुक्लो न्यवर्तत
ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena ca aśvaiś ca dhanuṣā caiva śuklaiḥ śuklo nyavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुद्रसेनपुत्रं तु सामुद्रा रुद्रतेजसम् अश्वाः शशाङ्कसदृशाश् चन्द्रदेवम् उदावहन्
samudrasenaputraṃ tu sāmudrā rudratejasam aśvāḥ śaśāṅkasadṛśāś candradevam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीलोत्पलसवर्णास् तु तपनीयविभूषिताः शैब्यं चित्ररथं युद्धे चित्रमाल्यावहन् हयाः
nīlotpalasavarṇās tu tapanīyavibhūṣitāḥ śaibyaṃ citrarathaṃ yuddhe citramālyāvahan hayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलायपुष्पवर्णास् तु श्वेतलोहितराजयः रथसेनं हयश्रेष्ठाः समूहुर् युद्धदुर्मदम्
kalāyapuṣpavarṇās tu śvetalohitarājayaḥ rathasenaṃ hayaśreṣṭhāḥ samūhur yuddhadurmadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यं तु सर्वमनुष्येभ्यः प्राहुः शूरतरं नृपम् तं पटच्चरहन्तारं शुकवर्णावहन् हयाः
yaṃ tu sarvamanuṣyebhyaḥ prāhuḥ śūrataraṃ nṛpam taṃ paṭaccarahantāraṃ śukavarṇāvahan hayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्रायुधं चित्रमाल्यं चित्रवर्मायुधध्वजम् ऊहुः किंशुकपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः
citrāyudhaṃ citramālyaṃ citravarmāyudhadhvajam ūhuḥ kiṃśukapuṣpāṇāṃ tulyavarṇā hayottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च धनुषा रथवाहैश् च नीलैर् नीलो ऽभ्यवर्तत
ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena ca dhanuṣā rathavāhaiś ca nīlair nīlo 'bhyavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानारूपै रत्नचित्रैर् वरूथध्वजकार्मुकैः वाजिध्वजपताकाभिश् चित्रैश् चित्रो ऽभ्यवर्तत
nānārūpai ratnacitrair varūthadhvajakārmukaiḥ vājidhvajapatākābhiś citraiś citro 'bhyavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये तु पुष्करपत्रस्य तुल्यवर्णा हयोत्तमाः ते रोचमानस्य सुतं हेमवर्णम् उदावहन्
ye tu puṣkarapatrasya tulyavarṇā hayottamāḥ te rocamānasya sutaṃ hemavarṇam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योधाश् च भद्रकाराश् च शरदण्डानुदण्डजाः श्वेताण्डाः कुक्कुटाण्डाभा दण्डकेतुम् उदावहन्
yodhāś ca bhadrakārāś ca śaradaṇḍānudaṇḍajāḥ śvetāṇḍāḥ kukkuṭāṇḍābhā daṇḍaketum udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आटरूषकपुष्पाभा हयाः पाण्ड्यानुयायिनाम् अवहन् रथमुख्यानाम् अयुतानि चतुर्दश
āṭarūṣakapuṣpābhā hayāḥ pāṇḍyānuyāyinām avahan rathamukhyānām ayutāni caturdaśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानारूपेण वर्णेन नानाकृतिमुखा हयाः रथचक्रध्वजं वीरं घटोत्कचम् उदावहन्
nānārūpeṇa varṇena nānākṛtimukhā hayāḥ rathacakradhvajaṃ vīraṃ ghaṭotkacam udāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्णवर्णा धर्मज्ञम् अनीकस्थं युधिष्ठिरम् राजश्रेष्ठं हयश्रेष्ठाः सर्वतः पृष्ठतो ऽन्वयुः वर्णैश् चोच्चावचैर् दिव्यैः सदश्वानां प्रभद्रकाः
suvarṇavarṇā dharmajñam anīkasthaṃ yudhiṣṭhiram rājaśreṣṭhaṃ hayaśreṣṭhāḥ sarvataḥ pṛṣṭhato 'nvayuḥ varṇaiś coccāvacair divyaiḥ sadaśvānāṃ prabhadrakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते यत्ता भीमसेनेन सहिताः काञ्चनध्वजाः प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र सेन्द्रा इव दिवौकसः
te yattā bhīmasenena sahitāḥ kāñcanadhvajāḥ pratyadṛśyanta rājendra sendrā iva divaukasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यरोचत तान् सर्वान् धृष्टद्युम्नः समागतान् सर्वाण्य् अपि च सैन्यानि भारद्वाजो ऽत्यरोचत
atyarocata tān sarvān dhṛṣṭadyumnaḥ samāgatān sarvāṇy api ca sainyāni bhāradvājo 'tyarocata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.