Library·Mahābhārata (critical edition)·7·7.48
संजय उवाच विष्णोः स्वसानन्दिकरः स विष्ण्वायुधभूषितः रराजातिरथः संख्ये जनार्दन इवापरः
saṃjaya uvāca viṣṇoḥ svasānandikaraḥ sa viṣṇvāyudhabhūṣitaḥ rarājātirathaḥ saṃkhye janārdana ivāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मारुतोद्धूतकेशान्तम् उद्यतारिवरायुधम् वपुः समीक्ष्य पृथ्वीशा दुःसमीक्ष्यं सुरैर् अपि
mārutoddhūtakeśāntam udyatārivarāyudham vapuḥ samīkṣya pṛthvīśā duḥsamīkṣyaṃ surair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् चक्रं भृशम् उद्विग्नाः संचिच्छिदुर् अनेकधा महारथस् ततः कार्ष्णिः संजग्राह महागदाम्
tac cakraṃ bhṛśam udvignāḥ saṃcicchidur anekadhā mahārathas tataḥ kārṣṇiḥ saṃjagrāha mahāgadām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधनुःस्यन्दनासिस् तैर् विचक्रश् चारिभिः कृतः अभिमन्युर् गदापाणिर् अश्वत्थामानम् आद्रवत्
vidhanuḥsyandanāsis tair vicakraś cāribhiḥ kṛtaḥ abhimanyur gadāpāṇir aśvatthāmānam ādravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स गदाम् उद्यतां दृष्ट्वा ज्वलन्तीम् अशनीम् इव अपाक्रामद् रथोपस्थाद् विक्रमांस् त्रीन् नरर्षभः
sa gadām udyatāṃ dṛṣṭvā jvalantīm aśanīm iva apākrāmad rathopasthād vikramāṃs trīn nararṣabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याश्वान् गदया हत्वा तथोभौ पार्ष्णिसारथी शराचिताङ्गः सौभद्रः श्वाविद्वत् प्रत्यदृश्यत
tasyāśvān gadayā hatvā tathobhau pārṣṇisārathī śarācitāṅgaḥ saubhadraḥ śvāvidvat pratyadṛśyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सुबलदायादं कालकेयम् अपोथयत् जघान चास्यानुचरान् गान्धारान् सप्तसप्ततिम्
tataḥ subaladāyādaṃ kālakeyam apothayat jaghāna cāsyānucarān gāndhārān saptasaptatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर् ब्रह्मवसातीयाञ् जघान रथिनो दश केकयानां रथान् सप्त हत्वा च दश कुञ्जरान् दौःशासनिरथं साश्वं गदया समपोथयत्
punar brahmavasātīyāñ jaghāna rathino daśa kekayānāṃ rathān sapta hatvā ca daśa kuñjarān dauḥśāsanirathaṃ sāśvaṃ gadayā samapothayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दौःशासनिः क्रुद्धो गदाम् उद्यम्य मारिष अभिदुद्राव सौभद्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
tato dauḥśāsaniḥ kruddho gadām udyamya māriṣa abhidudrāva saubhadraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताव् उद्यतगदौ वीराव् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ भ्रातृव्यौ संप्रजह्राते पुरेव त्र्यम्बकान्तकौ
tāv udyatagadau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau bhrātṛvyau saṃprajahrāte pureva tryambakāntakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताव् अन्योन्यं गदाग्राभ्यां संहत्य पतितौ क्षितौ इन्द्रध्वजाव् इवोत्सृष्टौ रणमध्ये परंतपौ
tāv anyonyaṃ gadāgrābhyāṃ saṃhatya patitau kṣitau indradhvajāv ivotsṛṣṭau raṇamadhye paraṃtapau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दौःशासनिर् अथोत्थाय कुरूणां कीर्तिवर्धनः प्रोत्तिष्ठमानं सौभद्रं गदया मूर्ध्न्य् अताडयत्
dauḥśāsanir athotthāya kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ prottiṣṭhamānaṃ saubhadraṃ gadayā mūrdhny atāḍayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गदावेगेन महता व्यायामेन च मोहितः विचेता न्यपतद् भूमौ सौभद्रः परवीरहा एवं विनिहतो राजन्न् एको बहुभिर् आहवे
gadāvegena mahatā vyāyāmena ca mohitaḥ vicetā nyapatad bhūmau saubhadraḥ paravīrahā evaṃ vinihato rājann eko bahubhir āhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षोभयित्वा चमूं सर्वां नलिनीम् इव कुञ्जरः अशोभत हतो वीरो व्याधैर् वनगजो यथा
kṣobhayitvā camūṃ sarvāṃ nalinīm iva kuñjaraḥ aśobhata hato vīro vyādhair vanagajo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं तथा पतितं शूरं तावकाः पर्यवारयन् दावं दग्ध्वा यथा शान्तं पावकं शिशिरात्यये
taṃ tathā patitaṃ śūraṃ tāvakāḥ paryavārayan dāvaṃ dagdhvā yathā śāntaṃ pāvakaṃ śiśirātyaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमृद्य तरुशृङ्गाणि संनिवृत्तम् इवानिलम् अस्तं गतम् इवादित्यं तप्त्वा भारतवाहिनीम्
vimṛdya taruśṛṅgāṇi saṃnivṛttam ivānilam astaṃ gatam ivādityaṃ taptvā bhāratavāhinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपप्लुतं यथा सोमं संशुष्कम् इव सागरम् पूर्णचन्द्राभवदनं काकपक्षवृताक्षकम्
upaplutaṃ yathā somaṃ saṃśuṣkam iva sāgaram pūrṇacandrābhavadanaṃ kākapakṣavṛtākṣakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा तावकास् ते महारथाः मुदा परमया युक्ताश् चुक्रुशुः सिंहवन् मुहुः
taṃ bhūmau patitaṃ dṛṣṭvā tāvakās te mahārathāḥ mudā paramayā yuktāś cukruśuḥ siṃhavan muhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसीत् परमको हर्षस् तावकानां विशां पते इतरेषां तु वीराणां नेत्रेभ्यः प्रापतज् जलम्
āsīt paramako harṣas tāvakānāṃ viśāṃ pate itareṣāṃ tu vīrāṇāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिक्रोशन्ति भूतानि अन्तरिक्षे विशां पते दृष्ट्वा निपतितं वीरं च्युतं चन्द्रम् इवाम्बरात्
abhikrośanti bhūtāni antarikṣe viśāṃ pate dṛṣṭvā nipatitaṃ vīraṃ cyutaṃ candram ivāmbarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रोणकर्णमुखैः षड्भिर् धार्तराष्ट्रैर् महारथैः एको ऽयं निहतः शेते नैष धर्मो मतो हि नः
droṇakarṇamukhaiḥ ṣaḍbhir dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ eko 'yaṃ nihataḥ śete naiṣa dharmo mato hi naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिंस् तु निहते वीरे बह्व् अशोभत मेदिनी द्यौर् यथा पूर्णचन्द्रेण नक्षत्रगणमालिनी
tasmiṃs tu nihate vīre bahv aśobhata medinī dyaur yathā pūrṇacandreṇa nakṣatragaṇamālinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्मपुङ्खैश् च संपूर्णा रुधिरौघपरिप्लुता उत्तमाङ्गैश् च वीराणां भ्राजमानैः सकुण्डलैः
rukmapuṅkhaiś ca saṃpūrṇā rudhiraughapariplutā uttamāṅgaiś ca vīrāṇāṃ bhrājamānaiḥ sakuṇḍalaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचित्रैश् च परिस्तोमैः पताकाभिश् च संवृता चामरैश् च कुथाभिश् च प्रविद्धैश् चाम्बरोत्तमैः
vicitraiś ca paristomaiḥ patākābhiś ca saṃvṛtā cāmaraiś ca kuthābhiś ca praviddhaiś cāmbarottamaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथाश्वनरनागानाम् अलंकारैश् च सुप्रभैः खड्गैश् च निशितैः पीतैर् निर्मुक्तैर् भुजगैर् इव
rathāśvanaranāgānām alaṃkāraiś ca suprabhaiḥ khaḍgaiś ca niśitaiḥ pītair nirmuktair bhujagair iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चापैश् च विशिखैश् छिन्नैः शक्त्यृष्टिप्रासकम्पनैः विविधैर् आयुधैश् चान्यैः संवृता भूर् अशोभत
cāpaiś ca viśikhaiś chinnaiḥ śaktyṛṣṭiprāsakampanaiḥ vividhair āyudhaiś cānyaiḥ saṃvṛtā bhūr aśobhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाजिभिश् चापि निर्जीवैः स्वपद्भिः शोणितोक्षितैः सारोहैर् विषमा भूमिः सौभद्रेण निपातितैः
vājibhiś cāpi nirjīvaiḥ svapadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ sārohair viṣamā bhūmiḥ saubhadreṇa nipātitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साङ्कुशैः समहामात्रैः सवर्मायुधकेतुभिः पर्वतैर् इव विध्वस्तैर् विशिखोन्मथितैर् गजैः
sāṅkuśaiḥ samahāmātraiḥ savarmāyudhaketubhiḥ parvatair iva vidhvastair viśikhonmathitair gajaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिव्याम् अनुकीर्णैश् च व्यश्वसारथियोधिभिः ह्रदैर् इव प्रक्षुभितैर् हतनागै रथोत्तमैः
pṛthivyām anukīrṇaiś ca vyaśvasārathiyodhibhiḥ hradair iva prakṣubhitair hatanāgai rathottamaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदातिसंघैश् च हतैर् विविधायुधभूषणैः भीरूणां त्रासजननी घोररूपाभवन् मही
padātisaṃghaiś ca hatair vividhāyudhabhūṣaṇaiḥ bhīrūṇāṃ trāsajananī ghorarūpābhavan mahī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ चन्द्रार्कसदृशद्युतिम् तावकानां परा प्रीतिः पाण्डूनां चाभवद् व्यथा
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau candrārkasadṛśadyutim tāvakānāṃ parā prītiḥ pāṇḍūnāṃ cābhavad vyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिमन्यौ हते राजञ् शिशुके ऽप्राप्तयौवने संप्राद्रवच् चमूः सर्वा धर्मराजस्य पश्यतः
abhimanyau hate rājañ śiśuke 'prāptayauvane saṃprādravac camūḥ sarvā dharmarājasya paśyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीर्यमाणं बलं दृष्ट्वा सौभद्रे विनिपातिते अजातशत्रुः स्वान् वीरान् इदं वचनम् अब्रवीत्
dīryamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā saubhadre vinipātite ajātaśatruḥ svān vīrān idaṃ vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वर्गम् एष गतः शूरो यो हतो नपराङ्मुखः संस्तम्भयत मा भैष्ट विजेष्यामो रणे रिपून्
svargam eṣa gataḥ śūro yo hato naparāṅmukhaḥ saṃstambhayata mā bhaiṣṭa vijeṣyāmo raṇe ripūn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एवं स महातेजा दुःखितेभ्यो महाद्युतिः धर्मराजो युधां श्रेष्ठो ब्रुवन् दुःखम् अपानुदत्
ity evaṃ sa mahātejā duḥkhitebhyo mahādyutiḥ dharmarājo yudhāṃ śreṣṭho bruvan duḥkham apānudat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युद्धे ह्य् आशीविषाकारान् राजपुत्रान् रणे बहून् पूर्वं निहत्य संग्रामे पश्चाद् आर्जुनिर् अन्वगात्
yuddhe hy āśīviṣākārān rājaputrān raṇe bahūn pūrvaṃ nihatya saṃgrāme paścād ārjunir anvagāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हत्वा दशसहस्राणि कौसल्यं च महारथम् कृष्णार्जुनसमः कार्ष्णिः शक्रसद्म गतो ध्रुवम्
hatvā daśasahasrāṇi kausalyaṃ ca mahāratham kṛṣṇārjunasamaḥ kārṣṇiḥ śakrasadma gato dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथाश्वनरमातङ्गान् विनिहत्य सहस्रशः अवितृप्तः स संग्रामाद् अशोच्यः पुण्यकर्मकृत्
rathāśvanaramātaṅgān vinihatya sahasraśaḥ avitṛptaḥ sa saṃgrāmād aśocyaḥ puṇyakarmakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयं तु प्रवरं हत्वा तेषां तैः शरपीडिताः निवेशायाभ्युपायाम सायाह्ने रुधिरोक्षिताः
vayaṃ tu pravaraṃ hatvā teṣāṃ taiḥ śarapīḍitāḥ niveśāyābhyupāyāma sāyāhne rudhirokṣitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरीक्षमाणास् तु वयं परे चायोधनं शनैः अपयाता महाराज ग्लानिं प्राप्ता विचेतसः
nirīkṣamāṇās tu vayaṃ pare cāyodhanaṃ śanaiḥ apayātā mahārāja glāniṃ prāptā vicetasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो निशाया दिवसस्य चाशिवः; शिवारुतः संधिर् अवर्तताद्भुतः कुशेशयापीडनिभे दिवाकरे; विलम्बमाने ऽस्तम् उपेत्य पर्वतम्
tato niśāyā divasasya cāśivaḥ; śivārutaḥ saṃdhir avartatādbhutaḥ kuśeśayāpīḍanibhe divākare; vilambamāne 'stam upetya parvatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरासिशक्त्यृष्टिवरूथचर्मणां; विभूषणानां च समाक्षिपन् प्रभाम् दिवं च भूमिं च समानयन्न् इव; प्रियां तनुं भानुर् उपैति पावकम्
varāsiśaktyṛṣṭivarūthacarmaṇāṃ; vibhūṣaṇānāṃ ca samākṣipan prabhām divaṃ ca bhūmiṃ ca samānayann iva; priyāṃ tanuṃ bhānur upaiti pāvakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाभ्रकूटाचलशृङ्गसंनिभैर्; गजैर् अनेकैर् इव वज्रपातितैः सवैजयन्त्यङ्कुशवर्मयन्तृभिर्; निपातितैर् निष्टनतीव गौश् चिता
mahābhrakūṭācalaśṛṅgasaṃnibhair; gajair anekair iva vajrapātitaiḥ savaijayantyaṅkuśavarmayantṛbhir; nipātitair niṣṭanatīva gauś citā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हतेश्वरैश् चूर्णितपत्त्युपस्करैर्; हताश्वसूतैर् विपताककेतुभिः महारथैर् भूः शुशुभे विचूर्णितैः; पुरैर् इवामित्रहतैर् नराधिप
hateśvaraiś cūrṇitapattyupaskarair; hatāśvasūtair vipatākaketubhiḥ mahārathair bhūḥ śuśubhe vicūrṇitaiḥ; purair ivāmitrahatair narādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथाश्ववृन्दैः सहसादिभिर् हतैः; प्रविद्धभाण्डाभरणैः पृथग्विधैः निरस्तजिह्वादशनान्त्रलोचनैर्; धरा बभौ घोरविरूपदर्शना
rathāśvavṛndaiḥ sahasādibhir hataiḥ; praviddhabhāṇḍābharaṇaiḥ pṛthagvidhaiḥ nirastajihvādaśanāntralocanair; dharā babhau ghoravirūpadarśanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविद्धवर्माभरणा वरायुधा; विपन्नहस्त्यश्वरथानुगा नराः महार्हशय्यास्तरणोचिताः सदा; क्षिताव् अनाथा इव शेरते हताः
praviddhavarmābharaṇā varāyudhā; vipannahastyaśvarathānugā narāḥ mahārhaśayyāstaraṇocitāḥ sadā; kṣitāv anāthā iva śerate hatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीव हृष्टाः श्वसृगालवायसा; बडाः सुपर्णाश् च वृकास् तरक्षवः वयांस्य् असृक्पान्य् अथ रक्षसां गणाः; पिशाचसंघाश् च सुदारुणा रणे
atīva hṛṣṭāḥ śvasṛgālavāyasā; baḍāḥ suparṇāś ca vṛkās tarakṣavaḥ vayāṃsy asṛkpāny atha rakṣasāṃ gaṇāḥ; piśācasaṃghāś ca sudāruṇā raṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वचो विनिर्भिद्य पिबन् वसाम् असृक्; तथैव मज्जां पिशितानि चाश्नुवन् वपां विलुम्पन्ति हसन्ति गान्ति च; प्रकर्षमाणाः कुणपान्य् अनेकशः
tvaco vinirbhidya piban vasām asṛk; tathaiva majjāṃ piśitāni cāśnuvan vapāṃ vilumpanti hasanti gānti ca; prakarṣamāṇāḥ kuṇapāny anekaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरसंघाटवहा असृग्जला; रथोडुपा कुञ्जरशैलसंकटा मनुष्यशीर्षोपलमांसकर्दमा; प्रविद्धनानाविधशस्त्रमालिनी
śarīrasaṃghāṭavahā asṛgjalā; rathoḍupā kuñjaraśailasaṃkaṭā manuṣyaśīrṣopalamāṃsakardamā; praviddhanānāvidhaśastramālinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाभया वैतरणीव दुस्तरा; प्रवर्तिता योधवरैस् तदा नदी उवाह मध्येन रणाजिरं भृशं; भयावहा जीवमृतप्रवाहिनी
mahābhayā vaitaraṇīva dustarā; pravartitā yodhavarais tadā nadī uvāha madhyena raṇājiraṃ bhṛśaṃ; bhayāvahā jīvamṛtapravāhinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिबन्ति चाश्नन्ति च यत्र दुर्दृशाः; पिशाचसंघा विविधाः सुभैरवाः सुनन्दिताः प्राणभृतां भयंकराः; समानभक्षाः श्वसृगालपक्षिणः
pibanti cāśnanti ca yatra durdṛśāḥ; piśācasaṃghā vividhāḥ subhairavāḥ sunanditāḥ prāṇabhṛtāṃ bhayaṃkarāḥ; samānabhakṣāḥ śvasṛgālapakṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा तद् आयोधनम् उग्रदर्शनं; निशामुखे पितृपतिराष्ट्रसंनिभम् निरीक्षमाणाः शनकैर् जहुर् नराः; समुत्थितारुण्डकुलोपसंकुलम्
tathā tad āyodhanam ugradarśanaṃ; niśāmukhe pitṛpatirāṣṭrasaṃnibham nirīkṣamāṇāḥ śanakair jahur narāḥ; samutthitāruṇḍakulopasaṃkulam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपेतविध्वस्तमहार्हभूषणं; निपातितं शक्रसमं महारथम् रणे ऽभिमन्युं ददृशुस् तदा जना; व्यपोढहव्यं सदसीव पावकम्
apetavidhvastamahārhabhūṣaṇaṃ; nipātitaṃ śakrasamaṃ mahāratham raṇe 'bhimanyuṃ dadṛśus tadā janā; vyapoḍhahavyaṃ sadasīva pāvakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.