Mahābhārata (critical edition) 7.55

संजय उवाच एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य केशवस्य महात्मनः सुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदुःखिता

saṃjaya uvāca etac chrutvā vacas tasya keśavasya mahātmanaḥ subhadrā putraśokārtā vilalāpa suduḥkhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा पुत्र मम मन्दायाः कथं संयुगम् एत्य ह निधनं प्राप्तवांस् तात पितृतुल्यपराक्रमः

hā putra mama mandāyāḥ kathaṃ saṃyugam etya ha nidhanaṃ prāptavāṃs tāta pitṛtulyaparākramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् इन्दीवरश्यामं सुदंष्ट्रं चारुलोचनम् मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना

katham indīvaraśyāmaṃ sudaṃṣṭraṃ cārulocanam mukhaṃ te dṛśyate vatsa guṇṭhitaṃ raṇareṇunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्य् अनिवर्तिनम् सुशिरोग्रीवबाह्वंसं व्यूढोरस्कं निरूदरम्

nūnaṃ śūraṃ nipatitaṃ tvāṃ paśyanty anivartinam suśirogrīvabāhvaṃsaṃ vyūḍhoraskaṃ nirūdaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चारूपचितसर्वाङ्गं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम् भूतानि त्वा निरीक्षन्ते नूनं चन्द्रम् इवोदितम्

cārūpacitasarvāṅgaṃ svakṣaṃ śastrakṣatācitam bhūtāni tvā nirīkṣante nūnaṃ candram ivoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शयनीयं पुरा यस्य स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् भूमाव् अद्य कथं शेषे विप्रविद्धः सुखोचितः

śayanīyaṃ purā yasya spardhyāstaraṇasaṃvṛtam bhūmāv adya kathaṃ śeṣe vipraviddhaḥ sukhocitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽन्वास्यत पुरा वीरो वरस्त्रीभिर् महाभुजः कथम् अन्वास्यते सो ऽद्य शिवाभिः पतितो मृधे

yo 'nvāsyata purā vīro varastrībhir mahābhujaḥ katham anvāsyate so 'dya śivābhiḥ patito mṛdhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽस्तूयत पुरा हृष्टैः सूतमागधबन्दिभिः सो ऽद्य क्रव्याद्गणैर् घोरैर् विनदद्भिर् उपास्यते

yo 'stūyata purā hṛṣṭaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ so 'dya kravyādgaṇair ghorair vinadadbhir upāsyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु चाभिभो पाञ्चालेषु च वीरेषु हतः केनास्य् अनाथवत्

pāṇḍaveṣu ca nātheṣu vṛṣṇivīreṣu cābhibho pāñcāleṣu ca vīreṣu hataḥ kenāsy anāthavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघ मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तम् अद्य यमक्षयम्

atṛptadarśanā putra darśanasya tavānagha mandabhāgyā gamiṣyāmi vyaktam adya yamakṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि च तव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निर्व्रणम्

viśālākṣaṃ sukeśāntaṃ cāruvākyaṃ sugandhi ca tava putra kadā bhūyo mukhaṃ drakṣyāmi nirvraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिग् बलं भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य धनुष्मताम् धिग् वीर्यं वृष्णिवीराणां पाञ्चालानां च धिग् बलम्

dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām dhig vīryaṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ pāñcālānāṃ ca dhig balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिक् केकयांस् तथा चेदीन् मत्स्यांश् चैवाथ सृञ्जयान् ये त्वा रणे गतं वीरं न जानन्ति निपातितम्

dhik kekayāṃs tathā cedīn matsyāṃś caivātha sṛñjayān ye tvā raṇe gataṃ vīraṃ na jānanti nipātitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्याम् इव हतत्विषम् अभिमन्युम् अपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना

adya paśyāmi pṛthivīṃ śūnyām iva hatatviṣam abhimanyum apaśyantī śokavyākulalocanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः कथं त्वा विरथं वीरं द्रक्ष्याम्य् अन्यैर् निपातितम्

svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ kathaṃ tvā virathaṃ vīraṃ drakṣyāmy anyair nipātitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा वीर दृष्टो नष्टश् च धनं स्वप्न इवासि मे अहो ह्य् अनित्यं मानुष्यं जलबुद्बुदचञ्चलम्

hā vīra dṛṣṭo naṣṭaś ca dhanaṃ svapna ivāsi me aho hy anityaṃ mānuṣyaṃ jalabudbudacañcalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमां ते तरुणीं भार्यां त्वदाधिभिर् अभिप्लुताम् कथं संधारयिष्यामि विवत्साम् इव धेनुकाम्

imāṃ te taruṇīṃ bhāryāṃ tvadādhibhir abhiplutām kathaṃ saṃdhārayiṣyāmi vivatsām iva dhenukām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो ह्य् अकाले प्रस्थानं कृतवान् असि पुत्रक विहाय फलकाले मां सुगृद्धां तव दर्शने

aho hy akāle prasthānaṃ kṛtavān asi putraka vihāya phalakāle māṃ sugṛddhāṃ tava darśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं गतिः कृतान्तस्य प्राज्ञैर् अपि सुदुर्विदा यत्र त्वं केशवे नाथे संग्रामे ऽनाथवद् धतः

nūnaṃ gatiḥ kṛtāntasya prājñair api sudurvidā yatra tvaṃ keśave nāthe saṃgrāme 'nāthavad dhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम् चरितब्रह्मचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम्

yajvanāṃ dānaśīlānāṃ brāhmaṇānāṃ kṛtātmanām caritabrahmacaryāṇāṃ puṇyatīrthāvagāhinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणाम् अपि सहस्रदक्षिणानां च या गतिस् ताम् अवाप्नुहि

kṛtajñānāṃ vadānyānāṃ guruśuśrūṣiṇām api sahasradakṣiṇānāṃ ca yā gatis tām avāpnuhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या गतिर् युध्यमानानां शूराणाम् अनिवर्तिनाम् हत्वारीन् निहतानां च संग्रामे तां गतिं व्रज

yā gatir yudhyamānānāṃ śūrāṇām anivartinām hatvārīn nihatānāṃ ca saṃgrāme tāṃ gatiṃ vraja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोसहस्रप्रदातॄणां क्रतुदानां च या गतिः नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गतिः शुभा

gosahasrapradātṝṇāṃ kratudānāṃ ca yā gatiḥ naiveśikaṃ cābhimataṃ dadatāṃ yā gatiḥ śubhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनयः संशितव्रता एकपत्न्यश् च यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक

brahmacaryeṇa yāṃ yānti munayaḥ saṃśitavratā ekapatnyaś ca yāṃ yānti tāṃ gatiṃ vraja putraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञां सुचरितैर् या च गतिर् भवति शाश्वती चतुराश्रमिणां पुण्यैः पावितानां सुरक्षितैः

rājñāṃ sucaritair yā ca gatir bhavati śāśvatī caturāśramiṇāṃ puṇyaiḥ pāvitānāṃ surakṣitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम् पैशुन्याच् च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक

dīnānukampināṃ yā ca satataṃ saṃvibhāginām paiśunyāc ca nivṛttānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणाम् अपि अमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक

vratināṃ dharmaśīlānāṃ guruśuśrūṣiṇām api amoghātithināṃ yā ca tāṃ gatiṃ vraja putraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतुकाले स्वकां पत्नीं गच्छतां या मनस्विनाम् न चान्यदारसेवीनां तां गतिं व्रज पुत्रक

ṛtukāle svakāṃ patnīṃ gacchatāṃ yā manasvinām na cānyadārasevīnāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्ना ये सर्वभूतानि गच्छन्ति गतमत्सराः नारुंतुदानां क्षमिणां या गतिस् ताम् अवाप्नुहि

sāmnā ye sarvabhūtāni gacchanti gatamatsarāḥ nāruṃtudānāṃ kṣamiṇāṃ yā gatis tām avāpnuhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुमांसनिवृत्तानां मदाद् दम्भात् तथानृतात् परोपतापत्यक्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक

madhumāṃsanivṛttānāṃ madād dambhāt tathānṛtāt paropatāpatyaktānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रीमन्तः सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रियाः यां गतिं साधवो यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक

hrīmantaḥ sarvaśāstrajñā jñānatṛptā jitendriyāḥ yāṃ gatiṃ sādhavo yānti tāṃ gatiṃ vraja putraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम् अभ्यपद्यत पाञ्चाली वैराटीसहिता तदा

evaṃ vilapatīṃ dīnāṃ subhadrāṃ śokakarśitām abhyapadyata pāñcālī vairāṭīsahitā tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताः प्रकामं रुदित्वा च विलप्य च सुदुःखिताः उन्मत्तवत् तदा राजन् विसंज्ञा न्यपतन् क्षितौ

tāḥ prakāmaṃ ruditvā ca vilapya ca suduḥkhitāḥ unmattavat tadā rājan visaṃjñā nyapatan kṣitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोपचारस् तु कृष्णस् तां दुःखितां भृशदुःखितः सिक्त्वाम्भसा समाश्वास्य तत् तद् उक्त्वा हितं वचः

sopacāras tu kṛṣṇas tāṃ duḥkhitāṃ bhṛśaduḥkhitaḥ siktvāmbhasā samāśvāsya tat tad uktvā hitaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसंज्ञकल्पां रुदतीम् अपविद्धां प्रवेपतीम् भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनम् अब्रवीत्

visaṃjñakalpāṃ rudatīm apaviddhāṃ pravepatīm bhaginīṃ puṇḍarīkākṣa idaṃ vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुभद्रे मा शुचः पुत्रं पाञ्चाल्याश्वासयोत्तराम् गतो ऽभिमन्युः प्रथितां गतिं क्षत्रियपुंगवः

subhadre mā śucaḥ putraṃ pāñcālyāśvāsayottarām gato 'bhimanyuḥ prathitāṃ gatiṃ kṣatriyapuṃgavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चान्ये ऽपि कुले सन्ति पुरुषा नो वरानने सर्वे ते वै गतिं यान्तु अभिमन्योर् यशस्विनः

ye cānye 'pi kule santi puruṣā no varānane sarve te vai gatiṃ yāntu abhimanyor yaśasvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्याम तद् वयं कर्म क्रियासुः सुहृदश् च नः कृतवान् यादृग् अद्यैकस् तव पुत्रो महारथः

kuryāma tad vayaṃ karma kriyāsuḥ suhṛdaś ca naḥ kṛtavān yādṛg adyaikas tava putro mahārathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आश्वास्य भगिनीं द्रौपदीम् अपि चोत्तराम् पार्थस्यैव महाबाहुः पार्श्वम् आगाद् अरिंदमः

evam āśvāsya bhaginīṃ draupadīm api cottarām pārthasyaiva mahābāhuḥ pārśvam āgād ariṃdamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽभ्यनुज्ञाय नृपान् कृष्णो बन्धूंस् तथाभिभूः विवेशान्तःपुरं राजंस् ते ऽन्ये जग्मुर् यथालयम्

tato 'bhyanujñāya nṛpān kṛṣṇo bandhūṃs tathābhibhūḥ viveśāntaḥpuraṃ rājaṃs te 'nye jagmur yathālayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.