Library·Mahābhārata (critical edition)·7·7.88
संजय उवाच प्रयाते तव सैन्यं तु युयुधाने युयुत्सया धर्मराजो महाराज स्वेनानीकेन संवृतः प्रायाद् द्रोणरथप्रेप्सुर् युयुधानस्य पृष्ठतः
saṃjaya uvāca prayāte tava sainyaṃ tu yuyudhāne yuyutsayā dharmarājo mahārāja svenānīkena saṃvṛtaḥ prāyād droṇarathaprepsur yuyudhānasya pṛṣṭhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः समरदुर्मदः प्राक्रोशत् पाण्डवानीके वसुदानश् च पार्थिवः
tataḥ pāñcālarājasya putraḥ samaradurmadaḥ prākrośat pāṇḍavānīke vasudānaś ca pārthivaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत यथा सुखेन गच्छेत सात्यकिर् युद्धदुर्मदः
āgacchata praharata drutaṃ viparidhāvata yathā sukhena gaccheta sātyakir yuddhadurmadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महारथा हि बहवो यतिष्यन्त्य् अस्य निर्जये इति ब्रुवन्तो वेगेन समापेतुर् बलं तव
mahārathā hi bahavo yatiṣyanty asya nirjaye iti bruvanto vegena samāpetur balaṃ tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयं प्रतिजिगीषन्तस् तत्र तान् समभिद्रुताः ततः शब्दो महान् आसीद् युयुधानरथं प्रति
vayaṃ pratijigīṣantas tatra tān samabhidrutāḥ tataḥ śabdo mahān āsīd yuyudhānarathaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकम्प्यमाना महती तव पुत्रस्य वाहिनी सात्वतेन महाराज शतधाभिव्यदीर्यत
prakampyamānā mahatī tava putrasya vāhinī sātvatena mahārāja śatadhābhivyadīryata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां विदीर्यमाणायां शिनेः पौत्रो महारथः सप्त वीरान् महेष्वासान् अग्रानीके व्यपोथयत्
tasyāṃ vidīryamāṇāyāṃ śineḥ pautro mahārathaḥ sapta vīrān maheṣvāsān agrānīke vyapothayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते भीता मृद्यमानाश् च प्रमृष्टा दीर्घबाहुना आयोधनं जहुर् वीरा दृष्ट्वा तम् अतिमानुषम्
te bhītā mṛdyamānāś ca pramṛṣṭā dīrghabāhunā āyodhanaṃ jahur vīrā dṛṣṭvā tam atimānuṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथैर् विमथिताक्षैश् च भग्ननीडैश् च मारिष चक्रैर् विमथितैश् छिन्नैर् ध्वजैश् च विनिपातितैः
rathair vimathitākṣaiś ca bhagnanīḍaiś ca māriṣa cakrair vimathitaiś chinnair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुकर्षैः पताकाभिः शिरस्त्राणैः सकाञ्चनैः बाहुभिश् चन्दनादिग्धैः साङ्गदैश् च विशां पते
anukarṣaiḥ patākābhiḥ śirastrāṇaiḥ sakāñcanaiḥ bāhubhiś candanādigdhaiḥ sāṅgadaiś ca viśāṃ pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तिहस्तोपमैश् चापि भुजगाभोगसंनिभैः ऊरुभिः पृथिवी छन्ना मनुजानां नरोत्तम
hastihastopamaiś cāpi bhujagābhogasaṃnibhaiḥ ūrubhiḥ pṛthivī channā manujānāṃ narottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शशाङ्कसंनिकाशैश् च वदनैश् चारुकुण्डलैः पतितैर् वृषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी
śaśāṅkasaṃnikāśaiś ca vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ patitair vṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गजैश् च बहुधा छिन्नैः शयानैः पर्वतोपमैः रराजातिभृशं भूमिर् विकीर्णैर् इव पर्वतैः
gajaiś ca bahudhā chinnaiḥ śayānaiḥ parvatopamaiḥ rarājātibhṛśaṃ bhūmir vikīrṇair iva parvataiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपनीयमयैर् योक्त्रैर् मुक्ताजालविभूषितैः उरश्छदैर् विचित्रैश् च व्यशोभन्त तुरंगमाः गतसत्त्वा महीं प्राप्य प्रमृष्टा दीर्घबाहुना
tapanīyamayair yoktrair muktājālavibhūṣitaiḥ uraśchadair vicitraiś ca vyaśobhanta turaṃgamāḥ gatasattvā mahīṃ prāpya pramṛṣṭā dīrghabāhunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाविधानि सैन्यानि तव हत्वा तु सात्वतः प्रविष्टस् तावकं सैन्यं द्रावयित्वा चमूं भृशम्
nānāvidhāni sainyāni tava hatvā tu sātvataḥ praviṣṭas tāvakaṃ sainyaṃ drāvayitvā camūṃ bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तेनैव मार्गेण येन यातो धनंजयः इयेष सात्यकिर् गन्तुं ततो द्रोणेन वारितः
tatas tenaiva mārgeṇa yena yāto dhanaṃjayaḥ iyeṣa sātyakir gantuṃ tato droṇena vāritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाजं समासाद्य युयुधानस् तु मारिष नाभ्यवर्तत संक्रुद्धो वेलाम् इव जलाशयः
bharadvājaṃ samāsādya yuyudhānas tu māriṣa nābhyavartata saṃkruddho velām iva jalāśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवार्य तु रणे द्रोणो युयुधानं महारथम् विव्याध निशितैर् बाणैः पञ्चभिर् मर्मभेदिभिः
nivārya tu raṇe droṇo yuyudhānaṃ mahāratham vivyādha niśitair bāṇaiḥ pañcabhir marmabhedibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात्यकिस् तु रणे द्रोणं राजन् विव्याध सप्तभिः हेमपुङ्खैः शिलाधौतैः कङ्कबर्हिणवाजितैः
sātyakis tu raṇe droṇaṃ rājan vivyādha saptabhiḥ hemapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं षड्भिः सायकैर् द्रोणः साश्वयन्तारम् आर्दयत् स तं न ममृषे द्रोणं युयुधानो महारथः
taṃ ṣaḍbhiḥ sāyakair droṇaḥ sāśvayantāram ārdayat sa taṃ na mamṛṣe droṇaṃ yuyudhāno mahārathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिंहनादं ततः कृत्वा द्रोणं विव्याध सात्यकिः दशभिः सायकैश् चान्यैः षड्भिर् अष्टाभिर् एव च
siṃhanādaṃ tataḥ kṛtvā droṇaṃ vivyādha sātyakiḥ daśabhiḥ sāyakaiś cānyaiḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युयुधानः पुनर् द्रोणं विव्याध दशभिः शरैः एकेन सारथिं चास्य चतुर्भिश् चतुरो हयान् ध्वजम् एकेन बाणेन विव्याध युधि मारिष
yuyudhānaḥ punar droṇaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ ekena sārathiṃ cāsya caturbhiś caturo hayān dhvajam ekena bāṇena vivyādha yudhi māriṣa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं द्रोणः साश्वयन्तारं सरथध्वजम् आशुगैः त्वरन् प्राच्छादयद् बाणैः शलभानाम् इव व्रजैः
taṃ droṇaḥ sāśvayantāraṃ sarathadhvajam āśugaiḥ tvaran prācchādayad bāṇaiḥ śalabhānām iva vrajaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव युयुधानो ऽपि द्रोणं बहुभिर् आशुगैः प्राच्छादयद् असंभ्रान्तस् ततो द्रोण उवाच ह
tathaiva yuyudhāno 'pi droṇaṃ bahubhir āśugaiḥ prācchādayad asaṃbhrāntas tato droṇa uvāca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तवाचार्यो रणं हित्वा गतः कापुरुषो यथा युध्यमानं हि मां हित्वा प्रदक्षिणम् अवर्तत
tavācāryo raṇaṃ hitvā gataḥ kāpuruṣo yathā yudhyamānaṃ hi māṃ hitvā pradakṣiṇam avartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं हि मे युध्यतो नाद्य जीवन् मोक्ष्यसि माधव यदि मां त्वं रणे हित्वा न यास्य् आचार्यवद् द्रुतम्
tvaṃ hi me yudhyato nādya jīvan mokṣyasi mādhava yadi māṃ tvaṃ raṇe hitvā na yāsy ācāryavad drutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात्यकिर् उवाच धनंजयस्य पदवीं धर्मराजस्य शासनात् गच्छामि स्वस्ति ते ब्रह्मन् न मे कालात्ययो भवेत्
sātyakir uvāca dhanaṃjayasya padavīṃ dharmarājasya śāsanāt gacchāmi svasti te brahman na me kālātyayo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच एतावद् उक्त्वा शैनेय आचार्यं परिवर्जयन् प्रयातः सहसा राजन् सारथिं चेदम् अब्रवीत्
saṃjaya uvāca etāvad uktvā śaineya ācāryaṃ parivarjayan prayātaḥ sahasā rājan sārathiṃ cedam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रोणः करिष्यते यत्नं सर्वथा मम वारणे यत्तो याहि रणे सूत शृणु चेदं वचः परम्
droṇaḥ kariṣyate yatnaṃ sarvathā mama vāraṇe yatto yāhi raṇe sūta śṛṇu cedaṃ vacaḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् आलोक्यते सैन्यम् आवन्त्यानां महाप्रभम् अस्यानन्तरतस् त्व् एतद् दाक्षिणात्यं महाबलम्
etad ālokyate sainyam āvantyānāṃ mahāprabham asyānantaratas tv etad dākṣiṇātyaṃ mahābalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदनन्तरम् एतच् च बाह्लिकानां बलं महत् बाह्लिकाभ्याशतो युक्तं कर्णस्यापि महद् बलम्
tadanantaram etac ca bāhlikānāṃ balaṃ mahat bāhlikābhyāśato yuktaṃ karṇasyāpi mahad balam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्येन हि सैन्यानि भिन्नान्य् एतानि सारथे अन्योन्यं समुपाश्रित्य न त्यक्ष्यन्ति रणाजिरम्
anyonyena hi sainyāni bhinnāny etāni sārathe anyonyaṃ samupāśritya na tyakṣyanti raṇājiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् अन्तरम् आसाद्य चोदयाश्वान् प्रहृष्टवत् मध्यमं जवम् आस्थाय वह माम् अत्र सारथे
etad antaram āsādya codayāśvān prahṛṣṭavat madhyamaṃ javam āsthāya vaha mām atra sārathe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्लिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणोद्यताः दाक्षिणात्याश् च बहवः सूतपुत्रपुरोगमाः
bāhlikā yatra dṛśyante nānāpraharaṇodyatāḥ dākṣiṇātyāś ca bahavaḥ sūtaputrapurogamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्त्यश्वरथसंबाधं यच् चानीकं विलोक्यते नानादेशसमुत्थैश् च पदातिभिर् अधिष्ठितम्
hastyaśvarathasaṃbādhaṃ yac cānīkaṃ vilokyate nānādeśasamutthaiś ca padātibhir adhiṣṭhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावद् उक्त्वा यन्तारं ब्रह्माणं परिवर्जयन् स व्यतीयाय यत्रोग्रं कर्णस्य सुमहद् बलम्
etāvad uktvā yantāraṃ brahmāṇaṃ parivarjayan sa vyatīyāya yatrograṃ karṇasya sumahad balam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं द्रोणो ऽनुययौ क्रुद्धो विकिरन् विशिखान् बहून् युयुधानं महाबाहुं गच्छन्तम् अनिवर्तिनम्
taṃ droṇo 'nuyayau kruddho vikiran viśikhān bahūn yuyudhānaṃ mahābāhuṃ gacchantam anivartinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्णस्य सैन्यं सुमहद् अभिहत्य शितैः शरैः प्राविशद् भारतीं सेनाम् अपर्यन्तां स सात्यकिः
karṇasya sainyaṃ sumahad abhihatya śitaiḥ śaraiḥ prāviśad bhāratīṃ senām aparyantāṃ sa sātyakiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविष्टे युयुधाने तु सैनिकेषु द्रुतेषु च अमर्षी कृतवर्मा तु सात्यकिं पर्यवारयत्
praviṣṭe yuyudhāne tu sainikeṣu druteṣu ca amarṣī kṛtavarmā tu sātyakiṃ paryavārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् आपतन्तं विशिखैः षड्भिर् आहत्य सात्यकिः चतुर्भिश् चतुरो ऽस्याश्वान् आजघानाशु वीर्यवान्
tam āpatantaṃ viśikhaiḥ ṣaḍbhir āhatya sātyakiḥ caturbhiś caturo 'syāśvān ājaghānāśu vīryavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पुनः षोडशभिर् नतपर्वभिर् आशुगैः सात्यकिः कृतवर्माणं प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे
tataḥ punaḥ ṣoḍaśabhir nataparvabhir āśugaiḥ sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ pratyavidhyat stanāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तुद्यमानो विशिखैर् बहुभिस् तिग्मतेजनैः सात्वतेन महाराज कृतवर्मा न चक्षमे
sa tudyamāno viśikhair bahubhis tigmatejanaiḥ sātvatena mahārāja kṛtavarmā na cakṣame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वत्सदन्तं संधाय जिह्मगानलसंनिभम् आकृष्य राजन्न् आकर्णाद् विव्याधोरसि सात्यकिम्
sa vatsadantaṃ saṃdhāya jihmagānalasaṃnibham ākṛṣya rājann ākarṇād vivyādhorasi sātyakim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः सपत्रपुङ्खः पृथिवीं विवेश रुधिरोक्षितः
sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ sapatrapuṅkhaḥ pṛthivīṃ viveśa rudhirokṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य बहुभिर् बाणैर् अच्छिनत् परमास्त्रवित् समार्गणगुणं राजन् कृतवर्मा शरासनम्
athāsya bahubhir bāṇair acchinat paramāstravit samārgaṇaguṇaṃ rājan kṛtavarmā śarāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विव्याध च रणे राजन् सात्यकिं सत्यविक्रमम् दशभिर् विशिखैस् तीक्ष्णैर् अभिक्रुद्धः स्तनान्तरे
vivyādha ca raṇe rājan sātyakiṃ satyavikramam daśabhir viśikhais tīkṣṇair abhikruddhaḥ stanāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रशीर्णे धनुषि शक्त्या शक्तिमतां वरः अभ्यहन् दक्षिणं बाहुं सात्यकिः कृतवर्मणः
tataḥ praśīrṇe dhanuṣi śaktyā śaktimatāṃ varaḥ abhyahan dakṣiṇaṃ bāhuṃ sātyakiḥ kṛtavarmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽन्यत् सुदृढं वीरो धनुर् आदाय सात्यकिः व्यसृजद् विशिखांस् तूर्णं शतशो ऽथ सहस्रशः
tato 'nyat sudṛḍhaṃ vīro dhanur ādāya sātyakiḥ vyasṛjad viśikhāṃs tūrṇaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरथं कृतवर्माणं समन्तात् पर्यवाकिरत् छादयित्वा रणे ऽत्यर्थं हार्दिक्यं तु स सात्यकिः
sarathaṃ kṛtavarmāṇaṃ samantāt paryavākirat chādayitvā raṇe 'tyarthaṃ hārdikyaṃ tu sa sātyakiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य भल्लेन शिरः सारथेः समकृन्तत स पपात हतः सूतो हार्दिक्यस्य महारथात् ततस् ते यन्तरि हते प्राद्रवंस् तुरगा भृशम्
athāsya bhallena śiraḥ sāratheḥ samakṛntata sa papāta hataḥ sūto hārdikyasya mahārathāt tatas te yantari hate prādravaṃs turagā bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भोजस् त्व् असंभ्रान्तो निगृह्य तुरगान् स्वयम् तस्थौ शरधनुष्पाणिस् तत् सैन्यान्य् अभ्यपूजयन्
atha bhojas tv asaṃbhrānto nigṛhya turagān svayam tasthau śaradhanuṣpāṇis tat sainyāny abhyapūjayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मुहूर्तम् इवाश्वस्य सदश्वान् समचोदयत् व्यपेतभीर् अमित्राणाम् आवहत् सुमहद् भयम् सात्यकिश् चाभ्यगात् तस्मात् स तु भीमम् उपाद्रवत्
sa muhūrtam ivāśvasya sadaśvān samacodayat vyapetabhīr amitrāṇām āvahat sumahad bhayam sātyakiś cābhyagāt tasmāt sa tu bhīmam upādravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युयुधानो ऽपि राजेन्द्र द्रोणानीकाद् विनिःसृतः प्रययौ त्वरितस् तूर्णं काम्बोजानां महाचमूम्
yuyudhāno 'pi rājendra droṇānīkād viniḥsṛtaḥ prayayau tvaritas tūrṇaṃ kāmbojānāṃ mahācamūm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तत्र बहुभिः शूरैः संनिरुद्धो महारथैः न चचाल तदा राजन् सात्यकिः सत्यविक्रमः
sa tatra bahubhiḥ śūraiḥ saṃniruddho mahārathaiḥ na cacāla tadā rājan sātyakiḥ satyavikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संधाय च चमूं द्रोणो भोजे भारं निवेश्य च अन्वधावद् रणे यत्तो युयुधानं युयुत्सया
saṃdhāya ca camūṃ droṇo bhoje bhāraṃ niveśya ca anvadhāvad raṇe yatto yuyudhānaṃ yuyutsayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा तम् अनुधावन्तं युयुधानस्य पृष्ठतः न्यवारयन्त संक्रुद्धाः पाण्डुसैन्ये बृहत्तमाः
tathā tam anudhāvantaṃ yuyudhānasya pṛṣṭhataḥ nyavārayanta saṃkruddhāḥ pāṇḍusainye bṛhattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समासाद्य तु हार्दिक्यं रथानां प्रवरं रथम् पाञ्चाला विगतोत्साहा भीमसेनपुरोगमाः विक्रम्य वारिता राजन् वीरेण कृतवर्मणा
samāsādya tu hārdikyaṃ rathānāṃ pravaraṃ ratham pāñcālā vigatotsāhā bhīmasenapurogamāḥ vikramya vāritā rājan vīreṇa kṛtavarmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतमानांस् तु तान् सर्वान् ईषद् विगतचेतसः अभितस् ताञ् शरौघेण क्लान्तवाहान् अवारयत्
yatamānāṃs tu tān sarvān īṣad vigatacetasaḥ abhitas tāñ śaraugheṇa klāntavāhān avārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निगृहीतास् तु भोजेन भोजानीकेप्सवो रणे अतिष्ठन्न् आर्यवद् वीराः प्रार्थयन्तो महद् यशः
nigṛhītās tu bhojena bhojānīkepsavo raṇe atiṣṭhann āryavad vīrāḥ prārthayanto mahad yaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.