Library·Mahābhārata (critical edition)·7·7.90
संजय उवाच आत्मापराधात् संभूतं व्यसनं भरतर्षभ प्राप्य प्राकृतवद् वीर न त्वं शोचितुम् अर्हसि
saṃjaya uvāca ātmāparādhāt saṃbhūtaṃ vyasanaṃ bharatarṣabha prāpya prākṛtavad vīra na tvaṃ śocitum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम् आर्तप्रलापांश् च बहून् मनुजाधिपसत्तम
tava nirguṇatāṃ jñātvā pakṣapātaṃ suteṣu ca dvaidhībhāvaṃ tathā dharme pāṇḍaveṣu ca matsaram ārtapralāpāṃś ca bahūn manujādhipasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलोकगुरुः प्रभुः वासुदेवस् ततो युद्धं कुरूणाम् अकरोन् महत्
sarvalokasya tattvajñaḥ sarvalokaguruḥ prabhuḥ vāsudevas tato yuddhaṃ kurūṇām akaron mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मापराधात् सुमहान् प्राप्तस् ते विपुलः क्षयः न हि ते सुकृतं किं चिद् आदौ मध्ये च भारत दृश्यते पृष्ठतश् चैव त्वन्मूलो हि पराजयः
ātmāparādhāt sumahān prāptas te vipulaḥ kṣayaḥ na hi te sukṛtaṃ kiṃ cid ādau madhye ca bhārata dṛśyate pṛṣṭhataś caiva tvanmūlo hi parājayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् अद्य स्थिरो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् शृणु युद्धं यथा वृत्तं घोरं देवासुरोपमम्
tasmād adya sthiro bhūtvā jñātvā lokasya nirṇayam śṛṇu yuddhaṃ yathā vṛttaṃ ghoraṃ devāsuropamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे भीमसेनमुखाः पार्थाः प्रतीयुर् वाहिनीं तव
praviṣṭe tava sainyaṃ tu śaineye satyavikrame bhīmasenamukhāḥ pārthāḥ pratīyur vāhinīṃ tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगच्छतस् तान् सहसा क्रुद्धरूपान् सहानुगान् दधारैको रणे पाण्डून् कृतवर्मा महारथः
āgacchatas tān sahasā kruddharūpān sahānugān dadhāraiko raṇe pāṇḍūn kṛtavarmā mahārathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोद्वृत्तं धारयते वेला वै सलिलार्णवम् पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्यः समवारयत्
yathodvṛttaṃ dhārayate velā vai salilārṇavam pāṇḍusainyaṃ tathā saṃkhye hārdikyaḥ samavārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राद्भुतम् अमन्यन्त हार्दिक्यस्य पराक्रमम् यद् एनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुर् आहवे
tatrādbhutam amanyanta hārdikyasya parākramam yad enaṃ sahitāḥ pārthā nāticakramur āhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भीमस् त्रिभिर् विद्ध्वा कृतवर्माणम् आयसैः शङ्खं दध्मौ महाबाहुर् हर्षयन् सर्वपाण्डवान्
tato bhīmas tribhir viddhvā kṛtavarmāṇam āyasaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau mahābāhur harṣayan sarvapāṇḍavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहदेवस् तु विंशत्या धर्मराजश् च पञ्चभिः शतेन नकुलश् चापि हार्दिक्यं समविध्यत
sahadevas tu viṃśatyā dharmarājaś ca pañcabhiḥ śatena nakulaś cāpi hārdikyaṃ samavidhyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रौपदेयास् त्रिसप्तत्या सप्तभिश् च घटोत्कचः धृष्टद्युम्नस् त्रिभिश् चापि कृतवर्माणम् आर्दयत् विराटो द्रुपदश् चैव याज्ञसेनिश् च पञ्चभिः
draupadeyās trisaptatyā saptabhiś ca ghaṭotkacaḥ dhṛṣṭadyumnas tribhiś cāpi kṛtavarmāṇam ārdayat virāṭo drupadaś caiva yājñaseniś ca pañcabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखण्डी चापि हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिर् आशुगैः पुनर् विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्न् इव
śikhaṇḍī cāpi hārdikyaṃ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ punar vivyādha viṃśatyā sāyakānāṃ hasann iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतवर्मा ततो राजन् सर्वतस् तान् महारथान् एकैकं पञ्चभिर् विद्ध्वा भीमं विव्याध सप्तभिः धनुर् ध्वजं च संयत्तो रथाद् भूमाव् अपातयत्
kṛtavarmā tato rājan sarvatas tān mahārathān ekaikaṃ pañcabhir viddhvā bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ dhanur dhvajaṃ ca saṃyatto rathād bhūmāv apātayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः
athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ ājaghānorasi kruddhaḥ saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स गाढविद्धो बलवान् हार्दिक्यस्य शरोत्तमैः चचाल रथमध्यस्थः क्षितिकम्पे यथाचलः
sa gāḍhaviddho balavān hārdikyasya śarottamaiḥ cacāla rathamadhyasthaḥ kṣitikampe yathācalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराजपुरोगमाः विसृजन्तः शरान् घोरान् कृतवर्माणम् आर्दयन्
bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā dharmarājapurogamāḥ visṛjantaḥ śarān ghorān kṛtavarmāṇam ārdayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष विव्यधुः सायकैर् हृष्टा रक्षार्थं मारुतेर् मृधे
taṃ tathā koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣa vivyadhuḥ sāyakair hṛṣṭā rakṣārthaṃ māruter mṛdhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः शक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डाम् अयस्मयीम् चिक्षेप च रथात् तूर्णं कृतवर्मरथं प्रति
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ śaktiṃ jagrāha samare hemadaṇḍām ayasmayīm cikṣepa ca rathāt tūrṇaṃ kṛtavarmarathaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा कृतवर्माणम् अभितः प्रजज्वाल सुदारुणा
sā bhīmabhujanirmuktā nirmuktoragasaṃnibhā kṛtavarmāṇam abhitaḥ prajajvāla sudāruṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम् आपतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम् द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निचकर्त द्विधा तदा
tām āpatantīṃ sahasā yugāntāgnisamaprabhām dvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyo nicakarta dvidhā tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणा द्योतयन्ती दिशो राजन् महोल्केव दिवश् च्युता शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश् चुक्रोध वै भृशम्
sā chinnā patitā bhūmau śaktiḥ kanakabhūṣaṇā dyotayantī diśo rājan maholkeva divaś cyutā śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā bhīmaś cukrodha vai bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽन्यद् धनुर् आदाय वेगवत् सुमहास्वनम् भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्
tato 'nyad dhanur ādāya vegavat sumahāsvanam bhīmaseno raṇe kruddho hārdikyaṃ samavārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनं पञ्चभिर् बाणैर् आजघान स्तनान्तरे भीमो भीमबलो राजंस् तव दुर्मन्त्रितेन ह
athainaṃ pañcabhir bāṇair ājaghāna stanāntare bhīmo bhīmabalo rājaṃs tava durmantritena ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोजस् तु क्षतसर्वाङ्गो भीमसेनेन मारिष रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे
bhojas tu kṣatasarvāṅgo bhīmasenena māriṣa raktāśoka ivotphullo vyabhrājata raṇājire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः क्रुद्धस् त्रिभिर् बाणैर् भीमसेनं हसन्न् इव अभिहत्य दृढं युद्धे तान् सर्वान् प्रत्यविध्यत
tataḥ kruddhas tribhir bāṇair bhīmasenaṃ hasann iva abhihatya dṛḍhaṃ yuddhe tān sarvān pratyavidhyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिभिस् त्रिभिर् महेष्वासो यतमानान् महारथान् ते ऽपि तं प्रत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः
tribhis tribhir maheṣvāso yatamānān mahārathān te 'pi taṃ pratyavidhyanta saptabhiḥ saptabhiḥ śaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखण्डिनस् ततः क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथः धनुश् चिच्छेद समरे प्रहसन्न् इव भारत
śikhaṇḍinas tataḥ kruddhaḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ dhanuś ciccheda samare prahasann iva bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश् छिन्ने धनुषि सत्वरम् असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्
śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaś chinne dhanuṣi satvaram asiṃ jagrāha samare śatacandraṃ ca bhāsvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रामयित्वा महाचर्म चामीकरविभूषितम् तम् असिं प्रेषयाम् आस कृतवर्मरथं प्रति
bhrāmayitvā mahācarma cāmīkaravibhūṣitam tam asiṃ preṣayām āsa kṛtavarmarathaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तस्य सशरं चापं छित्त्वा संख्ये महान् असिः अभ्यगाद् धरणीं राजंश् च्युतं ज्योतिर् इवाम्बरात्
sa tasya saśaraṃ cāpaṃ chittvā saṃkhye mahān asiḥ abhyagād dharaṇīṃ rājaṃś cyutaṃ jyotir ivāmbarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्मिन्न् एव काले तु त्वरमाणा महारथाः विव्यधुः सायकैर् गाढं कृतवर्माणम् आहवे
etasminn eva kāle tu tvaramāṇā mahārathāḥ vivyadhuḥ sāyakair gāḍhaṃ kṛtavarmāṇam āhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथान्यद् धनुर् आदाय त्यक्त्वा तच् च महद् धनुः विशीर्णं भरतश्रेष्ठ हार्दिक्यः परवीरहा
athānyad dhanur ādāya tyaktvā tac ca mahad dhanuḥ viśīrṇaṃ bharataśreṣṭha hārdikyaḥ paravīrahā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विव्याध पाण्डवान् युद्धे त्रिभिस् त्रिभिर् अजिह्मगैः शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभिः पञ्चभिर् एव च
vivyādha pāṇḍavān yuddhe tribhis tribhir ajihmagaiḥ śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha tribhiḥ pañcabhir eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनुर् अन्यत् समादाय शिखण्डी तु महायशाः अवारयत् कूर्मनखैर् आशुगैर् हृदिकात्मजम्
dhanur anyat samādāya śikhaṇḍī tu mahāyaśāḥ avārayat kūrmanakhair āśugair hṛdikātmajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः क्रुद्धो रणे राजन् हृदिकस्यात्मसंभवः अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्
tataḥ kruddho raṇe rājan hṛdikasyātmasaṃbhavaḥ abhidudrāva vegena yājñaseniṃ mahāratham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मस्य समरे राजन् मृत्योर् हेतुं महात्मनः विदर्शयन् बलं शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम्
bhīṣmasya samare rājan mṛtyor hetuṃ mahātmanaḥ vidarśayan balaṃ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तौ दिशागजसंकाशौ ज्वलिताव् इव पावकौ समासेदतुर् अन्योन्यं शरसंघैर् अरिंदमौ
tau diśāgajasaṃkāśau jvalitāv iva pāvakau samāsedatur anyonyaṃ śarasaṃghair ariṃdamau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदधानौ च सायकान् विसृजन्तौ च शतशो गभस्तीन् इव भास्करौ
vidhunvānau dhanuḥśreṣṭhe saṃdadhānau ca sāyakān visṛjantau ca śataśo gabhastīn iva bhāskarau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तापयन्तौ शरैस् तीक्ष्णैर् अन्योन्यं तौ महारथौ युगान्तप्रतिमौ वीरौ रेजतुर् भास्कराव् इव
tāpayantau śarais tīkṣṇair anyonyaṃ tau mahārathau yugāntapratimau vīrau rejatur bhāskarāv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतवर्मा तु रभसं याज्ञसेनिं महारथम् विद्ध्वेषूणां त्रिसप्तत्या पुनर् विव्याध सप्तभिः
kṛtavarmā tu rabhasaṃ yājñaseniṃ mahāratham viddhveṣūṇāṃ trisaptatyā punar vivyādha saptabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् विसृजन् सशरं चापं मूर्छयाभिपरिप्लुतः
sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat visṛjan saśaraṃ cāpaṃ mūrchayābhipariplutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं विषण्णं रथे दृष्ट्वा तावका भरतर्षभ हार्दिक्यं पूजयाम् आसुर् वासांस्य् आदुधुवुश् च ह
taṃ viṣaṇṇaṃ rathe dṛṣṭvā tāvakā bharatarṣabha hārdikyaṃ pūjayām āsur vāsāṃsy ādudhuvuś ca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यशरपीडितम् अपोवाह रणाद् यन्ता त्वरमाणो महारथम्
śikhaṇḍinaṃ tathā jñātvā hārdikyaśarapīḍitam apovāha raṇād yantā tvaramāṇo mahāratham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सादितं तु रथोपस्थे दृष्ट्वा पार्थाः शिखण्डिनम् परिवव्रू रथैस् तूर्णं कृतवर्माणम् आहवे
sāditaṃ tu rathopasthe dṛṣṭvā pārthāḥ śikhaṇḍinam parivavrū rathais tūrṇaṃ kṛtavarmāṇam āhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथः यद् एकः समरे पार्थान् वारयाम् आस सानुगान्
tatrādbhutaṃ paraṃ cakre kṛtavarmā mahārathaḥ yad ekaḥ samare pārthān vārayām āsa sānugān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्थाञ् जित्वाजयच् चेदीन् पाञ्चालान् सृञ्जयान् अपि केकयांश् च महावीर्यान् कृतवर्मा महारथः
pārthāñ jitvājayac cedīn pāñcālān sṛñjayān api kekayāṃś ca mahāvīryān kṛtavarmā mahārathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते वध्यमानाः समरे हार्दिक्येन स्म पाण्डवाः इतश् चेतश् च धावन्तो नैव चक्रुर् धृतिं रणे
te vadhyamānāḥ samare hārdikyena sma pāṇḍavāḥ itaś cetaś ca dhāvanto naiva cakrur dhṛtiṃ raṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जित्वा पाण्डुसुतान् युद्धे भीमसेनपुरोगमान् हार्दिक्यः समरे ऽतिष्ठद् विधूम इव पावकः
jitvā pāṇḍusutān yuddhe bhīmasenapurogamān hārdikyaḥ samare 'tiṣṭhad vidhūma iva pāvakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते द्राव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाः विमुखाः समपद्यन्त शरवृष्टिभिर् अर्दिताः
te drāvyamāṇāḥ samare hārdikyena mahārathāḥ vimukhāḥ samapadyanta śaravṛṣṭibhir arditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.