Mahābhārata (critical edition) 8.20

धृतराष्ट्र उवाच अतितीव्राणि दुःखानि दुःसहानि बहूनि च तवाहं संजयाश्रौषं पुत्राणां मम संक्षयम्

dhṛtarāṣṭra uvāca atitīvrāṇi duḥkhāni duḥsahāni bahūni ca tavāhaṃ saṃjayāśrauṣaṃ putrāṇāṃ mama saṃkṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा तु मे कथयसे यथा युद्धं तु वर्तते न सन्ति सूत कौरव्या इति मे नैष्ठिकी मतिः

tathā tu me kathayase yathā yuddhaṃ tu vartate na santi sūta kauravyā iti me naiṣṭhikī matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्योधनस् तु विरथः कृतस् तत्र महारणे धर्मपुत्रः कथं चक्रे तस्मिन् वा नृपतिः कथम्

duryodhanas tu virathaḥ kṛtas tatra mahāraṇe dharmaputraḥ kathaṃ cakre tasmin vā nṛpatiḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपराह्णे कथं युद्धम् अभवल् लोमहर्षणम् तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो ह्य् असि संजय

aparāhṇe kathaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam tan mamācakṣva tattvena kuśalo hy asi saṃjaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संजय उवाच संसक्तेषु च सैन्येषु युध्यमानेषु भागशः रथम् अन्यं समास्थाय पुत्रस् तव विशां पते

saṃjaya uvāca saṃsakteṣu ca sainyeṣu yudhyamāneṣu bhāgaśaḥ ratham anyaṃ samāsthāya putras tava viśāṃ pate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधेन महताविष्टः सविषो भुजगो यथा दुर्योधनस् तु दृष्ट्वा वै धर्मराजं युधिष्ठिरम् उवाच सूत त्वरितं याहि याहीति भारत

krodhena mahatāviṣṭaḥ saviṣo bhujago yathā duryodhanas tu dṛṣṭvā vai dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram uvāca sūta tvaritaṃ yāhi yāhīti bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मां प्रापय क्षिप्रं सारथे यत्र पाण्डवः ध्रियमाणेन छत्रेण राजा राजति दंशितः

atra māṃ prāpaya kṣipraṃ sārathe yatra pāṇḍavaḥ dhriyamāṇena chatreṇa rājā rājati daṃśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सूतश् चोदितो राज्ञा राज्ञः स्यन्दनम् उत्तमम् युधिष्ठिरस्याभिमुखं प्रेषयाम् आस संयुगे

sa sūtaś codito rājñā rājñaḥ syandanam uttamam yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ preṣayām āsa saṃyuge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धः प्रमत्त इव सद्गवः सारथिं चोदयाम् आस याहि यत्र सुयोधनः

tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhaḥ pramatta iva sadgavaḥ sārathiṃ codayām āsa yāhi yatra suyodhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ समाजग्मतुर् वीरौ भ्रातरौ रथसत्तमौ समेत्य च महावीर्यौ संनद्धौ युद्धदुर्मदौ ततक्षतुर् महेष्वासौ शरैर् अन्योन्यम् आहवे

tau samājagmatur vīrau bhrātarau rathasattamau sametya ca mahāvīryau saṃnaddhau yuddhadurmadau tatakṣatur maheṣvāsau śarair anyonyam āhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दुर्योधनो राजा धर्मशीलस्य मारिष शिलाशितेन भल्लेन धनुश् चिच्छेद संयुगे तं नामृष्यत संक्रुद्धो व्यवसायं युधिष्ठिरः

tato duryodhano rājā dharmaśīlasya māriṣa śilāśitena bhallena dhanuś ciccheda saṃyuge taṃ nāmṛṣyata saṃkruddho vyavasāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपविध्य धनुश् छिन्नं क्रोधसंरक्तलोचनः अन्यत् कार्मुकम् आदाय धर्मपुत्रश् चमूमुखे

apavidhya dhanuś chinnaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ anyat kārmukam ādāya dharmaputraś camūmukhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्योधनस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकम् एव च अथान्यद् धनुर् आदाय प्रत्यविध्यत पाण्डवम्

duryodhanasya ciccheda dhvajaṃ kārmukam eva ca athānyad dhanur ādāya pratyavidhyata pāṇḍavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताव् अन्योन्यं सुसंरब्धौ शरवर्षाण्य् अमुञ्चताम् सिंहाव् इव सुसंक्रुद्धौ परस्परजिगीषया

tāv anyonyaṃ susaṃrabdhau śaravarṣāṇy amuñcatām siṃhāv iva susaṃkruddhau parasparajigīṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यं जघ्नतुश् चैव नर्दमानौ वृषाव् इव अन्योन्यं प्रेक्षमाणौ च चेरतुस् तौ महारथौ

anyonyaṃ jaghnatuś caiva nardamānau vṛṣāv iva anyonyaṃ prekṣamāṇau ca ceratus tau mahārathau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैर् अन्योन्यं सुकृतव्रणौ विरेजतुर् महाराज पुष्पिताव् इव किंशुकौ

tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyaṃ sukṛtavraṇau virejatur mahārāja puṣpitāv iva kiṃśukau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो राजन् प्रतिभयान् सिंहनादान् मुहुर् मुहुः तलयोश् च तथा शब्दान् धनुषोश् च महाहवे

tato rājan pratibhayān siṃhanādān muhur muhuḥ talayoś ca tathā śabdān dhanuṣoś ca mahāhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खशब्दरवांश् चैव चक्रतुस् तौ रथोत्तमौ अन्योन्यं च महाराज पीडयां चक्रतुर् भृशम्

śaṅkhaśabdaravāṃś caiva cakratus tau rathottamau anyonyaṃ ca mahārāja pīḍayāṃ cakratur bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो युधिष्ठिरो राजा तव पुत्रं त्रिभिः शरैः आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगो दुरासदः

tato yudhiṣṭhiro rājā tava putraṃ tribhiḥ śaraiḥ ājaghānorasi kruddho vajravego durāsadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिविव्याध तं तूर्णं तव पुत्रो महीपतिम् पञ्चभिर् निशितैर् बाणैर् हेमपुङ्खैः शिलाशितैः

prativivyādha taṃ tūrṇaṃ tava putro mahīpatim pañcabhir niśitair bāṇair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दुर्योधनो राजा शक्तिं चिक्षेप भारत सर्वपारशवीं तीक्ष्णां महोल्काप्रतिमां तदा

tato duryodhano rājā śaktiṃ cikṣepa bhārata sarvapāraśavīṃ tīkṣṇāṃ maholkāpratimāṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् आपतन्तीं सहसा धर्मराजः शिलाशितैः त्रिभिश् चिच्छेद सहसा तं च विव्याध सप्तभिः

tām āpatantīṃ sahasā dharmarājaḥ śilāśitaiḥ tribhiś ciccheda sahasā taṃ ca vivyādha saptabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निपपात ततः साथ हेमदण्डा महाघना निपतन्ती महोल्केव व्यराजच् छिखिसंनिभा

nipapāta tataḥ sātha hemadaṇḍā mahāghanā nipatantī maholkeva vyarājac chikhisaṃnibhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस् तव विशां पते नवभिर् निशितैर् भल्लैर् निजघान युधिष्ठिरम्

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putras tava viśāṃ pate navabhir niśitair bhallair nijaghāna yudhiṣṭhiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽतिविद्धो बलवताम् अग्रणीः शत्रुतापनः दुर्योधनं समुद्दिश्य बाणं जग्राह सत्वरः

so 'tividdho balavatām agraṇīḥ śatrutāpanaḥ duryodhanaṃ samuddiśya bāṇaṃ jagrāha satvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाधत्त च तं बाणं धनुष्य् उग्रं महाबलः चिक्षेप च ततो राजा राज्ञः क्रुद्धः पराक्रमी

samādhatta ca taṃ bāṇaṃ dhanuṣy ugraṃ mahābalaḥ cikṣepa ca tato rājā rājñaḥ kruddhaḥ parākramī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तु बाणः समासाद्य तव पुत्रं महारथम् व्यमोहयत राजानं धरणीं च जगाम ह

sa tu bāṇaḥ samāsādya tava putraṃ mahāratham vyamohayata rājānaṃ dharaṇīṃ ca jagāma ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो गदाम् उद्यम्य वेगितः विधित्सुः कलहस्यान्तम् अभिदुद्राव पाण्डवम्

tato duryodhanaḥ kruddho gadām udyamya vegitaḥ vidhitsuḥ kalahasyāntam abhidudrāva pāṇḍavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आलक्ष्योद्यतगदं दण्डहस्तम् इवान्तकम् धर्मराजो महाशक्तिं प्राहिणोत् तव सूनवे दीप्यमानां महावेगां महोल्कां ज्वलिताम् इव

tam ālakṣyodyatagadaṃ daṇḍahastam ivāntakam dharmarājo mahāśaktiṃ prāhiṇot tava sūnave dīpyamānāṃ mahāvegāṃ maholkāṃ jvalitām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथस्थः स तया विद्धो वर्म भित्त्वा महाहवे भृशं संविग्नहृदयः पपात च मुमोह च

rathasthaḥ sa tayā viddho varma bhittvā mahāhave bhṛśaṃ saṃvignahṛdayaḥ papāta ca mumoha ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् त्वरितम् आगत्य कृतवर्मा तवात्मजम् प्रत्यपद्यत राजानं मग्नं वै व्यसनार्णवे

tatas tvaritam āgatya kṛtavarmā tavātmajam pratyapadyata rājānaṃ magnaṃ vai vyasanārṇave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीमो ऽपि महतीं गृह्य गदां हेमपरिष्कृताम् अभिदुद्राव वेगेन कृतवर्माणम् आहवे एवं तद् अभवद् युद्धं त्वदीयानां परैः सह

bhīmo 'pi mahatīṃ gṛhya gadāṃ hemapariṣkṛtām abhidudrāva vegena kṛtavarmāṇam āhave evaṃ tad abhavad yuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.